Φόρος τιμής στην αθωότητα μιας άλλης εποχής

«Πού είσαι τώρα και σ’ έχω χάσει, Μικρέ μου Ηρωα Γιώργο Θαλάσση» αναρωτιόταν με νοσταλγική διάθεση στα τέλη της δεκαετίας του 1980 ο Λουκιανός Κηλαηδόνης. «Πού είσαι τώρα και σ’ έχουμε χάσει, ατρόμητο ελληνόπουλο, Τζιμ Ανταμς» τραγουδούσαμε κι εμείς «του ογδόντα οι εκδρομείς» όλα αυτά τα χρόνια που η θρυλική τετράδα αποτελούσε μια γλυκιά ανάμνηση. Μα, σε όλα τα καλά βιβλιοπωλεία (πλέον) και όχι στα περίπτερα, επιτέλους μπορούμε να απαντήσουμε!

Η ιστορία του Τζιμ Ανταμς και της παρέας του έχει προφανώς πολλές ομοιότητες με εκείνη του Γιώργου Θαλάσση, ενώ και οι δύο μαζί καλύπτουν (όχι τυχαία) μια μακρά περίοδο περίπου τεσσάρων δεκαετιών στο διάβα των οποίων τόσο ο «Μικρός Ηρως» του Στέλιου Ανεμοδουρά όσο και τα περιοδικά που συνδέθηκαν με τη θρυλική Τετράδα («Μικρός Σερίφης», «Μικρός Καουμπόυ», «Μικρός Αρχηγός» κ.ά.) διαβάστηκαν από εκατοντάδες χιλιάδες παιδιά και νέους σφραγίζοντας ανεξίτηλα τον χαρακτήρα και την προσωπικότητά τους.

Η ιστορία του Τζιμ Ανταμς και της παρέας του ξεκίνησε μια θεωρητικά «γρουσούζικη» ημέρα του 1962 (Τρίτη και 13 Νοεμβρίου) επιβεβαιώνοντας πανηγυρικά το ότι κάθε κανόνας έχει και την εξαίρεσή του. Δημιουργός των χαρακτήρων ήταν ο συγγραφέας Πότης Στρατίκης, ο οποίος (προφανώς στον απόηχο της επιτυχίας του «Μικρού Ηρωα») εμπνεύστηκε τον βασικό πυρήνα της αφήγησης και του έδωσε σάρκα και οστά συνεργαζόμενος με τον δεξιοτέχνη εικονογράφο Θέμο Ανδρεόπουλο: ένα δεκαοκτάχρονο ελληνόπουλο, ο Δημήτρης Αδαμόπουλος (Τζιμ Ανταμς), γυρίζει ως σερίφης του Τέξας το Φαρ Ουέστ επιβάλλοντας τον Νόμο παρέα με τους βοηθούς του, την πανέμορφη αμαζόνα Ντιάνα Μόρισον, τον αφελή και μονίμως γκαφατζή μεξικανό φίλο του Πεπίτο Γκονζάλες και το πανέξυπνο δωδεκάχρονο ινδιανάκι της φυλής Κομάντσι Τσιπιρίπο. Η επιτυχία του «Μικρού Σερίφη» (αυτό ήταν το περιοδικό) ήταν τόσο μεγάλη που σχεδόν άμεσα (τον Φεβρουάριο του 1963) ξεκίνησε και ένα δεύτερο περιοδικό με την αυτή θεματολογία (ο «Μικρός Καουμπόυ») αρχικά ως μηναίο περιοδικό, για να μετατραπεί και εκείνο σύντομα σε εβδομαδιαίο. Το 1971 διαφωνίες μεταξύ των δύο συνεργατών θα οδηγήσουν σε διάσπαση της αρχικής ομάδας και από το σημείο αυτό και μετά ο μεν Στρατίκης θα συνεχίσει να εκδίδει τον «Μικρό Σερίφη», ενώ ο Ανδρεόπουλος θα αναλάβει τον «Μικρό Καουμπόυ».

