Ελλάδα – Τουρκία: Η Ιστορία αλλιώς

Οσο πλησιάζουν η εκατοστή επέτειος από την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης και οι τουρκικές προεδρικές εκλογές το καλοκαίρι του 2023, η Αγκυρα εντείνει τις αμφισβητήσεις επί της ελληνικής κυριαρχίας. Επίκεντρο είναι το Αιγαίο, κέντρο βάρους της εθνικής ισχύος και της ενισχυμένης ελληνικής ασφάλειας, που ανησυχεί την Τουρκία.

Στον κατάλογο αμφισβητήσεων προστέθηκε πρόσφατα μια παρερμηνεία της Συνθήκης της Λωζάννης (1923) και της Συνθήκης των Παρισίων (1947) που ορίζουν την ελληνική κυριαρχία στα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου και στα Δωδεκάνησα, αντίστοιχα. Κυβέρνηση και αντιπολίτευση πλειοδότησαν σε αναθεωρητισμό υποστηρίζοντας ότι τα νησιά παραχωρήθηκαν στην Ελλάδα υπό τον όρο να μείνουν αποστρατιωτικοποιημένα. Προειδοποιώντας εν είδει απειλής ότι η μη τήρηση του όρου κλονίζει την ελληνική κυριαρχία, ζήτημα που η Τουρκία σκοπεύει να διεθνοποιήσει. Ηδη ο αντιπρόσωπός της στον ΟΗΕ Φεριντούν Σινιρλίογλου υπέβαλε δύο σχετικές επιστολές στον Οργανισμό το φθινόπωρο του 2021. Ελλάδα, ΗΠΑ, ΕΕ απέρριψαν τις τουρκικές καταγγελίες υπενθυμίζοντας ότι η ελληνική κυριαρχία είναι αναμφισβήτητη, χωρίς «ναι μεν, αλλά…», όπως αναγνώριζε μέχρι σήμερα η ίδια η Τουρκία.

Αξίζει ωστόσο να διερευνηθεί γιατί η Αγκυρα εφαρμόζει αυτή την τακτική. Κατ’ αρχάς, θέμα αποστρατιωτικοποίησης θέτει εδώ και δεκαετίες. Ηταν μια πρωταρχική αντίδραση στην αναπτερωμένη προοπτική ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα το 1963-1965. Μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο στρατιωτικοποίησε τα μικρασιατικά παράλια (Στρατιά του Αιγαίου) δήθεν ως απάντηση στη στρατιωτικοποίηση των απέναντι ελληνικών νησιών. Η κρίσιμη διαφορά είναι ότι τώρα για πρώτη φορά συναρτά την αποστρατιωτικοποίηση με την κυριαρχία.

Παγίως η Αγκυρα δείχνει αμυνόμενη για να δικαιολογεί επιθετικές συμπεριφορές της. Σήμερα βάλλεται ως εστία αυταρχισμού, έχει αποξενώσει τους περισσότερους γείτονές της και έφτασε στα πρόθυρα σύγκρουσης με τις ΗΠΑ για το Κουρδικό στον Πόλεμο της Συρίας (2018). Αντίθετα, η Ελλάδα, παρά την τεράστια οικονομική κρίση, επεξέτεινε αμυντικές συμφωνίες με τις ΗΠΑ και τη Γαλλία, έγινε πόλος έλξης επιχειρήσεων, ενεργειακών έργων και στρατηγικών περιφερειακών συνεργασιών (με Ισραήλ, Αίγυπτο, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Βόρεια Μακεδονία κ.ά.), έχοντας θετική αντανάκλαση στην Κύπρο, όπως φάνηκε στην αποτυχημένη τουρκική επίδειξη ισχύος το καλοκαίρι του 2020. Τον επόμενο ενάμιση χρόνο προβλέπεται κλιμάκωση. Παρότι οι απρόβλεπτες συνέπειες μιας ελληνοτουρκικής σύγκρουσης έχουν αποδειχθεί αρκούντως αποτρεπτικές, κανείς δεν ξέρει πόσο απελπισμένη μπορεί να είναι η Αγκυρα για να την αποτολμήσει. Στην πιθανότερη όμως περίπτωση ενός νηφάλιου υπολογισμού, θα συνεχίσει να πιέζει με στρεβλωτικές αναφορές στο διεθνές δίκαιο και στην Ιστορία.

