«Ζούσα για χρόνια με τον φόβο του θανάτου»

Εκτός από αυτό που καταθέτετε στη σκηνή για την παράσταση «Μαρίκα Νίνου – σαν άστρο», τι άλλο ανακαλύψατε στην έρευνά σας για τη συγγραφή του έργου;

Η ανάγκη μιας σύνδεσης με κάτι οικείο, που έχει ισχυρό συναίσθημα και μνήμη, νομίζω ότι είναι πολύ μεγάλη στη νεότερη γενιά. Μελετήσαμε πολύ για την παράσταση. Αυτή η μουσική που υπηρέτησε η Μαρίκα Νίνου, του Βασίλη Τσιτσάνη και όχι μόνο, είχε έντονη μικρασιατική επιρροή. Ηταν πρόσφυγας, βασανισμένη, Αρμένισσα, περήφανη για την καταγωγή της. Επηρέασε πολύ το μέσα της και τον τρόπο που εκφραζόταν. Η Νίνου έδινε έναν συνεχή αγώνα και ως πρόσφυγας και ως γυναίκα για να βρει τη θέση της πάνω στη σκηνή. Αναζητούσε την ευκαιρία. Είχε τη μεγάλη τύχη να γραμμοφωνήσει τα τραγούδια της.

Μιλήσατε για μνήμη και θα ήθελα να επιστρέψετε, αν μπορείτε, σε ό,τι κινητοποίησε την επιθυμία για ν’ ασχοληθείτε με την τέχνη σας.

Υπήρχε από πολύ νωρίς. Οι γονείς μου δεν είχαν σχέση με την τέχνη. Είχαμε όμως ερεθίσματα στο σπίτι διότι διάβαζαν πολύ. Οταν αποφάσισα να σπουδάσω θέατρο, αντέδρασαν, κάτι που δεν θα συνέβαινε αν, για παράδειγμα, τους έλεγα ότι θ’ ασχοληθώ με το γράψιμο. Στο τέλος βέβαια είχα τη συμπαράστασή τους.

Η αρνητική αντίδραση πυροδότησε ακόμη περισσότερο την επιθυμία μου. Δεν λειτούργησε ανασταλτικά. Επέμεναν να σπουδάσω και κάτι άλλο. Ετσι πήγα στη Γαλλία, όπου τελείωσα φιλολογία και επικοινωνία. Δεν έμεινα όμως σε αυτό. Από τον πρώτο χρόνο, που ένιωθα ελεύθερη να επινοήσω τον εαυτό μου από την αρχή, προχώρησα σε αυτό που ήθελα. Δούλευα και έκανα διάφορα μαθήματα. Πήγα και στη σχολή του Ανδρέα Βουτσινά, η οποία όμως δεχόταν μόνο όσους είχαν ολοκληρώσει μαθήματα υποκριτικής και είχαν εργαστεί δυο – τρία χρόνια ως ηθοποιοί. Κάποιους Ελληνες όμως μας δεχόταν χωρίς αυτές τις προϋποθέσεις. Τότε ήμασταν στο ίδιο τμήμα εγώ, η Ναταλία Δραγούμη, ο Αντώνης Φραγκάκης και ο Κωνσταντίνος Σερίφης.

Αλλάξατε πολλά περιβάλλοντα
στη διαδρομή σας: πολλά διαφορετικά σχολεία, χώρα διαμονής
και σπουδών.

Αυτό με ωφέλησε. Δεν με φοβίζει το καινούργιο περιβάλλον. Ισα ίσα με γοητεύει. Με αναγκάζει να προσαρμοστώ, να γνωρίσω νέους ανθρώπους, έναν άλλο τρόπο. Δυο πράγματα ξέρω στη ζωή: την επαφή με τους ανθρώπους και τη δημιουργία. Εκείνο όμως που συνειδητοποιώ με τα χρόνια είναι πόσο πολύτιμο είναι να φτιάχνεις ισχυρούς δεσμούς με ανθρώπους και αυτή η συνεργασία να βαθαίνει. Πιο σημαντικό για μένα είναι να εκτιμώ τον καλλιτέχνη ως άνθρωπο, περισσότερο από το ταλέντο του. Η εμπειρία μού το έμαθε αυτό.

Εχετε αποφύγει συνεργασίες δηλαδή αγνοώντας το ταλέντο;

Βεβαίως. Είναι πολύ σημαντικό όσο μεγαλώνουμε να το συνειδητοποιούμε και να μη φθείρουμε τον εαυτό μας και αυτό που κάνουμε μέσα από σχέσεις οι οποίες δεν μας ταιριάζουν, δεν είναι γόνιμες. Εχει σημασία να μιλάς την ίδια γλώσσα με τον άλλον, να υπάρχει σεβασμός, ευγένεια, καλοσύνη. Αυτά για μένα είναι τα πιο σημαντικά. Δεν μπορώ τους ανθρώπους που είναι εγωπαθείς και έχουν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους. Δεν μου αρέσει η σύγκρουση, αν χρειαστεί όμως θα έρθω σε έντονη αντιπαράθεση. Ακόμη και στην πρόβα, όταν δημιουργηθεί ένταση και ξεπεραστεί ένα όριο, δεν μπορώ να λειτουργήσω. Χάνω την ψυχραιμία μου και παύω να είμαι δημιουργική.

Οι άνθρωποι σας αντιμετωπίζουν διαφορετικά εξαιτίας της θέσης σας;

Μόνο αν κάποιος δεν με γνωρίζει. Δεν προβάλλω την ιδιότητα της καλλιτεχνικής διευθύντριας, κάτι που έτσι κι αλλιώς δεν με ορίζει.

Τι σας ορίζει;

Είμαι ένας άνθρωπος που ασχολείται με το θέατρο και το αγαπάει.

Είστε η πρώτη γυναίκα καλλιτεχνικός διευθυντής και από τις ελάχιστες σε θέσεις ευθύνης. Πώς ήταν η υποδοχή σας τότε;

Είναι ανδροκρατούμενος ο χώρος. Αυτές οι θέσεις όπως και η δημιουργία – π.χ. το γράψιμο – απαιτούν αφοσίωση 100%. Χρειάζεται να έχεις το «δικό σου δωμάτιο», όπως έλεγε και η Βιρτζίνια Γουλφ. Αυτό δεν το έχει μια γυναίκα. Επίσης αντιμετωπίζει πολλές πιέσεις, όπως η μητρότητα, ο ηλικιακός ρατσισμός ή το τι θα κάνει στη ζωή της πριν καν ενηλικιωθεί. Η κοινωνία τής φορτώνει αυτό το αδιανόητο άγχος. Ευτυχώς, τα τελευταία χρόνια η γυναίκα έχει κερδίσει το δικαίωμα να μην κάνει παιδιά.

Αισθάνεστε περισσότερο
αυτή την πίεση ως μητέρα δύο παιδιών, σκληρά εργαζόμενη και χωρισμένη;

Κατ’ αρχάς, το θέατρο είναι ένας χώρος ελευθερίας, όπου μπορείς πιο εύκολα να ζεις με τον τρόπο που επιλέγεις. Είχα την τύχη να μεγαλώσω σε μια παραδοσιακή, αλλά στη βάση της προοδευτική, οικογένεια, όπου δεν γινόταν διαχωρισμός μεταξύ αγοριών και κοριτσιών. Ποτέ δεν θεωρούσα εμπόδιο το φύλο μου.

Πότε το αντιληφθήκατε;

Οταν ανέλαβα το θέατρο. Ολοι μου έλεγαν «πώς νιώθεις που είσαι γυναίκα και έχεις αναλάβει το Θέατρο Τέχνης;». Δεν ήταν ποτέ εμπόδιο για μένα στο μυαλό μου – γιατί, όπως είπα, έτσι μεγάλωσα – το φύλο μου. Ζούμε σε μια κοινωνία που είναι βαθιά πατριαρχική. Μπορεί να έχουν αλλάξει κάποια πράγματα, αλλά ξεφυτρώνουν άλλα. Ολα συνδέονται με τη σεξουαλικότητα, με τον τρόπο που αναπτύσσεται. Από πολύ μικρή ηλικία μάς χαρακτηρίζει, μας καθορίζει, μας διαμορφώνει.

Η μεγαλύτερη δυσκολία που αντιμετωπίσατε ποια είναι;

Πολλές δοκιμασίες και στο θέατρο και στη ζωή θα μπορούσα ν’ αναφέρω. Το διαζύγιο, αλλά και η ανατροφή των παιδιών. Το να μεγαλώνεις παιδιά είναι πολύ ωραίο αλλά πολύ δύσκολο πράγμα. Δεν πίστευα και σαφώς δεν πιστεύω ότι τα παιδιά σε ολοκληρώνουν. Ολοκληρώνεσαι όταν βρίσκεις ή τουλάχιστον αναζητάς τον λόγο που υπάρχεις σε αυτή τη ζωή.

Εκείνο που συνειδητοποίησα συν τω χρόνω είναι ότι αργούμε να πάρουμε μια απόφαση, γιατί φοβόμαστε ν’ αντιμετωπίσουμε την πραγματικότητα. Ο,τι φοβόμαστε είναι πάντοτε μικρότερο από εκείνο που τελικά είναι στην πραγματικότητα. Ο φόβος μεγαλοποιεί τα πράγματα. Γνωρίζουμε πάντα καλά τι συμβαίνει. Βαθιά μέσα μας ξέρουμε όταν κάτι έχει τελειώσει ή δεν οδηγεί πουθενά, στην προσωπική ή την επαγγελματική ζωή μας. Αργούμε απλώς να το πάρουμε απόφαση.