Η χρυσή εποχή

Η δεκαετία του 1970 (ναι, αυτή η δεκαετία της πολιτικοποίησης των πάντων) υπήρξε η χρυσή εποχή για τις περιπέτειες του Τζιμ Ανταμς και της παρέας του, καθώς ιδίως η εκδοτική παρέα του «Μικρού Καουμπόυ» (στη θρυλική Πραξιτέλους 1) θα παραδίδει σε εβδομαδιαία βάση μικρά, συνήθως αυτοτελή, αριστουργήματα: στον δημιουργικό οίστρο των εικονογράφων Θέμου Ανδρεόπουλου και Κωνσταντίνου Ραμπατζή θα προστεθεί από το 1971 η πένα του δημοσιογράφου και συγγραφέα Γιώργου Μαρμαρίδη και το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα θα απογειωθεί. Στα χρόνια που ακολούθησαν τη διάσπαση της αρχικής ομάδας, η κυκλοφορία τόσο του «Μικρού Σερίφη» (του Στρατίκη) όσο και των περιοδικών των εκδόσεων Μονόκερως («Μικρός Καουμπόυ» και «Μικρός Αρχηγός») θα είναι τεράστια, πλησιάζοντας εβδομαδιαίως τα 60.000 τεύχη (δηλαδή πάνω από 240.000 τον μήνα!). Στη δεκαετία του 1980 η κυκλοφορία σταδιακά θα μειωθεί, κρατώντας ωστόσο ακόμη ένα μεγάλο κομμάτι του αναγνωστικού του κοινού στο πρώτο μισό της (γύρω στα 40.000 τεύχη εβδομαδιαίως), για να φθίνει ωστόσο σταδιακά όσο η δεκαετία έβαινε προς το τέλος της.

Οι τίτλοι τέλους θα πέσουν ακριβώς τότε, προφανώς όχι χωρίς λόγο: οι φρενήρεις ρυθμοί δουλειάς των βασικών συντελεστών τούς έχουν κουράσει, οι νέες τεχνολογίες φέρνουν στο προσκήνιο καινούργια ενδιαφέροντα, ενώ το τέλος των μεγάλων αφηγήσεων θα κλονίσει κάθε βεβαιότητα που είχε να κάνει με την έννοια του «ήρωα». Ο «Μικρός Σερίφης» θα σταματήσει να εκδίδεται τον Δεκέμβριο του 1991 (τεύχος 1468), ενώ κάπου εκεί θα ολοκληρώσουν την έκδοσή τους τα «αδελφάκια» του, ο «Μικρός Καουμπόυ» και ο «Μικρός Αρχηγός». Ηταν μόνο η πτώση της κυκλοφορίας που οδήγησε στην εξέλιξη αυτή ή ήταν η αλλαγή των καιρών; Ή μήπως ήταν η αλλαγή των καιρών που έφερε την πτώση της κυκλοφορίας; Δεν είναι εύκολο να δοθεί ασφαλής απάντηση. Ποιοτικές διαφοροποιήσεις στα εφηβικά και νεανικά ενδιαφέροντα είχαν συντελεστεί και τις προηγούμενες δεκαετίες, ενώ μάλιστα η δεκαετία του 1970 θα έχει αρχίσει να εξοικειώνει το νεανικό κοινό μέσω της τηλεόρασης και του κινηματογράφου με ένα διαφορετικό, αμερικανικής αισθητικής (και δεν το αναφέρω καθόλου υποτιμητικά) λεξιλόγιο. Στα χρόνια αυτά, ο Τζιμ Ανταμς δεν έχασε καθόλου την αίγλη του, αντιθέτως δεκάδες χιλιάδες έφηβοι έτρεχαν κάθε βδομάδα στα περίπτερα προκειμένου να απολαύσουν μια νέα περιπέτεια της τετράδας.

