Οσα θέλατε να μάθετε για το Στόουνχεντζ (και όσα δεν θα μάθετε)

Είναι ο εμβληματικότερος προϊστορικός αρχαιολογικός χώρος της Βρετανίας, αλλά και ο πιο αινιγματικός, με αναπάντητες να παραμένουν – τουλάχιστον μετά βεβαιότητος – οι ερωτήσεις για το πώς κατασκευάστηκε το εντυπωσιακό αυτό σύνολο μεγαλιθικών μνημείο και ποιον ακριβώς σκοπό εξυπηρετούσε. Παρ’ όλα αυτά το 1915 πωλήθηκε προς 6.600 στερλίνες σε έναν δικηγόρο ο οποίος θέλησε να τον δωρίσει στη σύζυγό του (και τον αντάλλαξε τρία χρόνια αργότερα με μια βαρονία) και εδώ και 36 χρόνια αποτελεί κηρυγμένο από την UNESCO μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Σε αυτόν είναι αφιερωμένη η περιοδική έκθεση «Ο κόσμος του Στόουνχεντζ» του Βρετανικού Μουσείου που ξεκινά στις 17 Φεβρουαρίου.

Μια έκθεση που πέρα από το ενδιαφέρον περιεχόμενό της, έχει και διπλή πολιτική διάσταση. Πρώτον, όπως επισημαίνει ο «Γκάρντιαν», είναι η πρώτη που καταπιάνεται με τον σπουδαίο αυτόν χώρο και στρέφει την προσοχή των επισκεπτών στη βρετανική ενδοχώρα και την προϊστορία της σε μια στιγμή που το μουσείο δέχεται έντονες πιέσεις για επαναπατρισμούς αρχαιοτήτων με κορυφαίο το ελληνικό αίτημα που αφορά τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Και δεύτερον διότι σε μια περίοδο που η Βρετανία αισθάνεται απομονωμένη από την υπόλοιπη Ευρώπη, συνεπεία του Brexit, η εις βάθος ματιά στο Στόουνχεντζ αναδεικνύει πως δεν ήταν μια καθαρά βρετανική υπόθεση, αλλά πως αποτέλεσε κόμβο ενός πολύπλοκου δικτύου συνδέσεων με την Ιρλανδία, τη Σκωτία, τη Βόρεια Ευρώπη και τις Αλπεις.

ΤΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ. «Γιατί έχει τόσες πόρτες;» είχε ρωτήσει κάποτε ένας μαθητής αντικρίζοντας το Στόουνχεντζ. Κάθε μία από αυτές υπόσχεται να οδηγήσει τους επισκέπτες σε ένα διαφορετικό ταξίδι κάθε φορά στον χώρο και τον χρόνο δίνοντας όπου είναι δυνατόν απαντήσεις σε βασικά ερωτήματα, σύμφωνα με τους διοργανωτές.

Το πρώτο από αυτά είναι ποιοι έφτιαξαν το μνημείο και από πού προήλθαν οι «γαλαζόπετρες» για την κατασκευή του.  Η μελέτη του γενετικού υλικού θέλει τις πρώτες φυλές τροφοσυλλεκτών να διαδέχονται οι πρώτοι αγρότες πριν από περίπου 6.000 χρόνια. Πέρασαν στο νησί από τη Μάγχη, φέρνοντας μαζί τους σπόρους από καλλιέργειες δημητριακών και εξημερωμένα βοοειδή και πρόβατα. Η γονιδιακή αυτή δεξαμενή διαταράσσεται ξανά εντελώς 1.500 χρόνια αργότερα με την άφιξη νέων πληθυσμών που εισάγουν το μέταλλο στο νησί και ανατρέπουν πλήρως τις ισορροπίες. Οσο για την πρώτη ύλη του παλαιότερου και μικρότερου κύκλου του Στόουνχεντζ εκτιμάται ότι προέρχεται από τα όρη Πρέσλι της Νότιας Ουαλίας, όπου, οι πέτρες, βάρους μεταξύ δύο και πέντε τόνων, ήταν τοποθετημένες σε έναν μεγάλο κύκλο – πριν μετακινηθούν κατά 225 χλμ. στη θέση που γνωρίζουμε σήμερα και η είσοδός τους ευθυγραμμιστεί με την ανατολή του ήλιου κατά το θερινό ηλιοστάσιο. Οσον αφορά τη μεταφορά τους, ο μύθος λέει πως είναι έργο του μάγου Μέρλιν που κατάφερε μόνος του να μεταφέρει το λεγόμενο Δαχτυλίδι των Γιγάντων από την Ιρλανδία στη Βρετανία. Οι επιστημονικές απόψεις διίστανται και άλλοι θεωρούν ως πιο πιθανή οδό μεταφοράς τους τη θαλάσσια, ενώ ορισμένοι άλλοι ερευνητές, ιδιαιτέρως για την επόμενη φάση του μνημείου, που είναι και μοναδική μεταξύ των μεγαλιθικών μνημείων της Ευρώπης, πιστεύουν ότι οι λίθοι – οι μεγαλύτεροι εκ των οποίων ζυγίζουν 30 τόνους και έχουν ύψος 7 μ. – μεταφέρθηκαν από μια τοποθεσία 30 χλμ. βόρεια του Στόουνχεντζ και πιθανότατα μεταφέρθηκαν πάνω σε τεράστια έλκηθρα που κυλούσαν σε κορμούς.

