Νάρκης του άλγους δοκιμές

«Νάρκης του άλγους δοκιμές εν φαντασία και λόγω»: μία από τις συνταρακτικότερες παγκοσμίως «συνταγές» παρηγορίας για τα πάθη του ανθρώπου από εκείνη την τρομερή ημέρα, όπου κατά τον Λόγο της Γραφής οι πρωτόπλαστοι, αφού γεύτηκαν τον απαγορευμένο καρπό της Γνώσης, εξορίστηκαν από τον Παράδεισο και την άγνοια του θανάτου και, γνωρίζοντας πλέον πως είναι θνητοί, με άγνωστο χρονικά, αλλά βέβαιο τέλος, σούρνονται έκτοτε στη γη, δουλεύοντες (κυριολεκτικά). Στον παραδείσιο χρόνο και τόπο, χωρίς το άγχος του θανάτου, δεν βίωναν την αγωνία του χρόνου που οδηγούσε αορίστως στο τέλος. Αυτή η τραυματική συνθήκη τους οδήγησε στην τέχνη, ως παρηγοριά και ως ελπίδα διασώσεως μέσω της μνήμης.

Ο μεγαλοφυής στίχος του Κ. Π. Καβάφη, με τον οποίον ξεκίνησε αυτό το κείμενο αυτή την εμπειρία και την ελπίδα του θνητού ανθρώπου, διατυπώνει και διαπιστώνει. Ο άνθρωπος εξόριστος θεόθεν, όπως το διατύπωσε ο Εμπεδοκλής («φυγάς θεόθεν και αλήτης» – εξόριστος μακριά από τον Θεό ασκόπως περιφέρεται ανέστιος) βιώνει συνεχώς τις αλγηδόνες της υπάρξεως, παλεύοντας με τη φύση, το άγνωστο, τους άλλους και τον εαυτό του και μια ζωή «τρώγεται με τα ρούχα του» κυριολεκτικά, δηλαδή από την εποχή που ξεκόρμισε από τη φύση ως τέκνο της και ντύθηκε με φορέματα και αρματωσιές, πολεμώντας και τη φύση και τους άλλους αρματωμένους. Μέσα σ’ αυτόν τον πολεμικό, αιώνιο κουρνιαχτό, όπου ύψωσε τείχη, εφηύρε όπλα, οργάνωσε κοινότητες, βίασε τη γη να γεννήσει και θεμελίωσε ναούς και παλάτια, καλύβες και κρύπτες για να αμύνεται και να εξαπολύει επιθέσεις, πάνω στην αγωνία του μπροστά στην εχθρότητα των φυσικών φαινομένων και στην ανάγκη να βρει συμμάχους και αφετηρίες, εφηύρε στρατηγικές, τακτικές και συνταγές επιβίωσης και επιβολής. Νιώθοντας πως πιθανόν να υπάρχει στον χρόνο και στον χώρο, εξαιτίας κάποιων δυνάμεων παντοδύναμων και αοράτων, απευθύνθηκε σ’ αυτές, ικετεύοντας ή προσδοκώντας, συχνά και απειλώντας. Και σε κείνη την αυγή του ανθρώπινου αγώνα, λίγο μετά τη μεταποίηση του ζώου σε δίποδο, δηλαδή ζώο που κοιτάει ψηλά, στυλώνοντας τα δυο πόδια του, το δέος, η ανάγκη, η χαρά, η θλίψη, η ικεσία, η απειλή ήταν κραυγή, ουρλιαχτό. Υστερα η κραυγή έγινε λέξη και σιγά σιγά φράση. Και όπως όλες οι κραυγές, οι επικλήσεις, οι απειλές, οι παρακλήσεις, οι ευχές, οι κατάρες, η απελπισία και η προσδοκία καταφεύγουν στον ρυθμό, δηλαδή σε μια ροή σε επαναλαμβανόμενα μοτίβα. Από την εποχή του Ηράκλειτου κατανοήσαμε πως «τα πάντα ρει», το σύμπαν, πάντα κατά τον Ηράκλειτο «ανάβει και σβήνει με ορισμένο μέτρο».

