Μεταξύ μηδενισμού και ρομαντισμού{CR}

Το τελευταίο βιβλίο του σταρ της γαλλικής λογοτεχνίας Μισέλ Ουελμπέκ εκδόθηκε αρχές Γενάρη, ενώ σχεδόν ταυτόχρονα είχαμε από την Εστία την παρούσα, σταθερά αξιόπιστη μετάφραση του Γιώργου Καράμπελα. Παρά τον τελεσίδικο χαρακτήρα της λέξης «εκμηδένιση», ο συγγραφέας μοιάζει αυτή τη φορά να συμπάσχει με τα πάθη των ομοίων του, αναδεικνύοντας επιπλέον μια ρομαντική διάσταση. Βέβαια, η ασθένεια και ο νομοτελειακός θάνατος όλων μας έχουν τον πρώτο λόγο σε αυτό το μακρόσυρτο βιβλίο. Εκεί άλλωστε αναφέρεται ο τίτλος και όχι τόσο στις κοινωνίες μας, την Ευρώπη ή τον κόσμο ολόκληρο. Ο καρκίνος και ο επικείμενος θάνατος του κεντρικού ήρωα, Πολ Ρεζόν – ενός ακόμη ουελμπεκικού ήρωα, απογοητευμένου από τα εγκόσμια και αορίστως νευρασθενικού -, απασχολεί το τελευταίο τέταρτο του βιβλίου, σε μια εξαντλητική περιγραφή νοσοκομείων, ιατρικών εξετάσεων, διαγνώσεων, μεταμοσχεύσεων και θεραπειών. Ευτυχώς, αυτό το βραδύκαυστο κομμάτι εκπέμπει ένα ουμανιστικό, συντροφικό και ερωτικό πνεύμα που ισοσταθμίζει τα δεινά του ήρωα [και του αναγνώστη]. Είναι η επαναπροσέγγιση του Πολ με τη σύζυγό του Πριντάνς και η ανανεωμένη ερωτική τους συνθήκη που δίνουν τον λυτρωτικό τόνο: σε αντίθεση με πολλούς μοναχικούς ανθρώπους, τελικά υπήρξαν τυχεροί στη ζωή τους, καθώς είχαν ο ένας τον άλλο.

Εκλογές και εθνική ανασυγκρότηση

Για να φτάσουμε ως εκεί έχει μεσολαβήσει μια πολυδαίδαλη αφήγηση σε συσκευασία πολιτικού θρίλερ. Βρισκόμαστε – κατά την προσφιλή τακτική του Ουελμπέκ – στο κοντινό μέλλον, στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 2027, καλή ώρα σαν και σήμερα. Ο πρόεδρος Μακρόν εξαντλεί τη δεύτερη θητεία του και είναι συνταγματικά υποχρεωμένος να παραδώσει τη σκυτάλη. Προωθεί ως διάδοχο, κατά τα ειωθότα των καιρών, έναν ελαφρώς λαϊκιστή τηλεοπτικό αστέρα, προσδοκώντας ότι θα επανέλθει στις επόμενες εκλογές. Η απογοητευμένη Μαρίν Λεπέν έχει παραδώσει τα ηνία της Ακροδεξιάς σε έναν ταλαντούχο νεαρό διάδοχο. Ομως το βαρύ χαρτί της γαλλικής πολιτικής είναι ο επιτυχημένος υπερυπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Μπρινό Ζιζ – χαρακτήρας δομημένος στα πρότυπα του φίλου του Ουελμπέκ, νυν υπουργού Μπρινό Λε Μερ.

