Τα κτίρια (κατα)γράφουν την Ιστορία

Κατά τη δεκαετία του 1980 μία κατηγορία αρχιτεκτόνων πρόσφεραν διαφορετικές υπηρεσίες καθώς εντόπιζαν τις κακοτεχνίες στην κατασκευή και τα σφάλματα στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Στις δικαστικές διαμάχες μεταξύ ασφαλιστικών εταιρειών και σχεδιαστών οι εξειδικευμένοι αρχιτέκτονες έκαναν αναφορές ή και ένορκες καταθέσεις, συχνά εις βάρος των σχεδιαστών. Εγιναν γνωστοί ως δικανικοί αρχιτέκτονες (forensic architects).

Το 2010 μια ομάδα από τους διδακτορικούς φοιτητές στο Πανεπιστήμιο Goldsmiths του Λονδίνου δανείστηκε τον όρο και με επικεφαλής τον καθηγητή αρχιτεκτονικής Εγιάλ Βάϊτσμαν ίδρυσαν τη Forensic Architecture. Οι εξιχνιάσεις των κτιριακών κακοτεχνιών ήταν η αφετηρία προς μία εξελιγμένη μέθοδο ανάλυσης των σύγχρονων συγκρούσεων. Στόχος τους ήταν η εξακρίβωση της αλήθειας. Η λέξη – κλειδί των υποθέσεών τους ήταν η βία και όχι οι προσωπικές αντιδικίες. Το διεθνές ακροατήριο της τέχνης έμαθε για τη δράση τους όταν έφτασαν στην τελική λίστα υποψηφιοτήτων για το βραβείο σύγχρονης τέχνης Τurner το 2018. Και στην Ελλάδα εφαρμόζουν τη μέθοδό τους προς την εξιχνίαση της δολοφονίας του Παύλου Φύσσα και του Ζακ Κωστόπουλου.

Ενα από τα παραδείγματα εντοπισμού της βίας στην οποία αναφέρονται συνέβη στην Πόλη της Γάζας, τον Ιούλιο του 2018, όταν δύο παλαιστίνιοι έφηβοι σκοτώθηκαν από πύραυλο που εκτόξευσε ισραηλινό αεροσκάφος. Ενα βίντεο μαγειρικής για παιδιά στο YouTube κατέγραψε τον μακρινό αντίλαλο της έκρηξης. Από αυτό το βίντεο η ομάδα Forensic Architecture βρήκε την άκρη ενός μπερδεμένου νήματος σε ένα μεμονωμένο περιστατικό βίας που εξέθεσε τη σκληρή καθημερινότητα των αμάχων που ζουν υπό τη συνεχή απειλή εναέριων επιθέσεων.

«Αν η μορφή  του ντετέκτιβ ήταν η απάντηση της λογοτεχνίας του 19ου αιώνα στη σύλληψη της σύγχρονης μητρόπολης ως σκηνής του εγκλήματος, ο ελεγκτής δόμησης μπορεί να μας είναι απαραίτητος για να εξηγήσουμε την κυρίαρχη συνθήκη της ζωής στην πόλη ως αστική σύγκρουση. Το εκπαιδευμένο μάτι του ελεγκτή και τα σημειωματάρια στα οποία καταγράφονται οι παρατηρήσεις του συμπληρώνονται με μέσα, δεδομένα και τεχνολογίες τηλε-ανίχνευσης» αναφέρει ο Εγιάλ Βάιτσμαν στο βιβλίο του «Forensic Architecture. Η βία στο μεταίχμιο της ανιχνευσιμότητας» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νήσος. Ο Βάιτσμαν εξηγεί πώς μέσα στο περιβάλλον της πληροφόρησης και των μέσων επικοινωνίας τα ολοκληρωτικά καθεστώτα χρησιμοποιούν την τεχνολογία για να αποκρύψουν την αλήθεια ή να την παραποιήσουν. Ο ίδιος επισημαίνει ότι ένας συνδυασμός ψηφιακού ρατσισμού, ακραίου εθνικισμού και συνωμοσιολογίας έχει επικρατήσει σε όλο τον κόσμο. Οι FA μπαίνουν στον ίλιγγο της οπτικής υπερπληροφορίας: google earth, ανοικτές πηγές δεδομένων, δορυφορικοί χάρτες, βίντεο στο youtube, εικόνες στο Διαδίκτυο. Το νήμα της διαδρομής τους για να εντοπιστεί ο αίτιος εκτείνεται μέχρι την πολιτική, το περιβάλλον, την οικονομία και τον νόμο.