Το τέλος του ηρωισμού

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 ωστόσο, δεν αλλάζουν απλά οι νέοι, δεν πρόκειται για την απόσυρση μιας (ακόμα) γενιάς που λάτρεψε τον Δημήτρη Αδαμόπουλο και την παρέα του, αλλά για το τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Η είσοδος στη μετανωτερικότητα για την οποία εκκωφαντικά προειδοποίησε το βαρύγδουπο τέλος των ουτοπιών, επέφερε μια σειρά από αλλαγές που άλλαξαν την ίδια την αντίληψη του κόσμου και του ρόλου ενός εκάστου σε αυτόν. «Σύγκαιρα», όπως θα έγραφε και ο Γιώργος Μαρμαρίδης, η έννοια του ηρωισμού αποψιλώθηκε πλήρως. Ο ήρωας, όχι ο Τζιμ Ανταμς, ο κάθε ήρωας, μετατράπηκε σε μια φιγούρα κωμική μέσα σε έναν κόσμο χυδαιότητας, στον οποίο η δέσμευση σε «αρχές» και «πιστεύω», με ό,τι ρίσκο τούτο για το άτομο συνεπάγεται, έδειχνε μετωνυμία μιας αυτοκτονικής ανοησίας. Ο θαρραλέος και πάνω απ’ όλα ιδεαλιστής Τζιμ Ανταμς ξαφνικά βρέθηκε εκτός εποχής, απομεινάρι μιας εποχής που έδειχνε αμετάκλητα ξεπερασμένη. Λίγα χρόνια αργότερα, σε ένα σπαρακτικό σημείωμά του για έναν άλλο χαμένο ήρωα των παιδικών του (μας) χρόνων, τον μεγάλο ιδαλγό Ζορό, ο πρόωρα χαμένος ποιητής Ηλίας Λάγιος έγραφε τα παρακάτω: «Ψέμα αγαπημένο. Ψέμα που πόθησε να γίνει αλήθεια, όμως ψέμα». Υπήρξε άραγε ένα ακόμα ψέμα ο Τζιμ Ανταμς; Υπήρξε, υπό την έννοια ότι αποτελούσε γέννημα μιας ρομαντικής αντίληψης για τη ζωή η οποία συνθλίφτηκε στις μυλόπετρες του μεταμοντέρνου ωφελιμισμού και μιας λογικής «προσωπικής ολοκλήρωσης» που δυσφορούσε με τις ηθικές επιταγές του παλαιού κόσμου. Δεν υπήρξε όμως, αν λάβει κανείς υπόψη του τις βαθύτερες αξίες που η σύνολη αφήγηση υπηρέτησε. Μέσα από τις (ενίοτε πραγματικά υπέροχες) ιστορίες που λαμβάνουν χώρα στο Φαρ Ουέστ πλαισιωμένες από τη συγκλονιστικά απόκοσμη, σχεδόν ψυχεδελική, εικονογράφηση του Κωνσταντίνου Ραμπατζή, ο αναγνώστης εκπαιδεύεται να διακρίνει το Καλό από το Κακό και, ακόμα σημαντικότερο, μαθαίνει ότι το να λαμβάνει θέση στη μάχη αυτή δεν είναι απλώς μία ακόμα στάση ή επιλογή, είναι καθήκον.

Η επιστροφή

Η επανέκδοση του «Μικρού Αρχηγού» εν έτει 2020 από τις εκδόσεις Oasis, με τη συγγραφική ευθύνη ενός χαρισματικού σύγχρονου συγγραφέα (του Βαγγέλη Γεωργάκη), ο οποίος, ας σημειωθεί, μεγάλωσε ως αναγνώστης με τις περιπέτειες του Τζιμ Ανταμς και της παρέας του, αλλά και με τις ευλογίες του μοναδικού εναπομείναντα από τη δημιουργική ομάδα της Πραξιτέλους 1 (του Κωνσταντίνου Ραμπατζή), δείχνει να είναι κι αυτή ένα καθήκον, «σύγκαιρα» μια από τις ελάχιστες ευχάριστες εξελίξεις των τελευταίων δύσκολων χρόνων. Ο Τζιμ Ανταμς, η Ντιάνα, ο Πεπίτο και ο Τσιπιρίπο, παρέα με τον Μπικ, τον Πελέ και τα άλογά τους, είναι έτοιμοι να εξορμήσουν και πάλι για νέες περιπέτειες, υπερασπίζοντας τον Νόμο σε κάθε γωνιά του Φαρ Ουέστ, χαρίζοντας στους αναγνώστες μια μικρή απόδραση από τις δυσκολίες της καθημερινότητας. Αναμφίβολα ανακουφιστική λειτουργία σε μια συνθήκη δύσκολη, όπου η πραγματική ζωή, καταπώς αποδείχθηκε, είναι πιο άγρια και από αυτήν ακόμα την Αγρια Δύση. Κι αυτό ήταν κάτι που ο Τζιμ Ανταμς και η παρέα του απέφυγαν (μάλλον επίτηδες) να μας το πουν…

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του μεταπολεμικού κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