Μέσα σ’ αυτή την εμπειρία οχυρωμένος, ο άνθρωπος προχώρησε στην ποιητική εμπειρία. Δηλαδή αποπειράθηκε και πέτυχε να μιμηθεί τον αόρατο, παντοδύναμο «ποιητή ουρανού και γης». Η λέξη «ποιώ», «ποιητής» στα ελληνικά των αιώνων σημαίνει «γέννησε εκ του μηδενός». Αλλο πράγμα το «δρω», το «πράττω», το «δημιουργώ». Ο δημιουργός του κόσμου είναι ποιητής, διότι έφερε στο φως από το σκότος του μηδενός μια μορφή και μια ιδέα, ένα πράγμα και ένα ήθος που δεν υπήρχε πριν. Εξοχα το έχει ερευνήσει ο Πλάτων στον μύθο του Σπηλαίου. Εχω εξαντλητικά αναφερθεί παλιότερα σ’ αυτή τη σελίδα.

Αν, αγαπητοί αναγνώστες, επαναφέρω το ποιητικό γεγονός, την ποιητική εμπειρία στις μέρες κρίσεων (πολλαπλών) που περνάμε, είναι για να επιμείνω, ενάντια στη, δυστυχώς, διαδεδομένη ανόητη εντύπωση πως η ποιητική εμπειρία, είτε ως δημιουργία, είτε ως αναγνωστική απόλαυση, δεν είναι, όπως συνήθως νομίζεται («Ασε μας ήσυχους, ρε ποιητή!») μια ιδιομορφία, μια πετριά κάποιων περίεργων, περιθωριακών συνανθρώπων, αλλά χωρίς αντίλογο μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη να εκφραστεί ο βαθύς πόνος, η οργή, η απελπισία, το πάθος, ο έρωτας, το αναπότρεπτο γεγονός του θανάτου, ακόμη και η περιέργεια για το άγνωστο και το ερώτημα, πάντα ανοιχτό και πάντα τρομερό, «ποιος είμαι, πού πάω, από πού έρχομαι».

Τα μεγάλα φιλοσοφικά ερωτήματα διατυπώθηκαν, όχι μόνο στα ελληνικά, αλλά και στην Αίγυπτο και στην Ασσυρία και στις Ινδίες και στις ζούγκλες της Νότιας Αμερικής, της Ασίας, της Αυστραλίας, στα ιγκλού του Βόρειου Πόλου και στις αχανείς εκτάσεις του Νότιου Πόλου, όπου ο άνθρωπος βρέθηκε να παλεύει με τη φύση, τον άλλον και τον εαυτό του. Και βέβαια κάθε στιγμή να βρίσκεται αντιμέτωπος με το γεγονός του θανάτου, μια τραγική εμπειρία να είναι μελλοντική κατάληξη του βίου, αλλά την προσλαμβάνουμε, όταν συμβαίνει στους άλλους. Το δημοτικό τραγούδι που μας εκπλήττει κάθε φορά με την αυστηρότητα της φόρμας, την οικονομία της γλώσσας και την αποκαλυπτική χρήση των εικόνων και των συμβόλων, δημιουργήθηκε σε εποχή που το γένος εδούλευε σε ξένο δυνάστη, χωρίς οργάνωση εκπαίδευσης, χωρίς λόγιους κανόνες, χωρίς ιστορία των ειδών. Μας αφήνει άναυδους το γεγονός πως ο ποιητής στις πλαγιές της Πίνδου, τραγουδώντας (για τραγούδι μιλάμε πάντα) έχεις την εντύπωση πως έχει διαβάσει Ομηρο, Σαπφώ, αλεξανδρινά επιγράμματα. Βέβαια, είναι ακροατής της λειτουργίας της ορθόδοξης, των Χαιρετισμών και των εξαίσιων ύμνων της Μεγάλης Εβδομάδας και των αριστουργημάτων της νεκρώσιμης ακολουθίας.