ΧΗΜΙΚΑ ΣΤΗ ΣΥΡΙΑ. Το να βλέπει κανείς εικόνες προϋποθέτει την κατανόηση της μεταξύ τους σχέσης. Ο Βάιτσμαν εκπαίδευσε την ομάδα να κοιτά φωτογραφίες όχι μόνο για τις λεπτομέρειες που αποτυπώνονται σε αυτές, αλλά και σαν θύρες προς άλλες εικόνες. Στην επίθεση με χημικά στη Συρία, τον Απρίλιο 2018, ένα κάνιστρο χλωρίου φωτογραφίστηκε αρχικά στο μπαλκόνι ενός ρετιρέ στην πόλη Ντούμα της Συρίας, η οποία βρισκόταν υπό τον έλεγχο των αντικαθεστωτικών. Δημοσιεύματα στα ρωσικά ΜΜΕ υποστήριξαν ότι η επίθεση ήταν στημένη από τους αντάρτες, οι οποίοι και μετέφεραν τη φιάλη στο μπαλκόνι. Σε συνεργασία με τον ανεξάρτητο οργανισμό ερευνητικής δημοσιογραφίας Βellingcat και τους «New York Times» τα μέλη της Forensic Architecture συνδύασαν τα βίντεο που τράβηξαν ρώσοι ρεπόρτερ σε ένα τρισδιάστατο μοντέλο του χώρου και της φιάλης. Κατάφεραν να εντοπίσουν ίχνη της πρόσκρουσης που επιβεβαίωναν ότι η φιάλη ήρθε από ψηλά, από τον εναέριο χώρο, ο οποίος ελεγχόταν αποκλειστικά από το καθεστώς. Τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς οι «New York Times» χρησιμοποίησαν την ανάλυση της Forensic Architecture σε μία έρευνα με βίντεο και χρήση διαδραστικών τεχνικών «επαυξημένης πραγματικότητας».

Η μέθοδός τους περιλαμβάνει ανάλυση των οπτικών στοιχείων, συνεντεύξεις από μάρτυρες που έζησαν βίαια γεγονότα για τη δημιουργία ψηφιακών μοντέλων, τα οποία βοηθούν στην ανάκτηση χαμένων αναμνήσεων. Και ο ρόλος της αρχιτεκτονικής εμπειρίας του πραγματογνώμονα ειδικού, ο οποίος παρατηρεί και αναλύει τα υλικά ίχνη του δομημένου περιβάλλοντος, συμπληρώνουν αυτή την ιδιαίτερη μέθοδο της ομάδας, την οποία αποτελούν αρχιτέκτονες, κινηματογραφιστές, προγραμματιστές και δημοσιογράφοι. «Τα κτίρια υφίστανται δυναμικούς μετασχηματισμούς. Καθένα από τα διαφορετικά υλικά που αποτελούν ένα κτίριο – το ατσάλι, ο σοβάς, η πέτρα, το γυαλί, το τσιμέντο, το ξύλο, το πλαστικό, η σιλικόνη – μετακινούνται και προσαρμόζονται στις περιβαλλοντικές δυνάμεις. Γι’ αυτό και τα κτίρια, ακίνητα αγκυρωμένα στον χώρο, συγκαταλέγονται στους καλύτερους αισθητήρες κοινωνικής και πολιτικής αλλαγής. Δηλαδή το είδος σκόνης στην πρόσοψη, το βάθος της ρωγμής στον τοίχο, οι ξεκολλημένες οροφές μπορεί να δώσουν απαντήσεις στους ερευνητές».

Κατά τη διάρκεια της έρευνάς τους για τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα, τον Σεπτέμβριο 2013 επεξεργάστηκαν με δικό τους λογισμικό δεκάδες βίντεο από κάμερες κλειστού κυκλώματος καθώς και το αρχείο συνομιλιών αστυνομικών: «Το σημείο όπου δολοφονήθηκε ο Παύλος ήταν μακριά από αισθητήρες. Ο θάνατός του θα ήταν εντελώς αόρατος για μας αν, όταν δέχτηκε την επίθεση, δεν είχε μετακινηθεί προς τους προβολείς που βρίσκονταν κοντά στην είσοδο ενός καταστήματος, το πιο φωτεινό σημείο του δρόμου. Η κατανόηση της κατάστασης από πλευράς μας, παρότι περιορισμένη, οφείλεται αποκλειστικά στη μετακίνηση του Παύλου προς το φως. Συχνά εργαζόμαστε στο μεταίχμιο της ορατότητας. Με αυτή του την κίνηση, ο Παύλος μετακίνησε αυτό το μεταίχμιο». Η Forensic Architecture υπέδειξε ότι οι σχετικές αστυνομικές καταθέσεις αντιφάσκουν.

info

Εγιάλ Βάιτσμαν Forensic Architecture Μτφ. Δανάη Καπράνου Εκδ. Νήσος