Ο πάντα επίκαιρος Χένρι Κίσιντζερ

Σε πρόσφατες δηλώσεις της η Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου χαρακτήρισε το Κυπριακό την κορυφαία εθνική προτεραιότητα, δήλωση που συνδέεται πλέον και με ένα αυξημένο βιβλιογραφικό ενδιαφέρον γύρω από το ζήτημα και μάλιστα με βιβλία που συνεισφέρουν σημαντικά στην αποκρυπτογράφηση μιας σκοτεινής περιόδου με συχνά κωμικοτραγικά στοιχεία. Στις αρχές της χρονιάς αναπτύχθηκε μια βιβλιογραφία με άξονα τη ρήξη Αβέρωφ – Σεφέρη για το Κυπριακό με τον ηπειρώτη πολιτικό να βρίσκεται πάντως μάλλον πιο κοντά στην πολιτική πραγματικότητα επίλυσης του ζητήματος ενώ η ρήξη Παπάγου – Μαρκεζίνη για τη διεθνοποίηση του Κυπριακού παραμένει ακόμα ένα θέμα προς διερεύνηση που σηματοδοτεί και τη μεγάλη ενδοαστική ρήξη της δεκαετίας του 1950.

Προφανώς ένα από τα πρόσωπα που έχουν σημαδέψει την περίοδο και παραμένει στο συλλογικό υποσυνείδητο ως η éminence grise της ενορχήστρωσης της κυπριακής τραγωδίας είναι ο Χένρι Αλφρεντ Κίσιντζερ, ο άνθρωπος που κυριάρχησε στην αμερικανική εξωτερική πολιτική σκηνή από το 1969 ώς το 1977 είτε ως σύμβουλος εθνικής ασφαλείας είτε ως υπουργός Εξωτερικών. Ο ρόλος του, πέρα όμως από τις όποιες στερεοτυπικές ή «συνωμοσιολογικές» προσεγγίσεις, δεν παύει να είναι, αν όχι «σκοτεινός», τουλάχιστον αμφιλεγόμενος (στο σημείο αυτό μάλιστα γίνεται η υπερεπένδυση στον όρο «μακιαβελικός» αδικώντας πάντως την πρωτογενή σημασία του).

Η αλήθεια είναι ότι οι επικρίσεις ή οι προσεγγίσεις στο πρόσωπο προέρχονται από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Ο γνωστός βρετανός ιστορικός Μαρκ Μαζάουερ ξεκινά το βιβλίο του «Κυβερνώντας τον κόσμο» (εκδ. Αλεξάνδρεια) από τη διδακτορική διατριβή του Κίσιντζερ θεωρώντας τον τρόπον τινά τον θεμελιωτή ή εκ των θεμελιωτών ενός παγκόσμιου συστήματος διακυβέρνησης στον 20ό αιώνα που αντλεί την έμπνευση του από τον 19ο αι. Ο Μαζάουερ βέβαια αναφέρεται και στους πολέμιους εκείνου του συστήματος όπως τον Μπάιρον ή τον Σέλεϊ – κατ’ εξοχήν υποστηρικτές της Ελληνικής Επανάστασης και οι δύο – καθώς το σύστημα διακυβέρνησης της Βιέννης που ασκούσε γοητεία στον Κίσιντζερ ήταν σύμβολο της αυταρχικής διάθεσης και της πολεμικής διάθεσης.

Ο γνωστός βρετανός συγγραφέας Κρίστοφερ Χίτσενς υπήρξε ένας από τους πλέον σημαντικούς και με παγκόσμια εμβέλεια επικριτές του Κίσιντζερ αφού με σειρά βιβλίων του τον κατηγόρησε ως ηθικό εμπνευστή και αυτουργό εκατοντάδων χιλιάδων δολοφονιών στη ΝΑ Ασία, κυρίως για το θέμα των μυστικών βομβαρδισμών σε Λάος και Καμπότζη, αλλά και για την κυπριακή τραγωδία (στα ελληνικά κυκλοφορεί «Η δίκη του Χένρι Κίσινγκερ», εκδ. Εστία, μτφ. Θανάσης Γιαννακόπουλος, 2002). Προφανώς ο Χίτσενς δεν προέρχεται από τον χώρο της Ιστορίας ή των Διεθνών Σχέσεων, αλλά η δική του σφοδρή κριτική υπήρξε καθοριστική στην επαναθεώρηση της δράσης του Κίσιντζερ.

Στα καθ’ ημάς, η έρευνα του Αλέξη Παπαχελά («Ενα σκοτεινό δωμάτιο 1967-1974», Μεταίχμιο 2021), άριστου γνώστη των προσώπων και των γεγονότων της περιόδου, επίσης εμπεριείχε ισχυρά στοιχεία αποδόμησης του πρώην ισχυρού άνδρα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, κυρίως επισημαίνοντας με δηκτικό τρόπο την άρνησή του να μιλήσει για τα γεγονότα της κυπριακής τραγωδίας, αλλά και το γεγονός ότι ακόμα και σήμερα πολλά από τα αρχεία του θεωρούνται απόρρητα.

