«Η χλιαρή κριτική υποβιβάζει {LF}το έργο σε κατοικίδιο βιβλίο»

Η τελευταία φορά που συγκινήθηκα με μια ολοκληρωμένη αφήγηση ήταν… με το βιβλίο «Ο εθελοντής» του Jack Fairweather (εκδ. Gutenberg). Μια αληθινή ιστορία που δεν στερείται μύθου, με τον εθελοντή να μπαίνει μόνος του στο στρατόπεδο του Αουσβιτς, να συγκροτεί επαναστατικό πυρήνα και να επιχειρεί να ενημερώσει εγκαίρως τους Συμμάχους για το τι εγκλήματα συμβαίνουν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, αλλά χωρίς καμία ανταπόκριση. Ενα βιβλίο που απαντάει στο γιατί ο πολιτισμός πολλές φορές δεν εκπολιτίζει. Η συγκίνηση είναι το αντικλείδι που φτιάχνει ένα έργο τέχνης για να εισχωρήσει μέσα μας και να μας «κινήσει». Να δονηθούμε στη συχνότητά του και να βιώσουμε την ψευδαίσθηση της αφήγησης σαν πραγματικότητα.

Αν μπορούσα να γράφω μετά μουσικής… Ο κενός χώρος – διατείνονται στοχαστές ήδη από την εποχή του Πυθαγόρα – έχει τη δική του μουσική, έναν κοσμικό βόμβο που διαπερνά τα πάντα και διακρίνεται όταν σωπάσουν όλοι οι άλλοι ήχοι. Εκεί είναι ο απόηχος της ανάσας της Πρώτης Αιτίας. Η σιωπηλή μήτρα κάθε γραφής.

Το πιο οδυνηρό στη διαδικασία της γραφής είναι… πως ό,τι κι αν γράψεις εκπροσωπεί μόνο μια πλευρά σου, μια εκδοχή από τις πολλές φωνές μέσα σου. Ποτέ δεν είσαι ολόκληρος όταν γράφεις. Μέσα σου υπάρχει αντιπολίτευση που καταπιέζεται. Κάθε γραφή σημαίνει μια σφαγή, για όσες άλλες στρωματώσεις σου δεν εκφράστηκαν. Ολοι αθλούμαστε λοιπόν – προς το παρόν ανεκπλήρωτα – για το έργο που θα είναι η χορωδία όλων των φωνών μας. Ποιoς όμως είναι ο μαέστρος;

Τρία βιβλία που θα πρότεινα οπωσδήποτε για τη βιβλιοθήκη του Λυκείου θα ήταν… Θα βοηθούσε πάντως αν υπήρχαν βιβλία όπως το «Ακου, ανθρωπάκο» του Βίλχελμ Ράιχ ή βιβλία αποφθεγμάτων και κοφτερού, σύντομου λόγου, από τον Ηράκλειτο μέχρι τον Πεσόα και τον Πόρτσια. Κάθε Λύκειο, πάντως, θα έπρεπε να έχει, κατ’ αρχήν, στη βιβλιοθήκη του τις ασελγείς απόπειρες των ίδιων των μαθητών του να εκφραστούν μέσω της γραφής, σε μια άτυπη άμιλλα με την προηγούμενη και την επόμενη φουρνιά μαθητών. Γραφή είναι κυρίως όσα δεν γράφτηκαν ακόμα.

