Τα πολλά πρόσωπα ενός μύθου

Δύο μισοτελειωμένα κραγιόν. Δύο μπουκάλια Κοκό Σανέλ νούμερο 5. Ενα πακέτο τσιγάρα Ασσος φίλτρο κασετίνα. Πάνω στο τραπεζάκι εκείνο που είχε στην κρεβατοκάμαρά της ως τουαλέτα η Μελίνα Μερκούρη έχουν μείνει όλα στη θέση τους,  όπως τα άφησε πριν φύγει για τη Νέα Υόρκη. Μαζί με το εισιτήριο για την τελευταία πτήση της από την Αθήνα που είχε εκδοθεί χωρίς επιστροφή. Και το πιστοποιητικό του θανάτου της με ημερομηνία 6 Μαρτίου 1994.

Ολα τούτα δεν είναι παρά μία μόνο γωνιά από τους χώρους των Φούρνων της Τεχνόπολης που αυτές τις ημέρες ντύνονται στα χρώματα του γκρι ανθρακί και του βυσσινί για να υποδεχτούν τα προσωπικά αντικείμενα και τα έγγραφα, τις φωτογραφίες και τα θεατρικά και κινηματογραφικά κοστούμια, τα σενάρια και τα κοσμήματα που μεταξύ άλλων συνθέτουν την έκθεση «Μελίνα Μερκούρη – Να με θυμάσαι και να μ’ αγαπάς», που διοργανώνεται με αφορμή την επέτειο 100 χρόνων από τη γέννησή της και έπειτα από δύο αναβολές λόγω της πανδημίας, σε επιμέλεια του αρχαιολόγου Νίκου Καλτσά. Τα εγκαίνια έχουν προγραμματιστεί για τις 18 του μηνός, μια ημερομηνία που η Μελίνα Μερκούρη θεωρούσε με τον σύντροφο της ζωής της, Ζυλ Ντασσέν, τυχερή επειδή στις 18 γνωρίστηκαν, 18 παντρεύτηκαν και 18 προγραμμάτιζε τις πρεμιέρες της.

«Η Μελίνα ήταν μια γυναίκα πολύ ξεχωριστή και σίγουρα η προσωπικότητά της δεν χωράει σε μια έκθεση. Επιχειρήσαμε να την προσεγγίσουμε όπως μπορούσαμε εμείς, ως καθημερινοί άνθρωποι, διότι η Μελίνα ήταν κάτι πολύ πέρα από εμάς» λέει στα «ΝΕΑ» η επί μακρόν συνεργάτριά της, γενική γραμματέας Ιδρύματος Μελίνα Μερκούρη και επιφορτισμένη με τη γενική εποπτεία της έκθεσης, Μανουέλλα Παυλίδου για τη διοργάνωση που υπογράφουν η Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού και το Ιδρυμα Μερκούρη.

«Πρόκειται για μια έκθεση που επιχειρεί να προσεγγίσει την πολυσχιδή προσωπικότητα της Μελίνας στο θέατρο, τον κινηματογράφο και την πολιτική, σε ό,τι δηλαδή έχει να κάνει με τη δημόσια εικόνα της και χωρίς τη λογική της κλειδαρότρυπας στην προσωπική της ζωή. Αλλωστε, είναι τόσο πολλά εκείνα που δεν γνωρίζουμε για την καλλιτεχνική της πορεία, όπως για παράδειγμα ότι ξεκίνησε να παίζει πολύ νωρίς στο θέατρο», δίνει το στίγμα της έκθεσης ο επιμελητής της Νίκος Καλτσάς.

ΠΑΝΩ ΑΠΟ 120 ANTIKEIMENA. Το φόρεμα του Γκι Λαρός που φορούσε στο πάρτι που δόθηκε στις Κάννες επί τη ευκαιρία της βράβευσής της για την ερμηνεία της στο «Ποτέ την Κυριακή», το περιδέραιο με το σφαιρικό παντατίφ που φορούσε στην ταινία, το ροζ φόρεμα με τα κρόσσια της Ντένης Βαχλιώτη με το οποίο είχε μεταμορφωθεί σε κινηματογραφική «Στέλλα», το ασημένιο κουτάκι με τις εννέα Μούσες που προσέφερε ως δώρο στους επισήμους κατά τη θέσπιση της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, φωτογραφίες με προσωπικότητες όπως οι Αρθουρ Μίλερ, Ρούντολφ Νουρέγεφ, Σαλβαντόρ Νταλί, Ομάρ Σαρίφ, Ρόμι Σνάιντερ, Αβα Γκάρντνερ, η σημαία με την οποία τυλίχθηκε το φέρετρό της είναι μερικά μόνο από τα 120 και πλέον αντικείμενα που συνθέτουν την έκθεση – πορτρέτο της Μελίνας Μερκούρη.

