«Θα γινόμουν καλός ξυλουργός»

Πού κατά τη γνώμη σας οφείλεται η διάσταση ανάμεσα στην τεχνολογική και την ηθική εξέλιξη του ανθρώπου; Θεωρείτε πως συνιστά ένα άλλοθι η αναμφισβήτητη υπεροχή της πρώτης σε σχέση με την καθυστέρηση της δεύτερης;

Δεν θεωρώ ότι υπάρχει διάσταση ανάμεσα στην τεχνολογική και ηθική εξέλιξη. Αντίθετα, οι θεμελιώδεις νόμοι της δημόσιας και ατομικής ηθικής, όπως συγκροτήθηκαν από την εποχή του Διαφωτισμού και εμπεδώθηκαν με την αγγλική παράδοση και την Αμερικανική και Γαλλική Επανάσταση, παραμένουν σαφείς και μπορούν να εμπνεύσουν και να κατευθύνουν με ασφάλεια τις συμπεριφορές μας. Το ρήγμα είναι τρομακτικότερο, γιατί δεν αφορά την ηθική αλλά την αντιληπτική μας ικανότητα ως κοινωνικά όντα. Και όταν δεν μπορείς να αντιληφθείς κάτι με καθαρότητα, δεν μπορείς να έχεις και κατεύθυνση στην ηθική σου επιλογή. Οι τόσο ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις, η διαρκής ανατροπή σταθερών, οι μεταβολές στον τρόπο πληροφόρησης, η κλιματική αλλαγή και η αδυναμία συγκρότησης κοινών σημείων αναφοράς, δημιουργούν τον εφιάλτη, που ανέδειξε η περίφημη ταινία «Don’t look up», έστω με τόσο γκροτέσκο τρόπο. Επείγει να προσδιορίσουμε την έννοια του δημόσιου χώρου στην ψηφιακή εποχή, ώστε να μπορούμε να κατευθύνουμε συγκεκριμένα τις δημόσιες συμπεριφορές και τις ατομικές μας επιλογές. Αυτή τη στιγμή είμαστε μια παγκόσμια αγέλη σε τυφλή κίνηση, και το χειρότερο που συμβαίνει είναι ότι δεν υπάρχουν κάποιοι κακοί καπιταλιστές ή σκοτεινά κέντρα, ή αυταρχικοί ηγέτες που το σχεδίασαν και το εκτελούν. Ολοι αυτοί πράγματι προσπαθούν να το επικαρπωθούν, αλλά ούτε το δημιουργούν, ούτε το κατευθύνουν. Είμαστε όλοι μαζί, εξίσου τυφλοί και μοιραίοι, σε έναν κόσμο που κινείται με όλο μεγαλύτερη ταχύτητα, σε αχαρτογράφητη διαδρομή και χωρίς κανέναν στο τιμόνι. Η ανθρωπότητα δεν έχει ζήσει παρόμοια πρόκληση και ο τρόπος που θα απαντήσουμε αφορά την ίδια την επιβίωσή μας.

Ποιο ακόμα βιβλίο αντιπολεμικής λογοτεχνίας θα τοποθετούσατε στη σειρά της «Ιστορίας ενός αιχμαλώτου» του Στρατή Δούκα και του «Νούμερο 31328» του Ηλία Βενέζη;

«Η ζωή εν τάφω» του Στράτη Μυριβήλη είναι για μένα από τα ωραιότερα κείμενα αντιπολεμικής λογοτεχνίας παγκοσμίως, ακόμα πιο επιβλητικό και από το έξοχο «Ουδέν νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο» του Εριχ Μαρία Ρεμάρκ. Αλλά με τον Μυριβήλη, όπως και τον Δούκα και τον Βενέζη, το γεγονός ότι το «φόντο» του έργου τους αφορούσε μια μικρή και περιθωριακή χώρα σε σχέση με τον μεγάλο καμβά των συγκρούσεων, δεν επέτρεψε να αναδειχθούν, όπως το αξίζουν. Εχοντας, προσθέτως, το βάρος ότι δεν ευτύχησαν σε μεταφραστές, όπως λίγες δεκαετίες αργότερα αξιώθηκαν ο Σεφέρης και ο Ελύτης, για να συναντήσουν την παγκόσμια αναγνώριση.

Με τι θα πιστώνατε αλλά και με τι θα χρεώνατε, ιδιαίτερα στον χώρο της συγγραφής, την πολυσυζητημένη γενιά του ’30;

Υπάρχει μια γενικότερη τάση αναθεώρησης για τη συμβολή της γενιάς του ’30. Πέρα από όλα τα άλλα, διαφωνώ απολύτως με τη «μομφή» ότι η αναζήτηση της «ελληνικότητας» οδήγησε πλαγίως σε μια επαρχιωτική αντίληψη «εξαιρετικότητας» και άρα περιχαράκωσε τους ορίζοντες προς μια πιο διεθνή ματιά. Θεωρώ τη «γενιά του ’30» αυθεντικά διεθνή, επειδή ακριβώς οι ρίζες της βυθίζονται στον πλούτο της κληρονομιάς τους και η ανάπτυξη του έργου τους αγκάλιασε την ανθρώπινη μοίρα με τόσο ολοκληρωμένο τρόπο, ώστε αυτομάτως να γίνεται κοινό κτήμα κάθε ανθρώπου απανταχού της γης. Αυτό δεν είναι άλλωστε η μεγάλη λογοτεχνία; Οσο Αμερικανός και παγκόσμιος είναι ο Φόκνερ, όσο Ρώσος και παγκόσμιος είναι ο Τσέχοφ, όσο Γάλλος και παγκόσμιος ο Εξιπερί, τόσο Ελληνες και παγκόσμιοι είναι οι εκπρόσωποι της «γενιάς του ’30».

