«Η κρίση της λογοτεχνίας {LF}συνδέεται με την κρίση ελπίδας»

Η τελευταία φορά που συγκινήθηκα με μια ολοκληρωμένη αφήγηση ήταν όταν διάβασα τη Ζωή και πεπρωμένο του Βασίλι Γκρόσμαν. Το βιβλίο αυτό δεν με συγκίνησε απλώς, αλλά με τσάκισε, και όχι μόνο σε συναισθηματικό επίπεδο.

Αν μπορούσα να γράφω μετά μουσικής θα επέλεγα κάτι με κριτήριο την ένταση (όσο πιο χαμηλά γίνεται) και την απόσταση (π.χ. να ακούγεται από την απέναντι πολυκατοικία). Η μουσική με ξελογιάζει, δεν με αφήνει να συγκεντρωθώ.

Το πιο οδυνηρό στη διαδικασία της συγγραφής είναι η αμφιβολία, η ταλάντευση. Παραφράζοντας την Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων, θα έλεγα ότι εδώ δεν ισχύει το «γράφω ό,τι μ’ αρέσει» και «μ’ αρέσει ό,τι γράφω». Εχω επίγνωση πως ό,τι συγκινεί τον συγγραφέα δεν είναι απαραίτητο να αγγίζει τον αναγνώστη, εκτός κι αν κάποιος είναι μεγάλος τεχνίτης και καταφέρνει, μιλώντας για/με τον εαυτό του, να συνομιλεί ταυτόχρονα με τους πολλούς.

Τρία βιβλία που θα πρότεινα οπωσδήποτε για μια βιβλιοθήκη Λυκείου θα ήταν οι Εξομολογήσεις του απατεώνα Φέλιξ Κρουλ (Τόμας Μαν), ο Χοκ Φιν (Μαρκ Τουέιν) και το Μη μ’ αφήσεις ποτέ (Καζούο Ισιγκούρο) – με κριτήριο το πόσο προσβάσιμα είναι ή νομίζω ότι θα μπορούσαν να είναι για έναν έφηβο σήμερα.

Η κριτική που αποδέχομαι αφορά κάτι πέρα απ’ το αν είναι ευνοϊκή ή αρνητική για τον συγγραφέα. Υπάρχουν κριτικά κείμενα που έμειναν στην ιστορία της λογοτεχνίας, όμως σήμερα κυριαρχεί το εφήμερο, η ασυνέχεια. Κάποτε η κριτική ήταν συνδεμένη με τις εφημερίδες και τα λογοτεχνικά περιοδικά, δύο είδη που σήμερα απειλούνται με εξαφάνιση.

Η αυτοκριτική ξεκινάει από την πράξη, όχι τα λόγια. Μερικές φορές, η κραυγαλέα αυτοκριτική γίνεται μια μορφή αυτοκολακείας και άφεσης αμαρτιών. Εννοώ την αυτοκριτική που γίνεται ενώπιον ακροατηρίου γιατί η κριτική εξέταση του εαυτού μας είναι άλλη υπόθεση.

Η αρχή ενός κλασικού βιβλίου που ζηλεύω είναι – τι άλλο; – αυτή της Ιστορίας δύο πόλεων του Ντίκενς: «Ηταν οι καλύτεροι καιροί, ήταν οι χειρότεροι καιροί, ήταν η εποχή της σοφίας, ήταν η εποχή της αφροσύνης… ήταν η άνοιξη της ελπίδας, ήταν ο χειμώνας της απόγνωσης…». Και σήμερα ζούμε σε μια εποχή που η επιστήμη και η τεχνολογία υπόσχονται τα πάντα, όμως οι εξουσίες (οικονομικές, πολιτικές) στερούν από τους πολλούς τα στοιχειώδη.

Οταν ακούω για την «κρίση της λογοτεχνίας» ή τη «λογοτεχνία της κρίσης» σκέφτομαι ότι το υλικό της τέχνης συσσωρεύεται και στις αισιόδοξες και στις σκοτεινές και αβέβαιες εποχές. Το πώς και πότε αξιοποιείται αυτό το υλικό εξαρτάται από την προσωπικότητα των δημιουργών, από τη βάναυση ή τη δροσερή σκιά της Ιστορίας. Θέλω να πω ότι η «λογοτεχνία της κρίσης» μπορεί να μην έχει ακόμα γραφτεί ενώ η «κρίση της λογοτεχνίας» συνδέεται, με υπόγεια νήματα, και με την κρίση της πολιτικής, του εργατικού και λαϊκού κινήματος, την κρίση της ελπίδας.

Το αηδόνι του τρένου (και άλλες ιστορίες) της Μαριάννας Τζιαντζή (εκδόσεις Καστανιώτη) αποτελείται από διηγήματα και ιστορίες που μπορούν να ιδωθούν και σαν αποσυναρμολογημένο μυθιστόρημα, καθώς κάποιοι ήρωες επανέρχονται ενώ κύκλοι ανοίγουν, κλείνουν ή μένουν μισάνοιχτοι αφήνοντας ίσως χώρο για λίγη ελπίδα. Πρόσωπα της Αθήνας, καταστάσεις και σκηνές της καθημερινής ζωής, αποτυπώματα που άφησε η κρίση σε διαφορετικές γενιές.