Καίρια θέση κατέχει το εμβληματικό κόκκινο φόρεμα που είχε σχεδιάσει η Θεώνη Ολντριτζ για τη Μελίνα Μερκούρη και το οποίο δεν αποχωρίστηκε καθ’ όλη τη διάρκεια του αντιδικτατορικού αγώνα. Ηταν το φόρεμα με το οποίο είχε ζητήσει να ταφεί. «Πέθανε όμως στη Νέα Υόρκη και δεν το είχαμε μαζί μας» θυμάται η Μανουέλλα Παυλίδου. «Οταν επιστρέψαμε και επειδή την πομπή ακολουθούσε το υπουργικό αυτοκίνητο, το τοποθέτησα στη θέση του συνοδηγού, εκεί όπου καθόταν πάντα. Την ώρα της ταφής, το βάλαμε δίπλα της, στο φέρετρο. Στην έκθεση παρουσιάζουμε ένα αντίγραφό του, το μοναδικό έκθεμα – αντίγραφο της έκθεσης».

Οι δυσκολίες στην οργάνωση της έκθεσης, η προετοιμασία της οποίας διήρκεσε σχεδόν δύο χρόνια, δεν έλειψαν. «Μία από αυτές ήταν να συγκεντρώσουμε το υλικό, διότι η Μελίνα δεν κρατούσε σχεδόν τίποτα. Δεν διατηρούσε αρχείο, δεν είχε φωτογραφίες στο σπίτι της» λέει η Μανουέλλα Παυλίδου και προσθέτει ο Νίκος Καλτσάς: «Ειδικά από την περίοδο των παραστάσεων στο Εθνικό Θέατρο τη δεκαετία του 1950 δεν υπήρχαν καθόλου φωτογραφίες και έτσι χρησιμοποιήσαμε προγράμματα των παραστάσεων». Μέρος του υλικού – όσο δεν προέρχεται από το Ιδρυμα Μ. Μερκούρη – αντλήθηκε από τη συλλογή του Γιώργου Πηλιχού, ο οποίος «είχε αντικείμενα που δεν είχαμε δει ποτέ», λέει η Παυλίδου. «Το τελικό αποτέλεσμα πιστεύω ότι δίνει μια ολοκληρωμένη εικόνα κατά 95% του αποτυπώματος της Μελίνας Μερκούρη στον δημόσιο βίο», καταλήγει ο έμπειρος στη διοργάνωση εκθέσεων διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης και επί 11 χρόνια στο παρελθόν διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.

Η ΗΘΟΠΟΙΟΣ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ. Μπορεί στις δύο από τις τρεις ενότητες της έκθεσης να πρωταγωνιστεί η Μελίνα της «Στέλλας» και του «Ποτέ την Κυριακή», της «Φαίδρας» και του «Τοπ Καπί», η Μελίνα που σφράγισε με τη φωνή της «Τα παιδιά του Πειραιά», η Μελίνα που δοκιμάστηκε ως Κλυταιμνήστρα στην Επίδαυρο σε σκηνοθεσία Κάρολου Κουν, αλλά η τρίτη είναι αφιερωμένη στην αντιδικτατορική της δράση, στην κληρονομιά που άφησε ως η μακροβιότερη μέχρι σήμερα υπουργός Πολιτισμού, ως δημιουργός του θεσμού της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης, των Δημοτικών Περιφερειακών Θεάτρων, των εκπαιδευτικών προγραμμάτων, καθώς και στην πρωτεργάτρια της διεκδίκησης των Γλυπτών του Παρθενώνα. «Η Μελίνα, ξέρετε, έλεγε πως την ημέρα που οι “Times” θα γράψουν πως τα Μάρμαρα πρέπει να επιστραφούν στην Ελλάδα, εκείνη την ημέρα θα ξεκινήσει και η επιστροφή τους», θυμάται με συγκίνηση η Μανουέλλα Παυλίδου, καθώς στη συζήτησή μας θίγονται το θέμα των Γλυπτών και το προχθεσινό άρθρο μεταστροφής της συντηρητικής βρετανικής εφημερίδας υπέρ του ελληνικού αιτήματος.

Η έκθεση θα κλείνει με ένα «περίπτερο», μια κατασκευή από την οποία θα κρέμονται οι εφημερίδες με δημοσιεύματα από την ημέρα του θανάτου της Μελίνας Μερκούρη, ενώ στην οροφή θα έχουν αναρτηθεί δέκα φράσεις προσωπικοτήτων με απόψεις τους για τη Μελίνα – μεταξύ άλλων της Μαργκερίτ Ντιράς, του Ζαν Λανγκ και του Μάνου Χατζιδάκι – αλλά και κάποιες δικές της ρήσεις.

INFO{CR}H έκθεση «Μελίνα Μερκούρη – Να με θυμάσαι και να μ’ αγαπάς» στην Τεχνόπολη (Πειραιώς 100) από 18 Ιανουαρίου έως 11 Μαρτίου. Είσοδος ελεύθερη