Και μια τελευταία παρατήρηση. Η Ελλάδα δεν απέκτησε ποτέ στη διαδρομή της την περίφημη «εθνική αστική τάξη», αλλά από την εποχή του Ρήγα Φεραίου ως τις ημέρες μας, η διανόηση της κάλυψε αυτό το κενό, δίνοντας ένα πλαίσιο προσανατολισμού των ζωντανών δυνάμεων προς ό,τι ουσιώδες αφορά την κοινωνία μας, σε στενή επαφή με τις πιο πρωτοπόρες αναζητήσεις στον ευρωπαϊκό και διεθνή χώρο. Και αυτό επιτέλεσε με καίριο τρόπο και η «γενιά του ’30».

Ανατρέχοντας σε ανθρώπους που έχετε γνωρίσει, ποια θα χαρακτηρίζατε ως την πιο συναρπαστική φυσιογνωμία που αισθάνεστε να παραμένει ακόμη ανεξίτηλη η γοητεία της;

Με συνάρπασε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής με τη δωρικότητά του και τη μεγάλη αρετή σε κάθε θέμα να πάει κατευθείαν στον πυρήνα του. Ο Ανδρέας Παπανδρέου με τον συνδυασμό του Διονυσιακού με το Απολλώνιο στην προσωπικότητά του και την αίσθηση του λιονταριού σε ό,τι αφορούσε τα νόμιμα ελληνικά δικαιώματα. Τον Κώστα Σημίτη για την αφοσίωση στους στόχους του και την αίσθηση ισοτιμίας που επέβαλε στους ευρωπαίους εταίρους μας. Και τον Χρήστο Λαμπράκη, τον πιο ολοκληρωμένο αναγεννησιακό άνθρωπο που γνώρισα, με τη βαθιά καλλιέργεια, τη διαρκή διάθεση προσφοράς, και τον μεθοδικό, συνεχή, αυτοπεριορισμό στην ισχύ που διέθετε, γιατί θεωρούσε, ότι αν δεν ελέγχεις την ισχύ εσωτερικά, γίνεσαι τελικά σκλάβος της.

Με ποια τέχνη θα θέλατε να είχατε ασχοληθεί μαζί της ώστε θα μπορούσατε να χαρακτηρίσετε ως προσωπικό σας απωθημένο τη μη καλλιέργειά της;

Παιδί ταλαντευόμουν αν θα γινόμουν οπλουργός ή ξυλουργός. Πέρασα ώρες σε βοηθητικές εργασίες στο οπλουργείο του Ζαντίκ του Αρμένη στη Λάρισα, δίπλα στο ιστορικό ψητοπωλείο του θείου μου, του περίφημου «Αδάμου». Και άλλες τόσες ως παραγυιός, στο ξυλουργείο του μαστρο-Χρήστου στην πάροδο της οδού Ιάσονος δίπλα στο σπίτι μου. Ενα βαθύ κόψιμο που έχω κατά μήκος όλης της αριστερής μου παλάμης, έγινε όταν το καλοκαίρι του 1961, στις διακοπές μας στη Σκόπελο, «φορτώθηκα» στην κυριολεξία στο καρνάγιο όπου κτίζανε ένα υπέροχο καΐκι, παρακαλώντας να κάνω κάτι και εγώ. Μου δίνανε οι άνθρωποι διάφορες ψευτοδουλειές, όταν λειαίνοντας ένα ξύλο, με ένα κυρτό εργαλείο σαν κολοκοτρωνέικο σουγιά, πέτυχα σε έναν ρόζο, ώστε με τη δύναμη που είχα βάλει στο δεξί, αναπηδώντας, να καρφωθεί όλο στην παλάμη αντιστήριξης. Ως τα σήμερα το σημάδι είναι εκεί… Συνεχίζω να αγαπώ τα όπλα, αλλά τώρα πια ξέρω ότι θα ήθελα να γίνω ξυλουργός. Το ξύλο δεν είναι για μένα αδρανής ύλη. Εχει ζωή. Επικοινωνώ – και το εννοώ – με τα δέντρα. Μια ορισμένη περίοδο, όλα τα έπιπλα στο εξοχικό μας, στα Λουτρά Ωραίας Ελένης Κορινθίας, κατασκευάστηκαν από εμένα. Ορισμένα αντέχουν ως τώρα, σαράντα χρόνια μετά. Πιστεύω με βεβαιότητα, ότι αν είχα αφιερωθεί στην ξυλουργική, θα γινόμουν καλός τεχνίτης. Και ένας καλός τεχνίτης και μάστορας είναι, με τον τρόπο του, ένας καλλιτέχνης.