Η εβραϊκή πόλη που «αναστήθηκε» από ένα τρίλεπτο φιλμ

Είναι δυνατόν μία ταινία τριών λεπτών να διαρκεί 70 λεπτά και να κλείνει μέσα της ιστορία ενός έτους; Μπορεί ένα ξεχασμένο και λιωμένο από τη ζέστη και την υγρασία φιλμ να είναι περιζήτητο σε κινηματογραφικά φεστιβάλ Ευρώπης και Αμερικής; Και θα μπορούσαν λιγοστά στιγμιότυπα από μια μέρα ξεγνοιασιάς σε μια κωμόπολη της Πολωνίας του 1938 να αποτελέσουν σήμερα σημαντικό τεκμήριο για την προπολεμική ζωή των εβραϊκών κοινοτήτων;

Η απάντηση σε όλα τα προηγούμενα ερωτήματα είναι θετική και βρίσκεται σε μια ταινία 16 χιλιοστών που τράβηξε ο Ντέιβιντ Κουρτς τις παραμονές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στα πλάνα του μπορεί να δει κάποιος τις Αλπεις, γραφικά ολλανδικά χωριά και τρία λεπτά από μια εβραϊκή κοινότητα σε μια πολωνική πόλη, όπου ηλικιωμένοι και παιδιά βγαίνουν από τη συναγωγή, αστειεύονται και πίνουν καφέ μέχρι που η ροή της ταινίας σταματά απότομα.

Ποια ήταν αυτή η πόλη; Ποιοι ήταν οι 150 άνθρωποι που εμφανίζονται στο φιλμ; Οι απαντήσεις έχριζαν έρευνα που θύμιζε αρχαιολογική ανασκαφή τόσο ως προς την προσοχή και τις λεπτομέρειες που έπρεπε να προσεχθούν όσο και ως προς τον χρόνο που απαιτούνταν για τη διεξαγωγή της έρευνας. Και ο εγγονός του Ντέιβιντ, συγγραφέας και δημοσιογράφος, Γκλεν Κουρτς, που εντόπισε την κατεστραμμένη ταινία στην ντουλάπα των γονιών του στο Παλμ Μπιτς της Φλόριντα το 2009, το συνειδητοποίησε πολύ σύντομα.

Ο μίτος άρχισε να ξετυλίγεται χάρη σε μια κασέτα VHS της δεκαετίας του 1980 στην οποία είχε μεταφερθεί μέρος του υλικού του φιλμ υπό τον τίτλο «Το ταξίδι μας στην Ολλανδία, το Βέλγιο, την Πολωνία, την Ελβετία, τη Γαλλία και την Αγγλία, 1938». Ο Γκλεν ωστόσο θα χρειαζόταν έρευνα ενός έτους για να ανακαλύψει ότι η πόλη της ταινίας ήταν η γενέτειρα του παππού του, το Νάζιελσκ, το οποίο βρίσκεται περίπου 30 μίλια βορειοδυτικά της Βαρσοβίας με πληθυσμό περί τους 3.000 Εβραίους, από τους οποίους επέζησαν μόλις 100. Η βιντεοκασέτα μετατράπηκε σε DVD και στάλθηκε στο Μνημείο του Ολοκαυτώματος των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ουάσιγκτον το 2009, το οποίο ζήτησε από τον Γκλεν και το πρωτότυπο υλικό, ώστε να το αποκαταστήσει και να το ψηφιοποιήσει, όπως κι έγινε. Στο μεταξύ ουδείς γνώριζε τα ονόματα των ανθρώπων που κάθονταν στην πλατεία της πόλης, αφού ο παππούς του Γκλεν είχε μεταναστεύσει από την Πολωνία στις ΗΠΑ σε παιδική ηλικία και είχε πεθάνει πριν γεννηθεί ο εγγονός του.

Ετσι ξεκίνησε μια τετραετής διαδικασία αστυνομικής έρευνας, η οποία οδήγησε τον Γκλεν να γράψει το βιβλίο, «Τρία λεπτά στην Πολωνία: Ανακαλύπτοντας έναν χαμένο κόσμο σε μια οικογενειακή ταινία του 1938», που εκδόθηκε το 2014. Η έρευνα έδειξε ότι στο Νάζιελσκ που ζούσαν Εβραίοι για πολλούς αιώνες καταλήφθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου 1939, τρεις ημέρες μετά τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία. Τρεις μήνες αργότερα, στις 3 Δεκεμβρίου, ολόκληρος ο εβραϊκός πληθυσμός συγκεντρώθηκε και εκτοπίστηκε κατά κύριο λόγο σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Το κινηματογραφικό δοκίμιο. Το 2014 αποδείχθηκε κομβικής σημασίας, διότι τότε ήταν που η ιστορικός, συγγραφέας, κριτικός κινηματογράφου, συμπαραγωγός και σύζυγος του βρετανού εικαστικού και βραβευμένου με Οσκαρ σκηνοθέτη Στιβ Μακ Κουίν, Μπιάνκα Στίγκτερ είδε το υλικό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης του μουσείου και ενθουσιάστηκε δεδομένου ότι ήταν έγχρωμο. Ξεκίνησε δημιουργώντας ένα 25λεπτο «κινηματογραφικό δοκίμιο», που προβλήθηκε στο φεστιβάλ του Ρότερνταμ το 2015, οπότε κι έλαβε υποστήριξη για να το επεκτείνει στην 70 λεπτών ταινία «Three Minutes: A Lengthening», η οποία βασίζεται αποκλειστικά στο πρωτότυπο υλικό, εστιάζοντας σε λεπτομέρειες – ακόμη και στα κουμπιά των πουκαμίσων που κατασκευάζονταν σε γειτονικό εβραϊκό εργοστάσιο – ενώ δημιουργεί ακίνητα πορτρέτα καθενός από τα 150 πρόσωπα που εμφανίζονται στο φιλμ, επιτρέποντας έτσι σε επιζώντες ή απογόνους να ταυτίσουν τους «πρωταγωνιστές».

Η ταινία έχει ήδη προβληθεί στο φεστιβάλ ανεξάρτητου κινηματογράφου που διεξάγεται παράλληλα με το Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, Giornate degli Autori, στα Διεθνή Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Τορόντο και Ντοκιμαντέρ του Αμστερνταμ και της Νέας Υόρκης, ενώ επιλέχθηκε πρόσφατα να προβληθεί στο Φεστιβάλ Sundance, που ξεκινά στις 20 Ιανουαρίου.