Στο γραφείο του Ζιζ εργάζεται ο Πολ, ως ανώτερος υπάλληλος του υπουργείου και απόφοιτος της περίφημης Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης. Οι δύο άντρες συνδέονται με στενή φιλία, ειδικά αφότου διαπιστώνουν ότι τους ενώνει η κοινή εθνική αποστολή: παραγωγική ανασυγκρότηση σε όλα τα μέτωπα, κρατική ενίσχυση της βιομηχανίας, της τεχνολογικής καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας, προστασία των γαλλικών προϊόντων, αντιμετώπιση της κινεζικής οικονομικής διείσδυσης, απόδοση στη χώρα της περηφάνιας για οτιδήποτε γαλλικό, σχετικοποίηση της ευρωπαϊκής επιρροής. Εχουμε επομένως ένα πλήρες πολιτικό πρόγραμμα, γνωστό αποσπασματικά και από άλλα βιβλία του συγγραφέα. Διακρίνεται μια προβολή στο κοντινό μέλλον ευσεβών πόθων για μια νέα βιομηχανική επανάσταση και μια εν γένει «γαλλική αναγέννηση». Το κυριότερο όμως στοιχείο που έχει φέρει κοντά τους δύο άντρες είναι η αποξένωση από τις συζύγους τους – κατάσταση που γενικεύεται και θεωρητικοποιείται από τον Ουελμπέκ ως κρίση της οικογένειας αλλά και του αρσενικού γένους στο πλαίσιο του παρακμάζοντος δυτικού πολιτισμού.

Ενώ ο Μπρινό αναζωογονείται [και ερωτικά] στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας, της οποίας φέρει το κύριο βάρος, έχουμε μια σειρά εξαιρετικά στοχευμένων κυβερνοεπιθέσεων που θίγουν τη διεθνή ναυτιλία, τη γενετική μηχανική και προσωπικά τον Μπρινό: σε ένα εξαιρετικά κατασκευασμένο βίντεο, απεικονίζεται ο υπουργός να οδηγείται στη λαιμητόμο, δίκην Γαλλικής Επανάστασης. Οι μυστικές υπηρεσίες σηκώνουν τα χέρια, παρά την επιστράτευση στις έρευνες των καλύτερων πληροφορικάριων, ακόμα και πρώην χάκερς. Αίφνης η σίγουρη εκλογική νίκη κινδυνεύει να μετατραπεί σε συντριβή όταν στον θεματικό κατάλογο των κυβερνοεπιθέσεων μπαίνει και το Μεταναστευτικό: 500 Αφρικανοί πνίγονται ανοιχτά των Βαλεαρίδων όταν το πλοιάριό τους βυθίζεται με χτυπήματα ακριβείας, όπως είχε γίνει και στην αρχή του βιβλίου με τα τάνκερ εμπορευματοκιβωτίων. Η υπόθεση θα μείνει ανοιχτή ως το τέλος σχεδόν του βιβλίου, όταν και θα επιλυθεί με τη βοήθεια μυστικιστικών θεωριών, σεχτών, σατανιστών χεβιμεταλάδων και άλλων ποικίλων συγκοινωνούντων δοχείων μυστικισμού, ειδωλολατρίας, ανορθολογισμού και καθολικισμού – προσφιλή πεδία στον Ουελμπέκ τα τελευταία χρόνια. Αλλά το ενδιαφέρον είναι ότι την άκρη του νήματος για τη λύση του μυστηρίου έχει προσφέρει ο κατάκοιτος και ανήμπορος πατέρας του Μπρινό, ο Εντουάρ Ρεζόν, παλαίμαχος των μυστικών υπηρεσιών.

Οικογενειακό δράμα

Εδώ μπαίνει το άλλο μεγάλο θέμα του βιβλίου – η οικογένεια. Ο Εντουάρ είναι χήρος, καθώς η σύζυγός του Σουζάν είχε πεθάνει πέφτοντας από μια σκαλωσιά. Ηταν συντηρήτρια γοτθικών έργων τέχνης και γλύπτρια, μάλλον υπερτιμημένη από τον μικρό της γιο, τον υπερευαίσθητο Ορελιάν, που ακολούθησε μάλιστα τα επαγγελματικά της ίχνη. Ο συνταξιούχος πλέον Εντουάρ συμβίωνε ιδανικά με τη Μαντλέν, τη γυναίκα που τον φρόντιζε και τον λάτρευε, ωσότου χτυπήθηκε από εγκεφαλικό. Με αφορμή λοιπόν την εισαγωγή του σε νοσοκομείο της Λυών και αργότερα σε μια προχωρημένη μονάδα φροντίδας ηλικιωμένων, έχουμε μάζωξη όλης της οικογένειας στο θαυμάσια μετασκευασμένο πατρογονικό σπίτι στην ύπαιθρο του Μποζολέ. Στήριγμα του πατέρα θα είναι η πάντα αφοσιωμένη, τρυφερή Μαντλέν και η αδελφή του Πολ, η Σεσίλ, με τον σύζυγό της Ερβέ. Η οικογενειακή συγκέντρωση, με τις ποικίλες αναδρομές και παρεκβάσεις της, επιπροστίθεται έτσι στο ζήτημα των γηρατειών και των εγκεφαλικών/ νευρολογικών παθήσεων που ταλανίζει τη γηράσκουσα δυτική κοινωνία. Εδώ βέβαια η Ιατρική θα έχει τον πρώτο λόγο, εξού και οι εκπεφρασμένες ονομαστικές οφειλές στο τέλος του βιβλίου, όπως και οι παραινέσεις προς ομοτέχνους να κάνουν μπόλικη έρευνα – κατά τα αγγλοσαξονικά πρότυπα.

Το ζευγάρι Ερβέ – Σεσίλ έχει ιδιαίτερο βάρος στη δόμηση του επιχειρήματος του Ουελμπέκ υπέρ, θα λέγαμε κάποτε, των συντηρητικών κελευσμάτων. Η Σεσίλ, αν και πανέμορφη από μικρή, αντιστάθηκε στις μόδες των καιρών της και παντρεύτηκε παρθένα. Είναι πιστή καθολική, προσεύχεται τακτικά, αφιερώνεται στη σωτηρία του πατέρα και στην επανασύνδεση της διαλυμένης οικογένειας. Ο Ερβέ πάλι, άνεργος συμβολαιογράφος και πρώην «ταυτοτικός» [εθνικιστής, θα λέγαμε εμείς], αποδεικνύεται εξαιρετικά συνεπής, υποβοηθητικός – στήριγμα και εξαιρετική παρέα για τον Πολ. Η Σεσίλ και ο Ερβέ ζουν στην πληττόμενη από την αποβιομηχάνιση πόλη της Αράς, άλλοτε κορωνίδας της ευρωπαϊκής υφαντουργίας. Είναι ο Ερβέ που οργανώνει, με τις υπόγειες πολιτικές διασυνδέσεις του, την απαγωγή του Εντουάρ από τη γηριατρική μονάδα όπου απειλείται η ζωή του λόγω νοσοκομειακής αμέλειας, συνδικαλισμού, κακοδιοίκησης και άλλων γνωστών κι επίκαιρων. Η αφηγηματική απιθανότητα της απαγωγής, παρμένη από ταινία b-movie, θα μπορούσε κάλλιστα να λείπει. Ωστόσο δίνει τη δυνατότητα στον Ουελμπέκ να διανοίξει κάποια νέα κεφάλια που άπτονται των προκλητικών πολιτικών του συμπαθειών. Στα χνάρια του παραδοσιακού, δεμένου αυτού ζεύγους, θα βαδίσει, ως προς το ηθικό τουλάχιστον σκέλος των επιλογών του, ο Πολ. Οπως άλλωστε και ο Ορελιάν που πολλαπλά ταπεινωμένος από τη φιλόδοξη δημοσιογράφο σύζυγό του – μια αληθινή μέγαιρα κατά το πρότυπο πολλών μισητών ουελμπεκικών γυναικών – θα οδηγηθεί στην αυτοκτονία λίγο αφότου καταφέρει επιτέλους να ζήσει τον έρωτα στο πρόσωπο της μαύρης νοσοκόμας του πατέρα τους.

Ισως είναι πολλά και πολυδαίδαλα όλα τούτα. Πάντως, πρέπει να τονίσω ότι τα κομμάτια που περιγράφουν την αγροτική/ επαρχιακή Γαλλία, τους τρόπους ζωής που χάνονται, τη μαγειρική, τα καλά κρασιά και την οικογενειακή φροντίδα είναι από τις καλύτερες σελίδες του βιβλίου, προσφέροντας ένα από τα ισχυρά χαρτιά του Ουελμπέκ, που μόνο ίσως στον Σιμενόν μπορεί να το βρει κανείς: την ανάλυση της γαλλικής υπαίθρου, τη ζωή των μικρών πόλεων, τη γεωγραφία, την ιστορία, την τοπιογραφία και τις παραδόσεις τους – ένα είδος πατριδογνωσίας που λέγαμε κάποτε στο σχολείο.

