«Κι ο Θεός ο ίδιος να κατέβει, ΠΑΣΟΚ θα ψηφίσει»

Περίπου είκοσι πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Ανδρέας Παπανδρέου φαίνεται πως εξακολουθεί να αποτελεί ένα δυσεπίλυτο αίνιγμα. Δεν είναι τυχαίο που ο χαρακτηρισμός αυτός προτάσσεται στον τίτλο της ελληνικής έκδοσης της μαρτυρίας του Μοντήγκλ (Μόντυ) Στερνς, τη στιγμή που στις ΗΠΑ το βιβλίο κυκλοφόρησε με τον τίτλο «Ο χαρισματικός Ελληνας» (Gifted Greek. The enigma of Andreas Papandreou). Πυρήνας των ενθυμήσεων υπήρξε η περίοδος που ο συγγραφέας του βιβλίου υπήρξε πρεσβευτής των Ηνωμένων Πολιτειών στην Αθήνα (στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1980), σε μια περίοδο δηλαδή που ο αντιαμερικανισμός της κοινής γνώμης έφτανε στο απόγειό του, ενώ η κυβέρνηση της Αλλαγής βρέθηκε υποχρεωμένη να ισορροπήσει ανάμεσα στη ρητορική της όξυνσης και στον πραγματισμό.

Ικανός διπλωμάτης καριέρας, ο Μόντυ Στερνς βρέθηκε πρώτη φορά στην Ελλάδα το 1958 και στη διάρκεια της πεντάχρονης παρουσίας του στην Αθήνα συνήψε στενές σχέσεις με την οικογένεια του μελλοντικού πρωθυπουργού. Επειτα από θητεία σε διάφορες χώρες, ο Στερνς θα επιστρέψει στην Ελλάδα το 1974 αμέσως μετά την πτώση της Χούντας με στόχο να προσφέρει την εμπειρία του στην εξομάλυνση των δύσκολων (στη συγκυρία της Μεταπολίτευσης) σχέσεων Ελλάδας και ΗΠΑ, ενώ η τρίτη του και σημαντικότερη θητεία θα πραγματοποιηθεί στη χώρα μας από το 1981 έως το 1985, όταν και θα υπηρετήσει στην Αθήνα ως πρεσβευτής.

Στις τρεις αυτές φάσεις της παρουσίας του στην Αθήνα, ο Μόντυ Στερνς θα γνωρίσει τρεις διαφορετικές «εκδοχές» του Ανδρέα Παπανδρέου: στη διάρκεια της πρώτης από αυτές, ο Ανδρέας Παπανδρέου είναι ένας λαμπρός οικονομολόγος με φιλελεύθερες ιδέες στην παράδοση της αμερικανικής Αριστεράς, ο οποίος (κατά πώς υποστηρίζεται στο βιβλίο) δείχνει να ταλανίζεται από μια εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα στον «ελληνικό» και τον «αμερικανικό» εαυτό του. Η παρουσία του ισχυρού πατέρα φαίνεται, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του συγγραφέα πάντα, να λειτουργεί τραυματικά και ο Ανδρέας επιχειρεί να βρει τον δρόμο του μέσα από προσωπικές ματαιώσεις, αλληλοσυγκρουόμενες επιθυμίες και σχέδια που (επίσης, αλληλο)αναιρούνται. Εν τέλει, θα τον κερδίσει η πολιτική και η επιθυμία του πατέρα θα γίνει πραγματικότητα. «Ο γιος σας είναι ανάμεσα στους πέντε καλύτερους οικονομολόγους του κόσμου» θα πει κάποτε στον Γεώργιο Παπανδρέου η πρώτη σύζυγος του Ανδρέα, Χριστίνα Ρασσιά, υπερασπιζόμενη την εντυπωσιακή ακαδημαϊκή εξέλιξη του συζύγου της, για να λάβει από τον Γέρο της Δημοκρατίας που ονειρευόταν για τον γιο του τίποτα λιγότερο από μια εντυπωσιακή πολιτική καριέρα, την αποστομωτική απάντηση: «Μπα, μπορείς να μου πεις ποιοι είναι οι άλλοι τέσσερις;». Η σφοδρή επιθυμία του Γεωργίου ωστόσο, να εισέλθει ο αγαπημένος γιος του στην πολιτική θα συνοδευτεί από μία ακόμη σύγκρουση πατέρα και γιου: ο δεύτερος τελικά θα ενστερνιστεί τα όνειρα του πατρός, θα υπάρξει ωστόσο «υπέρμετρα ριζοσπάστης» και οι εκκλήσεις του για «ανατροπή του κατεστημένου» συχνά θα φέρουν σε απόγνωση τον Γεώργιο Παπανδρέου, ο οποίος, όπως αναφέρει ο Μόντυ Στερνς στο βιβλίο του, δεν θα διστάσει να επισημάνει σε συνομιλητή του ότι ο «Ανδρέας ξεχνάει πως εγώ (σημ.: ο Γ.Π.) είμαι το κατεστημένο».