Ωστόσο, για να ερμηνευθούν οι Συνθήκες της Λωζάννης και των Παρισίων χρειάζεται να αναλυθούν τα κοσμογονικά γεγονότα που τις προκάλεσαν, όπως οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι. Αποσιωπάται, για παράδειγμα, ότι η Συνθήκη της Λωζάννης δεν αντικατέστησε μόνο την ουδέποτε κυρωθείσα Συνθήκη των Σεβρών του 1920 με την Ελλάδα μετά την ήττα της στη Μικρά Ασία (1922), αλλά ρύθμισε ευρύτερα τη θέση της Τουρκίας στην Εγγύς Ανατολή μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918), γι’ αυτό την υπέγραψε με άλλα επτά κράτη (Ελλάδα, Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία, Ιαπωνία, Ρουμανία, Γιουγκοσλαβία). Στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο η Οθωμανική Αυτοκρατορία ηττήθηκε και διαλύθηκε ανακτώντας αργότερα μικρό μόνο μέρος των απολεσθέντων για να αποτελέσει ανάχωμα στην ΕΣΣΔ. Το 1923, το διάδοχο τουρκικό κράτος ανταμείφθηκε με τα στρατηγικότατα Στενά και τα συνδεδεμένα νησιά Ιμβρο και Τένεδο, ενώ στην Ελλάδα κατακυρώθηκαν τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου με συμμετρικούς όρους αποστρατιωτικοποίησης για Λήμνο και Σαμοθράκη, αφού οι Μεγάλες Δυνάμεις πίστευαν ότι ο αφοπλισμός θα έφερνε διαρκή ειρήνη. Τα κεντρικά νησιά (Μυτιλήνη, Χίος, Σάμος, Ικαρία) ορίστηκε να στρατιωτικοποιηθούν μερικώς (άρθρο 13), εφόσον δεν θα συνιστούσαν «βάσεις εξορμήσεως» εναντίον της Τουρκίας. Εδώ και έναν αιώνα ουδέποτε η Ελλάδα τα χρησιμοποίησε με αυτόν τον τρόπο. Η Τουρκία παραιτήθηκε από κάθε κυριαρχικό δικαίωμα στα ελληνικά νησιά, όπως και στα Δωδεκάνησα, που τότε παραχωρήθηκαν στην Ιταλία (άρθρα 12, 15, 16).

Για να στηρίξει τους σημερινούς ισχυρισμούς της, η Τουρκία ξέθαψε μια διακοίνωση της 13ης Φεβρουαρίου 1914, πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, υπογεγραμμένη από  κεντρικές δυνάμεις και δυνάμεις της Αντάντ που τέσσερις μήνες αργότερα πολεμούσαν λυσσαλέα μεταξύ τους: Αγγλία, Γαλλία, Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Ιταλία, Ρωσία παραχωρούσαν τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου στην Ελλάδα, με τον όρο να μη χρησιμοποιηθούν για ναυτικό ή στρατιωτικό σκοπό. Ιμβρος, Τένεδος, Καστελλόριζο θα επιστρέφονταν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία – άραγε είναι ο επόμενος ισχυρισμός της Αγκυρας;

Παραμένει αξιοθαύμαστο πώς η Τουρκία συγχωνεύει εκείνη την προπολεμική διακοίνωση με τη μεταπολεμική Συνθήκη της Λωζάννης, όταν ο κόσμος είχε αλλάξει συθέμελα. Επίσης, προκαλεί απορία το επιλεκτικό πάγωμα του ιστορικού χρόνου μετά το 1923. Καθώς πλησίαζε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και οι Ευρωπαίοι άρχισαν να επανεξοπλίζονται, η Τουρκία αποκήρυξε με τη Συνθήκη του Μοντρέ (1936) την αποστρατιωτικοποίηση Στενών, Ιμβρου και Τενέδου αναγνωρίζοντας συμμετρικό δικαίωμα σε Λήμνο και Σαμοθράκη. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου η Τουρκία έμεινε ουδέτερη, η Ελλάδα ανήκε στις ελάχιστες νικήτριες χώρες που ανταμείφθηκαν για τη συμβολή τους με εδάφη, τα Δωδεκάνησα, από όπου παραιτήθηκε η ηττημένη Ιταλία. Στη σχετική Συνθήκη των Παρισίων του 1947 η Τουρκία δεν ήταν καν συμβαλλόμενη. Επί της ουσίας, εφαρμόστηκε και εκεί απλή αποστρατιωτικοποίηση προς αποφυγήν έντασης στα επίμαχα σημεία, όχι πλήρης που προσιδίαζε σε τέως εχθρικές χώρες.

Μάλλον οι σύγχρονες συμφωνίες οριοθέτησης της Ελλάδας με την Ιταλία και την Αίγυπτο και η αμυντική αναβάθμιση της χώρας πυροδοτούν τις παρεμβολές της Τουρκίας, όχι η Ιστορία. Οι παραπλανητικές ανασκαφές στη μνήμη υποδηλώνουν μια βαθύτερη άρνηση να αποδεχθεί την ιστορικά κατοχυρωμένη ελληνική συνεποπτεία στα στρατηγικά περάσματα από και προς το Αιγαίο. Αλλά η Αγκυρα καλείται να συνηθίσει στην ιδέα ότι δεν έχει δικαιώματα ηγεμονίας επί των άλλων λαών στη γειτονιά της: είναι ευπρόσδεκτη να καθίσει στο τραπέζι, όχι στην κορυφή του.

Η Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Σύγχρονης Ιστορίας και Διεθνούς Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και γενική διευθύντρια του Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων