Ο νέος πόλεμος των ιδεών

Στη Γαλλία οι έντονες διανοητικές συζητήσεις και διαμάχες έχουν  παρουσιάσει δυσανάλογη επιρροή στην εθνική και την εξωτερική πολιτική. Στο βιβλίο, «La guerre des idées» (Robert Laffont, 2021) η τριαντάχρονη Εζενί Μπαστιέ  δοκιμιογράφος-δημοσιογράφος στην  κεντροδεξιά καθημερινή εφημερίδα «Le Figaro» και ιδρύτρια του συντηρητικού περιοδικού Limites, υποστηρίζει ότι μετά από μερικές δεκαετίες μιας σχετικά συναινετικής πνευματικής σκηνής, οι ριζοσπαστικές ιδέες και οι αμοιβαία ασυμβίβαστες ιδεολογίες βρίσκονται ξανά στο επίκεντρο των δημόσιων συζητήσεων στη Γαλλία.

Το σχήμα του «πολέμου» προκύπτει επειδή οι 29 συγγραφείς, ακαδημαϊκοί, ειδικοί και δημοσιογράφοι που  συνομίλησαν με την Μπαστιέ  πιστεύουν ότι οι δημόσιες συζητήσεις στις οποίες συμμετέχουν ισοδυναμούν με έναν πόλεμο με διακυβεύματα τόσο υψηλά όσο η εθνική επιβίωση, η ειρήνη, η δημοκρατία, η κοινωνική δικαιοσύνη, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και η ουτοπία της πολιτικής απελευθέρωσης.

Σύμφωνα με τον Πατρίκ Σαμορέλ, μέλος της συντακτικής επιτροπής του americanpurpose.com και λέκτορα στο  Stanford University με την έρευνά της η Μπαστιέ συμβάλλει στο να συνειδητοποιήσουμε ότι η οικουμενική, κοσμική και αφομοιωτική κουλτούρα που χαρακτήρισε τη Γαλλία από τα μέσα του 19ου αιώνα οδεύει στο τέλος της. Η χώρα έχει μετατραπεί από εξαγωγέα πολιτικών ιδεών σε εισαγωγέα τους, ιδιαίτερα αμερικανικών. Για παράδειγμα, οι θεωρίες «κυριαρχίας» και «αποδόμησης» προέκυψαν για πρώτη φορά με τους φιλοσόφους Michel Foucault, Gilles Deleuze και Jacques Derrida και τον κοινωνιολόγο Pierre Bourdieu. Αλλά αυτές οι ιδέες ανακυκλώθηκαν στην Αμερική και επανεξήχθησαν προς τη Γαλλία με τη μορφή πολιτικών ταυτότητας. Ανοιξαν ένα κεντρικό νέο μέτωπο στη διανοητική και πολιτική συζήτηση της Γαλλίας, στην οποία η παραδοσιακή γαλλική οικουμενική – δηλαδή η «ρεπουμπλικανική» – πολιτική κουλτούρα αμφισβητήθηκε από την  Αριστερά μέσα από τις πολιτικές ταυτότητας που κυοφορήθηκαν στην Αμερική. Αυτή η διάσπαση μεταξύ της παραδοσιακής ρεπουμπλικανικής Αριστεράς και μιας ανερχόμενης ριζοσπαστικοποιημένης Αριστεράς, κατά την Μπαστιέ, ήταν στο επίκεντρο της πρόσφατης γαλλικής πνευματικής αναδιάταξης. Το ίδιο και η αναζωπύρωση των συντηρητικών ιδεών.

Η σημερινή ιδεολογική εξέγερση στη δημόσια συζήτηση δεν είναι απλώς μια αναβίωση. Πρώτον, η πνευματική σκηνή είναι πλέον κατακερματισμένη. Δεύτερον, στο πνευματικό τοπίο της Γαλλίας, υπήρξε μια δραματική, τραυματική ποιοτική πτώση στις ιδεολογικές  συζητήσεις. Τόσο το ευρύ κοινό όσο και οι ελίτ παρουσιάζονται λιγότερο μορφωμένοι στη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία και την ιστορία. Τα έντυπα δημοσιεύουν πιο σύντομα άρθρα και πωλούνται λιγότερα βιβλία. Ο κύκλος των ειδήσεων και των αναλύσεων είναι ταχύς και  επιφανειακός. Ολο και συχνότερα, οι συμμετέχοντες στις συζητήσεις ιδεών είναι από τη μία πλευρά εξειδικευμένοι ακαδημαϊκοί, ειδικοί και αναλυτές και από την άλλη δημοσιογράφοι, ακτιβιστές, ακόμη και διασημότητες, μαζί με τα ανώνυμα πλήθη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στη χώρα του Ντεκάρτ, σημειώνει η Μπαστιέ, η λογική επιχειρηματολογία πρέπει να ανταγωνίζεται όλο και περισσότερο το συναίσθημα.

Ενα τρίτο χαρακτηριστικό του γαλλικού πνευματικού τοπίου είναι γνωστό στους Αμερικανούς: οι αντιπαραθέσεις μεταξύ ιδεών συχνά αντικαθίστανται από προσπάθειες φίμωσης και αποκλεισμού των αντιπάλων. Στο παρελθόν ο εθνικιστής Maurice Barrès και ο σοσιαλιστής Émile Zola, στάθηκαν στις αντίθετες πλευρές της υπόθεσης Ντρέιφους, ωστόσο συζητούσαν  μεταξύ τους. Το ίδιο και ο Σαρτρ και ο φιλοσοφικός εχθρός του, ο Ρεϊμόν Αρόν. Ενώ στο σημερινό πλουραλιστικό τοπίο εκεί που ο σύγχρονος σχετικισμός, που υποτίθεται ότι αντιμετωπίζει όλες τις ιδέες και τους πολιτισμούς ως εξίσου αποδεκτούς, συνυπάρχει με την αυξανόμενη μισαλλοδοξία. Και η ιδέα της ελευθερίας της έκφρασης έχει γίνει από μόνη της πεδίο συγκρούσεων. Οι νόμοι κατά της «υποκίνησης σε μίσος» έχουν τραπεί σε εργαλείο με το οποίο η πολιτιστική Αριστερά και οι ακτιβιστικές μειονοτικές ομάδες επιδιώκουν να ρυθμίσουν την ομιλία προς όφελός τους.

ΔΕΞΙΑ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΕΡΑ. Για ποιες νέες ιδέες γίνονται οι διαμάχες στη γαλλική δημόσια συζήτηση; Η Μπαστιέ αναφέρει ότι τόσο η Δεξιά όσο και η Αριστερά πιστεύουν ότι έχουν χάσει τη μάχη των ιδεών από την αντιπολίτευση. Κάθε πλευρά τείνει να βλέπει τον εαυτό της ως θυματοποιημένη μειονότητα. Η Αριστερά νιώθει πολιορκημένη από τον νεοφιλελευθερισμό, τον παγκόσμιο καπιταλισμό και κάθε είδους λαϊκιστές και αντιδραστικούς. Οι συντηρητικοί και οι παραδοσιακοί φιλελεύθεροι, από την πλευρά τους, πιστεύουν ότι η νέα Αριστερά – με τα ρεύματα του  νεοφεμινισμού, αντιρατσισμού, ριζοσπαστικού περιβαλλοντισμού, τις  πολιτικές ταυτότητας, την πολιτιστική ακύρωση και το πιο ιδιόρρυθμο γαλλικό φαινόμενο του ισλαμοαριστερισμού, τη συμμαχία μεταξύ της άκρας Αριστεράς και του πολιτικού σκέλους του  Ισλάμ – είναι η επιστροφή μιας ριζοσπαστικής, μισαλλόδοξης, ηγεμονικής Αριστεράς. Η Μπαστιέ υποστηρίζει ότι ο νεοφιλελευθερισμός είναι ο κύριος χαμένος σε αυτόν τον κύκλο. Η απογοήτευση με τον μαρξισμό και τον κομμουνισμό στις δεκαετίες του 1970 και του 1980 βοήθησε τους αριστερούς «νέους φιλοσόφους» όπως ο Bernard-Henri Lévy να προωθήσουν τον αντι-ολοκληρωτισμό, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία. Αλλά σήμερα αυτή η φάση φαίνεται να έχει τελειώσει.

Η γαλλική ιστορία και ταυτότητα έχουν γίνει επίσης πεδία μάχης στον πόλεμο μεταξύ ρεπουμπλικανών και πολυπολιτισμικών αριστερών. Από τη Γαλλική Επανάσταση, η εκδοχή της Αριστεράς έχει επικρατήσει για το εθνικό αφήγημα. Τώρα είναι η σειρά της πολυπολιτισμικής Αριστεράς να προσφέρει τη δική της αφήγηση για μια γαλλική ιστορία που κυριαρχείται από τα εγκλήματα της δουλείας, της αποικιοκρατίας και της αναγκαστικής αφομοίωσης των μεταναστών. Το «έθνος» έχει γίνει μια αντιδραστική έννοια και μια πραγματικότητα προς διάλυση. Αυτές οι αντικρουόμενες απόψεις επισημάνθηκαν το 2014, όταν ο πρόεδρος Νικολά Σαρκοζί, επιχειρώντας να αποκαταστήσει την έννοια της γαλλικής ταυτότητας, ανακοίνωσε σχέδια για ένα μουσείο γαλλικής ιστορίας. Οι ιστορικοί της πολυπολιτισμικής Αριστεράς τορπίλισαν το έργο.