Θυελλώδης περσόνα

Στη δεύτερη φάση της γνωριμίας του με τον Ανδρέα (1974) ο τελευταίος θα έχει μεταβληθεί σε μια θυελλώδη πολιτική περσόνα, που εμφορείται από έντονο αντιαμερικανισμό. Στα δύσκολα χρόνια που έχουνς προηγηθεί, ο Α.Π. θα έχει αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στα πολιτικά του σχέδια, ο «παλιός του εαυτός» θα αποτελεί οριστικά παρελθόν, ενώ ο αγώνας του ενάντια στη Χούντα θα τον έχει μετατρέψει σε μια από τις πιο αναγνωρίσιμες διεθνώς πολιτικές προσωπικότητες του δημοκρατικού χώρου. Τέλος, στην τρίτη φάση της γνωριμίας τους, τίποτα πια δεν θυμίζει, κατά τον συγγραφέα, τον Ανδρέα Παπανδρέου που είχε γνωρίσει στη δεκαετία του πενήντα, έναν κατά βάση «Αμερικανό» στη νοοτροπία οικονομολόγο, αφιερωμένο στη μελέτη και εξέλιξη της επιστήμης του. Στη συγκυρία του ογδόντα, ο Α.Π. είναι πλέον ένας κραταιός πολιτικός, πρωθυπουργός και ηγέτης του μαζικότερου κόμματος στην Ελλάδα, θιασώτης πολιτικών ιδεών και πολιτικών που κατά κανόνα εξοργίζουν την αμερικανική κυβέρνηση. Την περίοδο αυτή ο Ανδρέας φαίνεται πως όχι απλά είχε εκπληρώσει το όνειρο του πατέρα, αλλά κατάφερε να τον ξεπεράσει, αποκτώντας μια δημοφιλία μεγαλύτερη και από αυτήν ακόμα που γεύτηκε ο Γεώργιος στις κρίσιμες μέρες του εξήντα.

Οι παραπάνω επισημάνσεις είναι ενδιαφέρουσες, υπογραμμίζουν ωστόσο και τα όρια της ερμηνείας του Μόντυ Στερνς. Οι μετατοπίσεις του Ανδρέα Παπανδρέου επισημαίνονται συνήθως ως τεκμήριο μιας εσωτερικής σύγκρουσης και μιας ψυχοπνευματικής αντιφατικότητας που οδηγούσε κατά καιρούς σε διάφορες «παραδοξότητες». Ο Στερνς δεν είναι ο πρώτος που έχει αξιοποιήσει μια τέτοια οπτική. Ηδη από τη δεκαετία του ογδόντα πολλές εκδόσεις και λαϊκά αναγνώσματα που εγγράφονταν στην κριτική του αντι-πασοκισμού χρησιμοποίησαν αυτή τη μανιέρα ανάλυσης (όπως και μαρτυρίες αμφιλεγόμενων ως προς την αξιοπιστία και τις προθέσεις τους προσώπων), προκειμένου να δαιμονοποιήσουν τις ποιοτικές μετατοπίσεις του Ανδρέα ως προϊόν μιας εσωτερικής του «αστάθειας».

Η εσωτερική σύγκρουση λοιπόν (ο κατά τον Στερνς «Οιδιπόδειος μύθος», σελ. 18) δείχνει να εργαλειοποιείται ακριβώς για να «εξηγήσει» το ανεξήγητο, το αίνιγμα. Και το «αίνιγμα» θα λέγαμε ότι εδρεύει ακριβώς στους λόγους που οδήγησαν έναν λαμπρό οικονομολόγο με διεθνείς περγαμηνές, αξιοθαύμαστο «ανθρωποδίκτυο» και καθ’ όλα στρωμένο (και βολικό) μέλλον, στο να υπάρξει αποστάτης της ίδιας της τάξης του. Ο φίλος του Ανδρέα Μόντυ Στερνς, αν και προνομιακός γνώστης της ελληνικής πραγματικότητας, αδυνατεί να τους καταλάβει. Οχι επειδή υπήρξε ένας διπλωμάτης καριέρας, «υποχρεωμένος» να προωθεί την αμερικανική ερμηνεία των πραγμάτων, αλλά επειδή η οπτική του δείχνει να εγγράφεται στη μεγάλη παράδοση των αμερικανών παρατηρητών (εθνολόγων, κοινωνιολόγων, περιηγητών κ.λπ.) που ανέλυσαν την ελληνική πραγματικότητα με όρους εξωτισμού. Στη ματιά του η ελληνική κοινωνία του μεταπολεμικού κόσμου υπήρξε μια «γραφική» κοινωνία, που οριακά (σίγουρα πολιτικά, αλλά καθόλου σίγουρα πολιτισμικά) ανήκε στον δυτικό κόσμο. Οι επισημάνσεις του αυτές καθόλου δεν σπανίζουν στην αφήγηση: «Είχαν περάσει οι ξένοιαστες μέρες της πρώτης μας θητείας στην Αθήνα, όταν οι μόνοι μας κίνδυνοι ήταν να μην πέσουμε, η Τόνι κι εγώ, από μια ψαρόβαρκα ή να αντιμετωπίσουμε μια θυμωμένη κατσίκα στο βουνό» (σελ. 183). Ή παρακάτω: «[Η ελληνική ατομικότητα] κυμαίνεται από το να έχεις κότες σε μπαλκόνι πολυκατοικίας, έως τη διαρκή παρουσία μανάβηδων και μικρομάγαζων την εποχή των σούπερ μάρκετ και των αλυσίδων καταστημάτων» (σελ. 216).

Βαλκάνια και οριενταλισμός

Η ελληνική κοινωνία περιγράφεται έτσι με βάση ένα «βαλκανικό υπόδειγμα» υστέρησης, έμφορτο από στοιχεία οριενταλισμού, καθώς περιέχει στερεότυπα που αγκαλιάζουν όλους τους λαούς της Νοτιοανατολικής Μεσογείου, οι οποίοι δεν έχουν προσαρμοστεί ακόμη επαρκώς στην αμερικανικής κοπής modus operandi. Γράφει ενδεικτικά στο προλογικό της σημείωμα η σύζυγός του Τόνι, περιγράφοντας τις ήρεμες μέρες του συγγραφέα στην Τουρκία, λίγο πριν ενταχθεί στο διπλωματικό σώμα των ΗΠΑ: «…(ο Στερνς) αλώνιζε την ενδοχώρα με ένα τζιπ και έδειχνε ταινίες για τις αρετές της αμερικανικής δημοκρατίας σε σαστισμένους χωριάτες και σε κάτι πρόβατα» (σελ. 9).

Ο συνδυασμός μιας οριενταλιστικής προσέγγισης για τα ελληνικά πράγματα (βασισμένης στην πεποίθηση ότι «το είδος διακυβέρνησης [των ΗΠΑ], ο τρόπος ζωής μας είναι η θεραπεία για τα παγκόσμια δεινά», σελ. 31) και μιας ψευδοψυχολογικής ερμηνείας για τις επιλογές του Α.Π. έχει ως αποτέλεσμα τον πλήρη εκμηδενισμό της Ιστορίας στις σελίδες του βιβλίου. Ή, ίσως, οφείλεται σε αυτόν. Η εξήγηση που προωθεί ο Στερνς για την εξέλιξη των πολιτικών πραγμάτων στην Ελλάδα είναι στιγμές που φλερτάρει με μια εντυπωσιακή αφέλεια και με μια μεροληψία αδιανόητη για έναν διπλωμάτη με την εμπειρία και τις παραστάσεις του. Οι εκλογές της βίας και νοθείας, το ανακτορικό πραξικόπημα και η κρίση του 1965, η δικτατορία των συνταγματαρχών, οι ρίζες του αντιαμερικανισμού, όλα αυτά υπάρχουν στην οπτική του Στερνς ως ενοχλητικές στιγμές που, με το να φουντώνουν τον «λαϊκισμό», θόλωσαν την πορεία της χώρας προς ό,τι σήμερα θα αποκαλούσαμε «εκσυγχρονισμό». Αυτή η ιμπρεσιονιστική εξιστόρηση των συνταρακτικών στην ουσία τους πολιτικών εξελίξεων καταλήγει στην απομείωση όλων των παραμέτρων, κοινωνικών ή πολιτικών, που συνέθεσαν το εκρηκτικό μωσαϊκό της μεταπολεμικής μας ιστορίας. Οπως βέβαια και της λαϊκής δυσαρέσκειας που εκφράστηκε με το εντυπωσιακό 48% στις εκλογές του 1981. Οταν παραμονές της εκλογικής αναμέτρησης η Τόνι Στερνς θα επισκεφθεί τη σύζυγο του Γεωργίου Ράλλη, ένα παθιασμένο κύμα οπαδών του ΠΑΣΟΚ που έτυχε να περνάει από τον δρόμο της οικίας του πρωθυπουργού θα οδηγήσει τη Λένα Ράλλη να εκμυστηρευθεί στη συνομιλήτριά της με προφανή απόγνωση: «Τελειώσαμε Τόνι. Σου λέω, τε-λειώ-σαμε. Και ο Θεός ο ίδιος να κατέβει από τον ουρανό, θα ψηφίσει ΠΑΣΟΚ». Ο Στερνς αδυνατεί να καταλάβει τους λόγους που θέριεψαν το κύμα αυτό, αντιμετωπίζοντας συνακόλουθα την άνοδο του Κινήματος στην εξουσία και την ηγεμονία του στη διάρκεια της Μεταπολίτευσης ως προϊόν μιας σειράς πολιτικών παραλογισμών και οξύνσεων, τις οποίες ο Α.Π. πολιτευόμενος ανεύθυνα είτε πυροδότησε είτε ανέχτηκε.

Υπό την έννοια αυτή, η μαρτυρία του πρώην πρεσβευτή απέχει πολύ από του να αποτελεί, όπως μάλλον ατυχώς αναγράφεται στο οπισθόφυλλο, «ένα αυστηρό, αλλά δίκαιο πορτρέτο του πρώην πρωθυπουργού». Αποτελεί όμως ένα έξοχο ανάγνωσμα, μία προσωπική κατάθεση που κάθε μελετητής της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας θα πρέπει οπωσδήποτε να διαβάσει. Αφήγηση που διαβάζεται απνευστί, κουβαλάει τη δική της «αλήθεια», καθώς αποτελεί ένα αυθεντικό ντοκουμέντο του τρόπου με τον οποίο οι Αμερικανοί παράγοντες ανέλυσαν στη συγκυρία του ογδόντα το δυσεπίλυτο «αίνιγμα Ανδρέας Παπανδρέου».

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του μεταπολεμικού κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ

{1BSYG}Μοντήγκλ Στερνς{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ανδρέας Παπανδρέου{CR}Το αίνιγμα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Ελένη {LF}Μαχαίρα-Οντόνι{CR}Εκδόσεις Εστίας, {LF}Αθήνα 2021, σελ. 232{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