Οποιος κι αν ήταν ο τρόπος μετακίνησης των ογκολίθων – επισημαίνεται στην έκθεση -, εκείνο που είναι βέβαιο είναι πως η δημιουργία του Στόουνχεντζ διακρίνεται από την ομαδικότητα όσων εργάστηκαν για έναν κοινό σκοπό, κάτι που καθίσταται σαφές και από τους σκελετούς που βρέθηκαν θαμμένοι στην ευρύτερη περιοχή, ελάχιστοι εκ των οποίων φέρουν ίχνη βίας και παρά το γεγονός ότι σε κοντινή απόσταση βρίσκεται και ο λόφος Σίλμπουρι, η μεγαλύτερη τεχνητή κατασκευή στην Ευρώπη της 3ης χιλιετίας π.Χ. με ύψος και όγκο παρόμοιους με εκείνους των πυραμίδων της Αιγύπτου, που δεν είχε όμως ταφικό χαρακτήρα, αλλά μάλλον ήταν ένα συλλογικό μνημείο.

Ο «ΤΟΞΟΤΗΣ ΤΟΥ ΑΜΣΜΠΕΡΙ». Η σταδιακή δημιουργία ως την τελική διαμόρφωση του Στόουνχεντζ, που διήρκησε 15 αιώνες, φαίνεται μέσα από την έκθεση ότι δεν ήταν υπόθεση μόνο όσων ζούσαν στην περιοχή. Απόδειξη, η ανακάλυψη του τάφου του «Τοξότη του Αμσμπερι» το 2002 σε ένα χωριό τρία μίλια από το Στόουνχεντζ. Επρόκειτο για έναν μεσήλικα που πέθανε πριν από 4.350 χρόνια και θάφτηκε με πολλά κτερίσματα, μεταξύ των οποίων πέντε αγγεία, τρία χάλκινα μαχαίρια, ένα ζευγάρι χρυσά κοσμήματα για τα μαλλιά, ένα μικρό αμόνι που χρησιμοποιήθηκε στη μεταλλουργία και 122 κομμάτια κατεργασμένου πυριτόλιθου, συμπεριλαμβανομένων των αιχμών βελών στις οποίες οφείλεται και το προσωνύμιό του. Τα αγγεία, αν και φέρουν χαρακτηριστικά στοιχεία της ηπειρωτικής Ευρώπης, έχουν κατασκευαστεί από τοπικά εργαστήρια σε αντίθεση με τα κοσμήματα κεφαλής που ακολουθούν το ύφος των βρετανικών κοσμημάτων, αλλά από εισαγόμενο μέταλλο. Η εξέταση των δοντιών του νεκρού έδειξε ότι είχε μεγαλώσει στις δυτικές Αλπεις πριν ταξιδέψει στη Βρετανία, δεδομένα που οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ήταν ένας από τους πρώτους που έφερε τη γνώση για την επεξεργασία του χαλκού στη Βρετανία, εξ ου και η διακεκριμένη ταφή του.

H γνωριμία με μέταλλα θα αλλάξει σταδιακά και το πνεύμα της κοινωνίας που είχε δημιουργήσει το Στόουνχεντζ καθώς η έννοια της ιδιοκτησίας θα συνοδευτεί και από την ατομικότητα, αλλά θα αποτελέσει αφορμή για τη δημιουργία θαυμάσιων μεταλλικών αντικείμενων που θα αξιοποιηθούν για να εξηγήσουν την κίνηση του ήλιου και των αστεριών αντικαθιστώντας τα μεγαλιθικά μνημεία, με χαρακτηριστικότερο το αρχαιότερο σωζόμενο αντικείμενο του είδους, τον ουράνιο δίσκο της Νέμπρα, που ταξιδεύει στο Βρετανικό Μουσείο από το Κρατικό Μουσείο Προϊστορίας Χάλε στη Γερμανία. Πρόκειται για την πρώτη γνωστή απεικόνιση του σύμπαντος σε επιφάνεια από κασσίτερο και χρυσό Κορνουάλης που ενσωματώνει αστρονομικές γνώσεις από τη Σκανδιναβία, τη Μεσόγειο και την Αίγυπτο.