Η κριτική που αποδέχομαι αφορά… Την ποταπή, κακοπροαίρετη, αστήριχτη και φθονερή κριτική! Μακάρι να συναντώ τέτοια! Γιατί κάθε σημαντικό έργο τέχνης δέχτηκε συχνά και τέτοια κριτική. Για να δημιουργεί ένα έργο τόσο πάθος – έστω και αρνητικό -, κάτι κινητοποίησε μες στη μακάρια αυταρέσκεια του σιναφιού, άρα κάποια αξία προφανώς διαθέτει. Αντίθετα, η χλιαρή, θωπευτική κριτική υποβιβάζει το έργο στην κατηγορία του κατοικίδιου βιβλίου. Υπάρχει βέβαια και η ενθουσιώδης, προγνωστική κριτική που διαβλέπει το μέλλον ενός βιβλίου! Αλλά ποιος πήρε τα χάπια του για να ενθουσιαστεί… σε εποχή κατάθλιψης;

Η αυτοκριτική ξεκινά από… την απόσταση. Απόσταση χρόνου, απόσταση ψυχικού χώρου από τη γραφή. Η αυτοπαρατήρηση προϋποθέτει ότι μπορώ να γίνω και κάποιος άλλος και να αυτοβελτιωθώ. Αρα να απουσιάσω για να με αντικρίσω. Το ότι πολλοί από τους μεγάλους λογοτέχνες μοιάζουν να δυσκολεύονται να προβούν σε αυτοκριτική τους αποτελεί μία ακόμη απόδειξη της υψηλής παραπλάνησης που είναι ο γραπτός λόγος.

Η αρχή ενός κλασικού βιβλίου που ζηλεύω είναι… «Το να συμπονάς τη δυστυχία είναι μια φυσική ροπή. Φυσική σε όλους τους ανθρώπους, αλλά περισσότερο σε όσους βρήκαν κοντά σε άλλους την παρηγοριά που αποζητούσαν. Αν υπάρχουν δυστυχισμένοι που μπόρεσαν έτσι να δοκιμάσουν μια πολύτιμη χαρά, είμαι κι εγώ ένας από δαύτους». Βοκάκιος, το «Δεκαήμερο»… στον προηγούμενο Μεσαίωνα, 100 ιστορίες σε εποχή πανδημίας, για όλες τις ανθρώπινες, δυνητικά, διασταυρώσεις.

Οταν ακούω για την «κρίση της λογοτεχνίας» ή τη «λογοτεχνία της κρίσης» σκέφτομαι ότι… οι άλλες τέχνες πέθαναν ή ψυχορραγούν. Εδώ και πολύ καιρό σχεδόν τίποτα το σπουδαίο και πρωτότυπο δεν παράγεται στη μουσική, στη ζωγραφική. Ακόμα και το θέατρο ή ο κινηματογράφος τρέφονται απ’ τις παλινδρομήσεις και τον μηρυκασμό παλαιότερων έργων. Η μόνη τέχνη που εξακολουθεί να είναι ανθηρή είναι η λογοτεχνία. Ενα σπουδαίο βιβλίο παραμένει «είδηση», όπως και οι υπόγειες διαδρομές διάδοσής του. Γι’ αυτό δεν υπάρχει κρίση της λογοτεχνίας, ούτε λογοτεχνία της κρίσης. (Ποια κρίση; Τα τελευταία 5.000 χρόνια σε κρίση δεν είμαστε;) Το μόνο που υπάρχει είναι ο εθισμός στην αγωνία της κρίσης… στην αναιτιολόγητη, για τους περισσότερους, ματαιότητα της θνητότητάς μας.

Ο Γιάννης Ανδριανάτος γεννήθηκε στη Νέα Ζηλανδία. Πρόσφατα εκδόθηκε το νέο του βιβλίο «Δείπνο αντιβαρύτητας» (εκδ. Gutenberg). Είναι ιδρυτής και διευθυντής του «Ρητορικού Κύκλου»,όπου προσφέρονται σπουδές πάνω στη χρήση και έκφραση του λόγου, στη διαλεκτική και τη φιλοσοφία. Διοργανώνει σεμινάρια, διαλέξεις, συμπόσια, ποιητικές βραδιές και θεατρικά δρώμενα. Εχει εκδώσει και το βιβλίο «Ανευ αποδοχών: 253 χάικου και 146 αινιγματισμοί» (εκδ. τυπωθήτω).