Αρκεί μια «Νίκη»; (γιατί τα σπίτια μας θα καούνε αν δεν τραγουδάμε)

«Των οικιών υμών εμπιπραμένων (ή, πιο σωστά, εμπιμπραμένων) αυτοί άδετε» μας λέει η γνωστή ρήση που μας έχει παραδοθεί από τον Αίσωπο. Ο αισώπειος μύθος είναι ο εξής: ένα χωριατόπουλο («γεωργού παις» λέει το αρχαίο κείμενο) εξέλαβε ως τραγούδι τον ήχο που έβγαζαν τα σαλιγκάρια που έψηνε στα κάρβουνα και με αγανάκτηση τούς είπε: «Ω κάκιστα ζώα, ενώ τα σπίτια σας καίγονται εσείς τραγουδάτε». Την αισώπειο ρήση πήρε μετά και ο ιστορικός Θουκυδίδης, συνοψίζοντας, σε πρώτο πληθυντικό πρόσωπο, την καταστροφική αδυναμία της Αθήνας να αντιληφθεί τα πραγματικά προβλήματα και να δράσει επί αυτών: «Των οικιών ημών εμπιπραμένων, ημείς άδομεν». Η φράση χρησιμοποιείται πολύ και στην εποχή μας, πάντα αποφθεγματικά και θυμοσοφικά: ας μην ασχολούμαστε με ασήμαντα θέματα -λέει ο εκάστοτε σχολιογράφος- ας μην «περί άλλα τυρβάζουμε», ας μην αδιαφορούμε, ας μην εθελοτυφλούμε τη στιγμή που έχουμε να αντιμετωπίσουμε πολύ σοβαρά ζητήματα, κρίσιμα για την ίδια μας την ύπαρξη.

Και όμως. Μπορεί μια αντιστροφή της παραπάνω ιστορικής ρήσης, παρ’ όλη την μακρά της διαδρομή, να αποδειχθεί στις μέρες μας εξίσου αν όχι περισσότερο ενδιαφέρουσα κι επωφελής. Στο σύντομο αυτό σημείωμα θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας την πραγματικότητα που επικρατεί σε αυτό που θα ονομάζαμε «επικράτεια των ελληνικών γραμμάτων».

Τα «ελληνικά γράμματα» αφορούν προφανώς όλο το σώμα των κειμένων που γράφτηκαν και γράφονται στα ελληνικά. Εδώ μπορούμε μόνο να μιλήσουμε, προφανώς, για τα νεοελληνικά γράμματα. Στη βάση τους, ως πολιτισμικού φαινομένου, κείται σίγουρα η λογοτεχνική μας παραγωγή. Αυτή συντηρεί και προχωράει τη γλώσσα μας και πάνω σε αυτήν «πατάνε» χιλιάδες άλλα κείμενα («επικείμενα» θα τα χαρακτήριζε η σύγχρονη γλωσσολογία), από αυτά που λέμε στην καθημερινή μας κουβέντα ώς τα σχόλια και τα δημοσιογραφικά κείμενα και τα αντίστοιχα επιστημονικά -και λιγότερο επιστημονικά- βιβλία. Αλλά η λογοτεχνία είναι η τεχνολογία της γλώσσας. Αυτή την πάει μπροστά, αυτή την προχωράει με την τόλμη της γλωσσικής καινοτομίας ή την συναίσθηση και διάσωση του βάρους της γλωσσικής κληρονομίας της.

Και λογοτεχνία προφανώς δεν μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει χωρίς λογοτέχνες. Είναι πολύ συχνό το φαινόμενο να σωρεύονται επικείμενα επί επικειμένων πάνω σε κείμενα του λογοτεχνικού κανόνα, δηλαδή πάνω στα έργα όλων εκείνων που αποκαλούμε «μεγάλους λογοτέχνες». Χιλιάδες πανεπιστημιακοί και άλλοι ανά τον κόσμο γράφουν, σχεδόν κάθε μέρα, κάτι για τον ποιητή Καβάφη και τον πεζογράφο Καζαντζάκη – ή έστω για τον Σεφέρη και τον Ελύτη. Κι ελάχιστοι, κατ’ αντιδιαστολή, γράφουν για τους εντελώς σύγχρονους λογοτέχνες. Ελάχιστοι αναλύουν και κρίνουν πραγματικά έργα που μόλις τώρα γράφτηκαν κι εκδόθηκαν.

Και στο εξωτερικό η νεοελληνική λογοτεχνία υπάρχει και ακούγεται και συζητείται σχεδόν αποκλειστικά πλέον χάρις στον Καβάφη ή τον Καζαντζάκη. «Οσο και να πληθαίνουν οι μεταφράσεις, η ελληνική ποίηση και πεζογραφία εξακολουθούν να απουσιάζουν από ανθολογίες, ιστορίες και εισαγωγές κάθε τάσης και σχολής της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Προφανώς μεταφράζονται αλλά δεν διαβάζονται», παρατηρεί ο ομότιμος πλέον καθηγητής νεοελληνικών σπουδών του Πανεπιστήμιου του Μίσιγκαν Βασίλης Λαμπρόπουλος, σε πρόσφατο διαδικτυακό άρθρο του.

ΓΙΑ ΤΗ «ΝΙΚΗ». Η παρατήρησή του είναι καίρια. Ακόμα και σε μία στιγμή όπου ο Χρήστος Χωμενίδης, ο γνωστός πεζογράφος μας, μόλις έλαβε το Ευρωπαϊκό Βραβείο Μυθιστορήματος για τη «Νίκη» του, το βέβαιον είναι ότι τα νεοελληνικά μυθιστορήματα και ποιήματα διαβάζονται ελάχιστα διεθνώς. Φαντάζει δύσκολο, δηλαδή, ακόμη και το δικό του βραβευθέν βιβλίο να διαβαστεί ευρύτερα, όπως ας πούμε τα μυθιστορήματα του γείτονά μας, τούρκου νομπελίστα Ορχάν Παμούκ.

Ενώ στον κινηματογράφο -με τον Λάνθιμο και ορισμένους ακόμη δημιουργούς του Weird Greek Cinema- ή τον σύγχρονο χορό -κυρίως με τον εξαιρετικό Δημήτρη Παπαϊωάννου- αλλά, λίγο παλιότερα, και στη μουσική, με τον σημαντικότατο Βαγγέλη Παπαθανασίου -πρωτοπόρο ενός εντελώς νέου είδους μουσικής, της ηλεκτρονικής μουσικής- αλλά, εν μέρει, και με τους Θεοδωράκη και Χατζιδάκι, η σύγχρονη Ελλάδα βρίσκεται ήδη ψηλά στις προτιμήσεις ενός ευρύτερου διεθνούς κοινού, ενώ στα εικαστικά γενικότερα σημαντικό αντίστοιχο διεθνή ρόλο παίζουν συλλέκτες όπως οι Δάκης Ιωάννου και Δημήτρης Δασκαλόπουλος -διαμορφώνοντας εν μέρει και κατευθύνσεις της σύγχρονης τέχνης-, η εικόνα των νεοελληνικών λογοτεχνικών γραμμάτων είναι προβληματική, αν όχι αποκαρδιωτική, παρά τη μεγάλη παραγωγή βιβλίων και τις φωτεινές εξαιρέσεις. Το ταλέντο υπάρχει, ανθίζει, αλλά μοιάζει να μη δίνει ώριμο καρπό.

Πώς θα υπάρξουν καινούριοι Καβάφηδες ή Παπαδιαμάντηδες; Μήπως υπάρχουν και δεν τους γνωρίζουμε; Η απάντηση είναι ότι και να υπάρχουν, και να μπορούν δηλαδή να υπάρξουν, δεν έχουν τη δυνατότητα να εξελιχθούν σε αυτό που θα μπορούσαν εν τέλει να γίνουν. Δεν βοηθά το γεγονός ότι, αντίθετα από όλες τις άλλες τέχνες που αναφέραμε, η λογοτεχνία εμποδίζεται από το γλωσσικό εμπόδιο κατανόησης μιας μικρής, ομιλούμενης από πολύ λίγους γλώσσας, μιας γλώσσας «περιφερειακής» όπως είναι τα νέα ελληνικά. (Στη θέση του «διεθνούς» Καζαντζάκη θα έπρεπε ίσως να βρίσκεται ο Παπαδιαμάντης, αλλά ας όψεται το γλωσσικό εμπόδιο!) Και όμως, η μακρά ιστορία των ελληνικών, η πλήρης εισχώρηση κι ενσωμάτωσή τους, με πλήθος παράγωγων λέξεων, σε όλες τις μείζονες σύγχρονες γλώσσες -θυμάστε ίσως το άρθρο του καθηγητή Ζολώτα, που, γραμμένο στα αγγλικά, περιείχε μονάχα ελληνογενείς λέξεις- ορθώς μας κάνουν να προσδοκούμε καλύτερη μοίρα για τη γλώσσα μας.

ΑΝΑΓΚΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΩΝ. Εδώ είναι που χρειάζονται πρωτοβουλίες. Κράτος και ιδιώτες πρέπει να χρηματοδοτήσουν, επιτέλους, τη σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή. Πρέπει να δώσουν στους επίδοξους σύγχρονους Καβάφηδες χρόνο να δημιουργηθούν και ν’ ανθίσουν. Πρέπει, πολύ συνοπτικά, να πληρώνονται κάποιες και κάποιοι φερέλπιδες για να γράφουν – να γράφουν καλή λογοτεχνία, όχι εύπεπτους διαλόγους για πάσης φύσεως επιστροφές στην τηλεοπτική φύση της Μάνης ή της Κρήτης ή του Θεσσαλικού Κάμπου.

Αυτό σημαίνει ότι είναι ανάγκη τα κρατικά θεσμοθετημένα βραβεία, αλλά και δυο – τρία βραβεία ιδιωτικών φορέων υψηλού κύρους (δεν τα έχουμε επί του παρόντος – δύσκολο αυτό το «υψηλού κύρους» και απαιτεί μεγάλη προσοχή στη στελέχωση των κριτικών επιτροπών), να χρηματοδοτήσουν με ουσιαστικό τρόπο τους ετησίως βραβευόμενους. Πρέπει το εκάστοτε βραβείο να δίνει χρήματα τόσα ώστε να μπορεί ο/η βραβευθείς να αφιερωθεί στη γραφή τουλάχιστον για τον επόμενο χρόνο. Ο αγγλόφωνος ποιητής που βραβεύεται με το T.S. Eliot prize λαμβάνει περίπου 30.000 ευρώ, ενώ ο πεζογράφος που βραβεύεται με το Booker prize λαμβάνει 60.000 ευρώ. Και μην βιαστείτε να πείτε ότι αυτά, μαζί με το Νόμπελ που δίνει ένα εκατομμύριο δολάρια στον νικητή του, είναι τα μεγαλύτερα διεθνή βραβεία, και πώς να συγκριθούμε εμείς με αυτά, γιατί υπάρχουν και εντελώς περιφερειακά βραβεία, όπως το ιρλανδικό International Dublin Literary Award, που είναι εξίσου γενναιόδωρα, απονέμοντας στον νικητή 100.000 ευρώ! Αρα χρειάζονται βραβεία «της προκοπής».

Εξίσου σημαντική είναι η καθιέρωση στην Ελλάδα ενός ελάχιστου ποσού αμοιβής για κάθε συμμετοχή λογοτέχνη ως ομιλητή σε παρουσίαση βιβλίου. (Ακούει η Εταιρεία Συγγραφέων;) Επίσης η καθιέρωση ελάχιστης αμοιβής για κάθε δοκίμιο ή βιβλιοκρισία που γράφεται σε εφημερίδα ή περιοδικό, συμπεριλαμβανομένων των ηλεκτρονικών μέσων. Κι αυτό παρά τις αναγνωρισμένες δυσκολίες στον εκδοτικό και δημοσιογραφικό χώρο. Εφημερίδες ολόκληρες αφιερωμένες στο βιβλίο δεν δίδουν ούτε ένα (1) ευρώ στους συγγραφείς που υπογράφουν τα (πολλά) άρθρα τους (χωρίς πάντα να φταίνε οι καλοπροαίρετοι εκδότες τους, αφού και γι’ αυτούς «δει, δη, χρημάτων»)! Αρα απαιτείται ένας «λογοτεχνικός κατώτατος μισθός».

«Μα καλά, είχαν τέτοιες χρηματοδοτήσεις ο Καβάφης κι ο Παπαδιαμάντης;» μπορούν ευλόγως ν’ αναρωτηθούν κάποιοι. Ομως άλλες εκείνες οι εποχές, όταν το να κάνεις μια σεβαστή δουλειά υπαλλήλου σού άφηνε και πολύ ελεύθερο χρόνο μετά τη μία ή τις δύο το μεσημέρι. Οι τωρινοί υπάλληλοι και πιο δύσκολα βρίσκουν εργασία και πιο αργά -πολύ πιο αργά- φεύγουν από αυτήν κάθε μέρα. Επίσης, πολύ πιο λίγο χρόνο έχουν να σπουδάσουν ή να καλλιεργηθούν ώστε να γίνουν καλοί λογοτέχνες – σκεφθείτε μόνον ότι ο μέγας άγγλος ποιητής John Milton πέρασε μετά το πανεπιστήμιο και έξι-εφτά χρόνια ταξιδεύοντας και διαβάζοντας πριν δημοσιεύσει τα ποιητικά του έργα! Πάντως, ο Παπαδιαμάντης δύσκολα θα συνέχιζε αν για όλα αυτά τα κείμενα που δημοσίευε στον αθηναϊκό Τύπο δεν πληρωνόταν ποτέ! Εξάλλου παλιότερα, και επί αιώνες, τον ρόλο που εδώ περιγράφουμε και ζητούμε έπαιζαν πλείστοι όσοι ευγενείς που «υιοθετούσαν» και άρα χρηματοδοτούσαν αφειδώς έναν αυλικό ποιητή, έναν λογοτέχνη, έναν άνθρωπο των γραμμάτων γενικότερα. Μάλιστα, η λογοτεχνία, έχει την επιπλέον οικονομική δυσκολία ότι παράγει ένα έργο τέχνης, το βιβλίο, μονάχα σε πολλαπλά αντίτυπα, άρα το παραγόμενο αντικείμενο της τέχνης της δεν έχει αφ’ εαυτού μεγάλη χρηματική αξία, με τον τρόπο που την έχει ένα -ένα και μοναδικό κάθε φορά- ζωγραφικό έργο ή γλυπτό. Αρα η ανάγκη στήριξης των λογοτεχνών είναι, εξ αυτού, μεγαλύτερη.

Αλλά μπορούν οι σύγχρονοι λογοτέχνες μας να χρηματοδοτηθούν και με άλλους τρόπους, ακόμη και «σε είδος». Για παράδειγμα, μπορούν κάλλιστα να θεσπιστούν λογοτεχνικά «residencies», όπου ο/η επιλεγείς λογοτέχνης θα εγκαθίσταται επί μικρά αμοιβή, αλλά με όλα τα έξοδα διαβίωσης καλυμμένα, για ένα διάστημα σε κάποιο τόπο, για να αφιερωθεί στη συγγραφή, ας πούμε στο σπίτι ενός διάσημου λογοτέχνη, όπως γίνεται με την οικία του μείζονος Ρομαντικού ποιητή Wordsworth στο Lake District της Αγγλίας. Γιατί να μην γίνεται το ίδιο, με ευθύνη του τοπικού Δήμου, σε κάποια «οικία Καζαντζάκη» στην Αίγινα, ή κάποια «οικία Σολωμού» στη Ζάκυνθο; Αρα χρειάζονται «Δημοτικά Περιφερειακά Σπίτια Λογοτεχνίας».

Τέλος, μπορούν αντίστοιχα residencies, «εγκαταστάσεις» καλών λογοτεχνών σε ιδιωτικά αλλά και δημόσια σχολεία, να χρηματοδοτηθούν από την ιδιωτική πρωτοβουλία που τόσο πλουσιοπάροχα ήδη χρηματοδοτεί την όπερα, το ξένο θέατρο και χορό, ή ακόμη και το… ποδόσφαιρο. Ο «εγκατεστημένος» εκεί λογοτέχνης δίνει στους μαθητές ένα ζωντανό παράδειγμα προς μίμηση – παραδίδει κάποια μαθήματα ή διοργανώνει ανοιχτά εργαστήρια γραφής με μαθητές, με αντίτιμο την κάλυψη των δικών εξόδων διαβίωσης άρα και δημιουργίας για ένα χρονικό διάστημα. Αντίστοιχα residencies μπορεί προφανώς να διοργανώσουν, όπως σχεδόν παντού αλλού στον κόσμο, και τα ελληνικά πανεπιστήμια, τόσο τα δημόσια όσο και τα… ημιαναγνωρισμένα -αλλά πολύ εύπορα- ιδιωτικά. Αρα χρειάζονται «Επισκέπτες Συγγραφείς Σχολείου ή Πανεπιστημίου».

Τα παραπάνω πρέπει να γίνουν και για τους δοκιμιογράφους και βιβλιοκριτικούς, για όλους εκείνους που πονάνε το βιβλίο και γράφουν για αυτό ακατάπαυστα, αλλά πάντοτε χωρίς αμοιβή. Ετσι, δίνοντας διά της δίκαιης αμοιβής χώρο και χρόνο στους «ταπεινούς γραφιάδες» να καλλιεργήσουν τη γραφή τους, μπορεί σιγά-σιγά να δημιουργηθεί και μια νέα γενιά καλών αναγνωστών – αναγνωστών που θα γίνουν καλοί επειδή διαβάζουν καλά κριτικά κείμενα. Αν δεν κάνουμε ως κοινωνία κάποια ή και όλα αυτά, ή και κάποια ακόμα, δεν μπορούμε να περιμένουμε καμία νέα άνθιση των ελληνικών γραμμάτων, ή κι αν αυτή συμβεί θα είναι αργή κι επίπονη κι επισφαλής.

Επανέρχομαι στην αρχική μας φράση. Είναι βέβαιο ότι, αντίθετα απ’ ό,τι μας λέει ο Αίσωπος, «τα σπίτια μας θα καούνε αν δεν τραγουδάμε» ως κοινωνία. Χωρίς καλή λογοτεχνία το κοινό μας σπίτι θα καταστραφεί. Αξίζει στην ιστορική γλώσσα μας καλύτερη μοίρα.