Ενας Ουελμπέκ κομμάτι αλλιώτικος

Η αφήγηση είναι αργόσυρτη, αναλυτική, με μειωμένες δόσεις κυνισμού ή ειρωνείας, πλήρης δοκιμιακών παρεκβάσεων και ονείρων. Κατά τα άλλα έχουμε τον γνωστό Ουελμπέκ με τα μείον του. Συχνά, στις πιο άκαιρες στιγμές, πετάει δυο «κακές λέξεις» σαν παιδάκι του δημοτικού που θέλει να μπει στο ρουθούνι των γονιών του. Ηδονίζεται με αναίτια ριγμένες στο χαρτί νατουραλιστικές σεξουαλικές στιγμές που δεν είναι καν ερεθιστικές. Μας δίνει άλλον έναν ύμνο στη σύγχρονη υψηλή πορνεία με φορέα εν προκειμένω τη κόρη της Σεσίλ και ανιψιά του Πολ. Μάλιστα, είναι χάρη σε μια επί πληρωμή «πίπα» της νεαρής κοπέλας που επανασυνδέεται με το ξεχασμένο ερωτικό του παρελθόν και την Πριντάνς. Η νεαρά είναι άνετη με τον θείο-πελάτη. Επιπλέον τελειώνει τις σπουδές της με το πλουσιοπάροχο εισόδημα που της αποφέρουν τα τσουχτερά επαγγελματικά της ραντεβού – 400 ευρώ η ώρα! Παίρνει το διδακτορικό της και προορίζεται για πανεπιστημιακή καριέρα. Not bad! θα έλεγαν οι Αγγλοσάξονες, αν και διόλου πειστικό.

Σε ό,τι αφορά τις συνήθεις βολές του Ουελμπέκ κατά της πολιτικής ορθότητας, είναι λιγότερο οξείες σε αυτό το βιβλίο: οι γυναίκες λόγου χάρη αντιμετωπίζονται με μεγαλύτερες δόσεις συμπάθειας, ενίοτε και θαυμασμού. Οι ισλαμιστές μοιάζουν πια με αναγκαίο κακό, η Αριστερά πρακτικά δεν υπάρχει, ενώ οι οικολόγοι υφίστανται τα συνήθη βέλη, παρά το ότι ο ίδιος, αλλού, αναπτύσσει οξεία κριτική κατά της αστικής μοναξιάς, των άξενων πόλεων, της υποβάθμισης της υπαίθρου και της απαξίωσης της φύσης.

Ωστόσο αυτές οι αντιφάσεις είναι και αντιφάσεις του κόσμου μας. Με αυτές ζούμε, και όταν πιάνουμε στα χέρια μας τον Ουελμπέκ, με την πληθώρα των θεμάτων που διανοίγει – τα οποία πολλοί άλλοι συγγραφείς δεν τολμούν καν να ακουμπήσουν -, πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι. Εχουμε έναν νου σε διαρκή αναβρασμό, που δεν φείδεται κόπων και δεν διστάζει να αναδεύει δύσκολα πολιτικά, οικονομικά, εργασιακά, χρηματιστηριακά, περιβαλλοντικά ή τεχνολογικά πεδία. Το ερώτημα είναι αν καταφέρνει να τα συμμαζέψει όλα αυτά για να συγκροτήσουν ένα Ολον. Σε άλλα βιβλία – όπως η Υποταγή και η Πλατφόρμα – τα είχε καταφέρει μάλλον καλύτερα. Ωστόσο ο τόνος ρομαντισμού, αγάπης και ενσυναίσθησης που δίνεται στο βιβλίο, το αίσθημα λύτρωσης ακόμη και διά του θανάτου, συν η σχετική αισιοδοξία για τις πολιτικές προοπτικές της Δύσης, μας κάνουν να του απονείμουμε το συγχωροχάρτι.

{1BSYG}Michel Houellebecq{1BSYG}{CR}{2BTIT}Εκμηδένιση{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Γιώργος Καράμπελας{CR}Εκδ. Εστία, 2022, {LF}σελ. 657,{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 21 ευρ{4BTIM}ώ