Οπως ο αρχαίος Αθηναίος, έτσι και ο Ελληνας των δίσεκτων χρόνων δεν γνωρίζει γραφή και ανάγνωση, ακούει όμως, η παιδεία του είναι ακουστική και ως εκ τούτου μουσική, διότι το αυτί μαθαίνει και απομνημονεύει ευκολότερα ρυθμούς. Οι ραψωδοί που διέδωσαν τα ομηρικά έπη στις ελληνόφωνες περιοχές ήδη από 700 χρόνια πριν τον Χριστό απάγγελναν δημόσια ή ιδιωτικά τα έπη, χτυπώντας ρυθμικά το ραβδί τους στο έδαφος. Και ύστερα η λυρική ποίηση ήταν τραγούδι, άρα υπηρετούσε τη μουσικότητα της γλώσσας και την αυτονόητη απομνημόνευση.

Οι μανιάτισσες μοιρολογίστρες δεν έχουν γνώση της ιστορίας του είδους που υπηρετούν, έχουν απλώς την εμπειρία του πένθους της κοινότητας. Από αυτή την εμπειρία αντλούν εμπειρικά ρυθμούς, εικόνες και σύμβολα, προίκα της κοινότητας κοινόχρηστη! Ο κυνηγημένος κλέφτης και αρματολός στα χρόνια της δουλείας, στις βουνοκορφές, στα ρουμάνια, στις σπηλιές τραγουδάει τη χαμένη αγάπη, τα τιμημένα άρματα, τις μεθόδους επιβίωσης, τα χούγια του εχθρού, την ανάσταση του Γένους.

Ενα από τα δημοτικά τραγούδια που προσωπικά με στοίχειωσαν είναι από κείνα που, ενώ είσαι βέβαιος πως ο ανώνυμος ποιητής δεν είχε καμιά ποιητική παιδεία, παρά μόνο τη λαϊκή, μουσική παράδοση, καταδύεται με άγνωστο τρόπο στην αρχαία λυρική παράδοση και δημιουργεί ένα αριστούργημα: ένας γεωργός έχει ζέψει το βόδι του και με το αλέτρι του ανοίγει βραγιές στο χωράφι. Καθώς το υνί βυθίζεται στο χώμα, ακούγεται ένα βογκητό από το βάθος του εδάφους. Ο γεωργός ρωτάει ποιος είναι εκεί κάτω θαμμένος και γιατί θρηνεί, μήπως είναι νιος και θυμήθηκε την αγαπημένη του, μήπως είναι μάνα τα παιδιά της ή μήπως είναι ξένος και αναζητεί τον τόπο που γεννήθηκε. Η απάντηση που έρχεται από τα βάθη της γης είναι όχι απλώς εξαίσια, είναι μια ελληνική απάντηση, όσον αφορά την παιδεία και την πνευματική και ηθική ιστορία αυτού του τόπου. Ο θαμμένος νεκρός αποκρίνεται πως δεν είναι ξένος, δεν θρηνεί τη χαμένη του αγάπη, δεν αναζητεί τη μάνα του, αλλά καθώς ο γεωργός χώνει βαθιά το υνί του αλετριού στο χώμα, του παραμέρισε το φεσάκι του και ασκήμυνε!

Οταν η περιουσία του λαού σου έχει στην προίκα της τέτοια ποιητική ευαισθησία, μπορείς να αντιληφθείς πώς έφτασε η ποίηση αυτού του λαού να γαλουχήσει ποιητές, όπως ο Ρωμανός ο Μελωδός, ο Σολωμός, ο Κάλβος, ο Παλαμάς, ο Σικελιανός, ο Καβάφης, με τον οποίο και ξεκίνησε αυτό το κείμενο, και ο Εμπειρίκος που μας όρισε ως ευαισθησία με τον έξοχο στίχο πως αυτός ο λαός «έκανε οίστρο της ζωής το φόβο του θανάτου». Πού; Στη Σαλαμίνα, στο Μανιάκι, στο Τεπελένι; Οχι, σε μια μέρα, όχι με ζέστη, αλλά με καύσωνα στην οδό Φιλελλήνων! Οντως, με φαντασία και λόγο το άλγος ναρκώνεται.