Ο Σωκράτης του Στρίντμπεργκ

Η έναρξη της αφήγησης τοποθετείται στον βράχο της Ακρόπολης, εκεί «όπου η ασπίδα της Παλλάδας, το όπλο που προστάτευε την πόλη, άστραφτε ακόμη». Διαδοχικά, και ενώ το σκηνικό θα μετατοπίζεται από τον κήπο του Αλκιβιάδη έως τη Σπάρτη και την Περσία (εκεί όπου σκοτώνεται ο νάρκισσος της αρχαιότητας), οι αναγνώστες βλέπουν να περνούν από μπροστά τους – έστω και με χρονικά άλματα ή ανακολουθίες – τα πρόσωπα της κλασικής Αθήνας: ο δύσμορφος Σωκράτης, ο Περικλής, ο Πρωταγόρας, ο Νικίας, η Ασπασία, ο Πλάτων, ο Φειδίας, ο Κλέων, ο Αριστοφάνης, ο Ευριπίδης κ.ά. Ισως ο τελευταίος να έχει τη μεγαλύτερη επιρροή στον συγγραφέα του διηγήματος «Το ημικύκλιο των Αθηνών» (εκδ. Αιώρα, μτφ. Δημήτρης Χ. Φωτόπουλος), που δεν είναι άλλος από τον Αύγουστο Στρίντμπεργκ. Στο δικό του αστικό δράμα του σαλονιού, όπου το τραγικό απέχει από τη φιλοσοφική θεώρηση της αρχαίας πόλεως για το θέατρο, ο πόλεμος των δύο φύλων λειτουργεί ως βραδύκαυστος μηχανισμός ανάφλεξης. «Μ’ αρέσουν οι γυναίκες, για σύζυγοι δεν μου αρέσουν» λέει κάποια στιγμή ο Ευριπίδης, καθώς αποκρούει τη γνωστή κατηγορία του μισογυνισμού, και προς στιγμή η φράση ακούγεται ως αντίλαλος του σουηδού δραματουργού. «Σε ανάλογα σημεία, ο Ευριπίδης λειτουργεί στην πραγματικότητα ως φερέφωνο των απόψεων του Στρίντμπεργκ επί του θέματος. Εξάλλου, ο σουηδός συγγραφέας πίστευε στην ύπαρξη εκλεκτικών συγγενειών μεταξύ εκείνου και του αρχαίου τραγωδού» παρατηρεί στο επίμετρο η θεατρολόγος Μαρία Σεχοπούλου. Πρόσωπο, εκτός των συνηθισμένων, είναι και ο Καρτάφιλος, ισραηλίτης από τη φυλή του Λευί, που στο πλαίσιο της θεώρησης του Στρίντμπεργκ για την εξέλιξη της παγκόσμιας ιστορίας έχει τον ρόλο του «περιπλανώμενου Ιουδαίου».

Ολα αυτά συμβαίνουν στη μία από τις τρεις «ιστορικές μινιατούρες» του Στρίντμπεργκ που αφορούν την κλασική Αθήνα, με τις άλλες δύο να παίρνουν το όνομά τους από τον Σωκράτη και τον Αλκιβιάδη. Εκτός από τους ζωηρούς διαλόγους ανάμεσα στα ιστορικά πρόσωπα ο σουηδός δημιουργός χωράει και προβληματισμούς που αφορούν τη δική του συγχρονία. «Ο Περικλής… πώς μπορεί να ταυτιστεί με τον λαό, αφού ποτέ δεν βρέθηκε εκεί κάτω μαζί του; Πώς μπορεί να τον καταλάβει από εκεί ψηλά που τον θωρεί;» βάζει στο στόμα του δημαγωγού, λαϊκιστή Κλέωνα.

ΤΡΑΓΩΔΙΕΣ. Το ενδιαφέρον του Στρίντμπεργκ για την αρχαιότητα έχει καταγραφεί στη βιβλιογραφία και σε ορισμένα κείμενά του ο ίδιος αντλεί τη θεματολογία του από την αρχαία Ελλάδα. Ηδη στη νεότητά του, το 1870, έγραψε την αρχαιόθεμη τραγωδία «Ερμιόνη», που πραγματεύεται την αποτυχημένη δολοφονία του Φιλίππου της Μακεδονίας από την ομώνυμη ηρωίδα, ενώ στα χρόνια της ωριμότητάς του, το 1903, έγραψε την τραγωδία «Ελλάς» ή αλλιώς «Σωκράτης», όπου σε 19 εικόνες παρουσιάζει τη φθίνουσα πορεία της Αθήνας του Περικλή, με κεντρικό πρωταγωνιστή τον Σωκράτη. Ο θαυμασμός του για τον αρχαίο φιλόσοφο είχε ξεκινήσει από νωρίς – ήδη από το 1887 αναφέρει σε επιστολή του ότι επιθυμεί να γράψει κάτι για τον φιλόσοφο.

Οι 19 σκηνές της «Ελλάδος» μεταποιούνται στις «Ιστορικές μινιατούρες» σε τρία αφηγηματικά μέρη, αυτές που βρίσκουμε στη νεότερη έκδοση της «Αιώρας». Οι διάλογοι της τραγωδίας διατηρούνται ανέπαφοι και μεταφέρονται αυτούσιοι στο τριμερές αφήγημα, ενώ προστίθενται ορισμένα επεξηγηματικά αφηγηματικά μέρη. Κατά τα άλλα, οι υπόλοιπες «Μινιατούρες», που ολοκληρώνονται το 1905, εκτυλίσσονται χρονικά από την εποχή του Μωυσή έως την τελευταία ημέρα της Γαλλικής Επανάστασης. Στα ελληνικά γράμματα, όπως επισημαίνει η Μαρία Σεχοπούλου, ο τίτλος έχει εμφανιστεί σε δύο προγενέστερες μεταφράσεις στο περιοδικό «Νέα Εστία»: το 1936 σε εκείνη του Νώντα Ελατου (ψευδώνυμο του Επαμεινώνδα Γ. Παπαμιχαήλ) και το 1955 σε μετάφραση Θεμιστοκλή Αθανασιάδη-Νόβα.