Ο πρώην βρετανός διπλωμάτης Ουίλιαμ Μάλινσον και καθηγητής Διεθνών Σχέσεων δεν κρύβει τις προθέσεις του από την αρχή κιόλας του δικού του βιβλίου σχετικά με τον αμερικανό πολιτικό: «Ο Κίσινγκερ κλίνει περισσότερο προς τον πολιτικό οπορτουνισμό παρά προς την τέχνη της πολιτικής…». Ο Μάλινσον υιοθετεί τη σφοδρότητα της κριτικής του Χίτσενς και επιπλέον το επιχείρημα μιας εξ ορισμού αντιπάθειας του Κίσιντζερ προς τους Ελληνες ως ανασχετικό παράγοντα των αμερικανικών σχεδίων στην Ανατολική Μεσόγειο. Επιπλέον δεν διστάζει να τον θεωρήσει εν γένει τουρκόφιλο – δεν τον κατονομάζει ευθέως – αφού θεωρεί ότι στα κείμενά του κατά καιρούς εξίσωσε τη στρατιωτική δράση των επαναστατημένων Ελλήνων με τις σφαγές της οθωμανικής διοίκησης ενώ δεν αναφέρθηκε ποτέ στις σφαγές των Αρμενίων.

Κίσιντζερ – Μέττερνιχ

Ο Μάλινσον θεωρεί εξαρχής τον Κίσιντζερ τη μήτρα του κακού. Τον διαχωρίζει από την κεντρική αμερικανική πολιτική και τον παρουσιάζει ως ένα αυτονομημένο πόλο. Τον θεωρεί μέτριο επιστημονικά, με αμφίσημες σπουδές εκτός διπλωματικής παράδοσης και έναν πολιτικό που αντλούσε την έμπνευσή του από το σύστημα της Βιέννης του 19ου αιώνα και την περίφημη πολιτική της ισορροπίας της ισχύος του αγαπημένου του Μέττερνιχ, υπουργού Εξωτερικών της Αυστροουγγαρίας. Ο συγγραφέας αναπαράγει αρκετά διαδεδομένα στερεότυπα και ιδίως η επιμονή του στη « γραμμή του κακού» Μέττερνιχ – Κίσιντζερ μοιάζει ορισμένες στιγμές ανιστορική.

Παρ’ όλα αυτά το επιχείρημά του ότι η θυσία της Κύπρου ήταν μια συνειδητή κίνηση στη διεθνή σκακιέρα από τον Κίσιντζερ στο παιχνίδι της πολιτικής ισορροπίας και της ισχύος, όπως τουλάχιστον το φανταζόταν ο ίδιος, δεν μοιάζει εκτός πραγματικότητας. Αυτό που έβλεπε «χειρουργικά» μπροστά του η πολιτική μετενσάρκωση του Μέττερνιχ ήταν η προσπάθεια να ανασχέσει τη ρωσική ισχύ που φιλοδοξούσε να κατασκευάσει – έστω και βίαια – έναν αντιδυτικό σοβιετικό κόσμο.Το σημαντικότερο επιχείρημα του Μάλινσον είναι ότι απορρίπτει συλλήβδην την άποψη που εμφανίζεται στα βιβλία των Αλ. Παπαχελά και Αντώνη Κλάψη ( «1974 – Μεταπολίτευση», εκδ. Μεταίχμιο) ότι κυρίαρχη θέση των Αμερικανών ήταν η αποτροπή ευρύτερου ελληνοτουρκικού πολέμου – η οποία όμως είναι μάλλον ορθή – και ότι ο διαμελισμός της Κύπρου ήταν μια πάγια θέση του Κίσιντζερ ήδη από το 1957 βάσει μια γραπτής δήλωσής του: «Για το ορατό μέλλον θα μπορούμε πιθανώς να βασιζόμαστε στην Κύπρο ή τη Λιβύη ως ενδιάμεσους σταθμούς για τη Μέση Ανατολή και τη Μεγάλη Βρετανία ως ενδιάμεσο σταθμό για την Ευρώπη».

Το βιβλίο του Μάλινσον είναι ένα βιβλίο πολεμικής, που αποφεύγει μάλιστα την όποια «πολιτική ορθότητα», για μια προσωπικότητα που προώθησε τη μυστική διπλωματία, χαρακτηριζόταν από στοιχεία του 19ου αιώνα στην άσκηση της δράσης του και έδινε προτεραιότητα στη στρατηγική έναντι της «ηθικής της πολιτικής». Στην πραγματικότητα ο Κίσιντζερ ήταν μάλλον η κατ’ εξοχήν αρχετυπική φιγούρα του Ψυχρού Πολέμου για τρεις δεκαετίες (1950 – 1970) και ίσως ο φόβος του για το πέρασμα Ελλάδας και Κύπρου στη σοβιετική επιρροή λόγω πολιτισμικών συγγενειών να τον οδήγησε σε συγκεκριμένες ενέργειες. Τα λογικά όμως συμπεράσματα δεν δημιουργούν ιστορικά συμπεράσματα, αυτά χρειάζονται ισχυρή αρχειακή και όχι μόνο τεκμηρίωση που η αλήθεια είναι ότι συναντά ακόμα δυσκολίες για την περίοδο.

{1BSYG}Ουίλλιαμ Μάλλινσον{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο Κίσιντζερ {LF}και η εισβολή {LF}στην Κύπρο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Χαράλαμπος Τσιτσόπουλος{CR}Εκδ. Εστία, σελ. 352{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 21 ευρ{4BTIM}ώ