Το θέατρο φωτίζει την πραγματική ζωή ή παραπλανά δημιουργώντας ψευδαισθήσεις;

Ιδανικά ναι, αλλά όχι πάντα. Εξαρτάται από το πώς θα το διαχειριστεί ο καθένας. Είναι ένας χώρος παρηγοριάς και ονειροπόλησης, όπου δεν υπάρχει το ρίσκο του αληθινού πόνου. Γνωρίζεις ότι είναι ένα παραμύθι που το φτιάχνεις, όχι για να κρυφτείς και να μη δεις τον κόσμο, αλλά για να τον αποκαλύψεις. Υπενθυμίζεις – από την πρόβα συντελείται αυτό – πως δεν είμαστε μόνοι μας. Τα ίδια νιώθουμε όλοι. Ο τρόπος με τον οποίο το εκφράζουμε μπορεί να είναι διαφορετικός. Τα ίδια πράγματα βασανίζουν τους ανθρώπους αιώνες τώρα. Από τη στιγμή που υπάρχει θάνατος… θα έχουμε πάντα όλοι τον ίδιο προορισμό.

Πότε σας απασχόλησε ο θάνατος για πρώτη φορά;

Από πολύ μικρή ηλικία. Για μεγάλο διάστημα ζούσα με τον φόβο του θανάτου. Οταν ήμουν παιδί και μέχρι τα 12 μου, είχα άσθμα. Είναι μια τραυματική εμπειρία. Κοβόταν η αναπνοή μου και πίστευα ότι θα πεθάνω. Αισθανόμουν ότι είμαι πολύ κοντά στον θάνατο. Ανέπνεα και δεν ήξερα αν θα καταφέρω να πάρω την επόμενη αναπνοή, σε κρίση άσθματος.

Σας καθόρισε αυτό.

Απολύτως, διότι δεν μπορούσα να παίξω, να βγω και να τρέξω όπως τα άλλα παιδιά. Είχα την ανάγκη να φτιάξω έναν άλλο κόσμο για να ονειρεύομαι. Αυτό με οδήγησε στο να διαβάζω πολύ και αργότερα βέβαια στο θέατρο. Αυτό είναι το τραύμα μου.

Το διαχειριστήκατε με ιδανικό τρόπο αφού σας οδήγησε στη δημιουργία.

Σε αυτόν τον δρόμο της αναζήτησης ευτύχησα να συναντηθώ με ανθρώπους που επέδρασαν καθοριστικά. Σε κάθε περίοδο της ζωής μου υπήρχε ένας δάσκαλος, ένας φίλος.

Είστε οκτώ χρόνια στο Θέατρο Τέχνης. Βρίσκεστε στο σημείο που ονειρευόσασταν όταν ξεκινούσατε το 2014;

Οχι, σε καμία περίπτωση. Εχουν υλοποιηθεί πολλά, αλλά δεν βρισκόμαστε στην ιδανική θέση. Και αυτό δεν μπορεί να συμβεί – σε οποιονδήποτε καλλιτεχνικό οργανισμό – αν δεν έχεις να διαχειριστείς έναν προϋπολογισμό. Το θέατρο έχει κάποια οικονομική στήριξη, αλλά όχι μια πάγια επιχορήγηση. Επιβιώνει από τα εισιτήρια. Αυτό δεν μας επιτρέπει να προγραμματίσουμε αναλόγως. Οταν είσαι σε μια συνεχή αναζήτηση πόρων, πολύ συχνά αναγκάζεσαι να λειτουργείς ως εμπορική επιχείρηση. Οπότε δεν μπορείς να πεις ότι δημιουργείς ό,τι ονειρεύεσαι ή αυτό που θα μπορούσες να κάνεις.

Το πιο σημαντικό που έχετε καταφέρει όσο βρίσκεστε στο Θέατρο Τέχνης; Για το οποίο είστε περήφανη;

Οτι επέστρεψαν κάποιοι άνθρωποί του, όπως η Ρένη Πιττακή, η Κάτια Γέρου και άλλοι πολλοί. Ανέβηκαν παραστάσεις για τις οποίες είμαι πραγματικά περήφανη, έγινε ένα άνοιγμα σε καλλιτέχνες που ασπάζονται τη φιλοσοφία του Θεάτρου Τέχνης και το νιώθουν πλέον σπίτι τους, και ας μην προέρχονται από αυτό. Ενας μεγάλος στόχος μου – τον οποίο ανέκοψε η πανδημία – είναι το θέατρο ν’ αποτελεί έναν τόπο συνάντησης και ζυμώσεων. Κάναμε πολλά προς αυτή την κατεύθυνση και ελπίζουμε να συνεχίσουμε.