Κάλβος: {LF}ο ιταλός {LF}και ο ιταλίζων ποιητής

Ο ιταλός Κάλβος

Το αφιέρωμα της Νέας Εστίας στον Ανδρέα Κάλβο τα Χριστούγεννα του 1946 είχε αρχικά προγραμματιστεί να κυκλοφορήσει το 1942, αλλά προέκυψε το εμπόδιο της  λογοκρισίας. Οι Ιταλοί λογοκριτές κωλυσιεργούσαν για καιρό μη δίνοντας απάντηση στο αίτημα για δημοσίευση, ώσπου στο τέλος αρνήθηκαν την έγκριση με το σκεπτικό ότι ο Κάλβος ήταν «Ιταλός ποιητής». Τα παραπάνω εξιστορεί ο Πέτρος Χάρης στον πρόλογο του αφιερώματος, εκφράζοντας κατάπληξη ανάμικτη με αγανάκτηση για το θράσος των κατακτητών. Γνώριζε ασφαλώς από τα υπό δημοσίευση κείμενα ότι ο Κάλβος είχε θητεία στην ιταλική ποίηση· και εξάλλου ο Γεώργιος Ζώρας, ένας από τους σημαντικότερους συντελεστές του αφιερώματος, είχε δημοσιεύσει το 1938 ιταλικά έργα του Κάλβου, μεταξύ των οποίων δύο ιταλικές τραγωδίες και μια ιταλική ωδή. Η αντίδρασή του όμως είναι απολύτως κατανοητή όχι μόνο για πατριωτικούς λόγους αλλά και γιατί,  στη συνείδησή του και στη συνείδηση της συντριπτικής πλειονότητας των Ελλήνων, ο Κάλβος ήταν και παραμένει καταγεγραμμένος ως Έλληνας ποιητής.

Αυτό μέχρι πρόσφατα. Διότι η τετράτομη μνημειώδης έκδοση του ιταλόγλωσσου και του ελληνόγλωσσου έργου του Κάλβου από το Μουσείο Μπενάκη (2016-2021), με  γενική επιστημονική επιμέλεια του ακαταπόνητου Δ. Αρβανιτάκη, μαζί με τη δίτομη Αλληλογραφία του Ανδρέα Κάλβου (2014) διά χειρός του Δ. Αρβανιτάκη, έχει ήδη αρχίσει να αλλάζει αυτή την αντίληψη. Όπως υπογράμμιζε στο εισαγωγικό σημείωμα του Α΄ τόμου η επιστημονική επιτροπή του έργου (Δ. Αρβανιτάκης, Σ. Ασδραχάς, Ν. Βαγενάς, B. Bouvier, Ε. Γαραντούδης, M. Vitti), για πρώτη φορά στην ιστορία των καλβικών εκδόσεων υλοποιείται η ισότιμη αντιμετώπιση του συνόλου του γνωστού έργου του Κάλβου, δίχως γλωσσικούς ή κανονιστικούς αποκλεισμούς. Και συμπλήρωνε ότι εφεξής ο Ζακύνθιος ποιητής θα παύσει να θεωρείται «ο ποιητής των είκοσι Ωδών», όπως καθιερώθηκε στη συνείδηση του αναγνωστικού κοινού. Διότι αποκαλύφθηκε κάτι που μέχρι τώρα ήταν γνωστό μόνο στους ειδικούς: ότι δηλαδή οι ελληνικές Ωδές αποτελούν μόνον ένα μικρό μέρος της συνολικής συγγραφικής παραγωγής του, ιταλικής και ελληνικής, και ότι ειδικά το ιταλικό ποιητικό έργο του είναι πολλαπλάσιο του ελληνικού.

Το εγχείρημα ολοκληρώθηκε πρόσφατα με την έκδοση του αδημοσίευτου ιταλικού ποιητικού έργου του Κάλβου (Τόμος A΄, Μέρος δεύτερο), που συμπληρώνει το δημοσιευμένο ιταλικό ποιητικό έργο, δηλαδή την τραγωδία Δαναΐδες (Τόμος Α΄, Μέρος πρώτο). Μετά την εισαγωγή του Δ. Αρβανιτάκη, παρουσιάζουν και εκδίδουν με χρονολογική σειρά οι εξής: ο Δ. Αρβανιτάκης την τραγωδία Θηραμένης (1813), ο Μ. Πασχάλης την «Ωδή εις Ιονίους» (1814), ο Δ. Αρβανιτάκης την ιταλική μετάφραση, από τη σικελική διάλεκτο, των «Εποχών» που προέρχονται από το έργο La Buccolica του ποιητή Giovanni Meli (1814), ο Mario Vitti το «[Απόσπασμα άτιτλου ποιήματος]» [1819], ο Νάσος Βαγενάς τις τραγωδίες Ιππίας [1821] και «[Αβαντίδας]», και ο Ν. Κουρκουμέλης τους «Στίχους στο Λεύκωμα Πιέρη» (1831). Σε παράρτημα προστίθεται στα δημοσιευμένα ποιητικά έργα το ποίημα «Anacreontica» του 1813, που έφερε πρόσφατα στο φως ο Σπύρος Παππάς. Ο Κάλβος ξεκίνησε λοιπόν ως Ιταλός ποιητής και συνέχισε έτσι μέχρι το 1821, με μόνη γνωστή εξαίρεση την ελληνική Ωδή «Ελπίς πατρίδος» του 1819. Δοκίμασε τις δυνάμεις του στα εξής τρία είδη: την αρκαδική λυρική ποίηση σε δύο εκδοχές, την πολιτική λυρική ποίηση, στην οποία πρέπει να προσθέσουμε και την ανέκδοτη ποιητική σύνθεση για τον Ναπολέοντα [«Canzone a Napoleone»] του 1811, και την τραγική ποίηση, που είναι κυρίως πολιτική με επικέντρωση στον χαρακτήρα του «τυράννου».

Καταλυτική για την ποιητική διαμόρφωση του Κάλβου ως Ιταλού αλλά και ως Έλληνα ποιητή υπήρξε η γνωριμία του με τον Ούγο Φώσκολο το φθινόπωρο του 1812. Ο Κάλβος «πέτυχε» τον Φώσκολο πάνω στο ξεκίνημα της δημιουργίας των Χαρίτων (Le Grazie), του ημιτελούς έργου της ωριμότητάς του, και μαθήτευσε ως ποιητής δίπλα του κατά την εξέλιξη της συγγραφής του έργου. Με την ιδιότητα του γραμματέα, είτε έγραφε καθ’ υπαγόρευση είτε αντέγραφε τους στίχους του Φώσκολου και τους συζητούσε μαζί του, όπως μας πληροφορεί ο ίδιος. Τα πρώτα βήματά του γίνονται κυρίως κατά μίμηση των ποιητικών ενδιαφερόντων του Φώσκολου (συγγραφή τραγωδιών, μετάφραση των «Εποχών» του Giovanni Meli), με τον οποίο «διαλέγεται» επίσης στις «Σημειώσεις» της «Ωδής εις Ιονίους» – αν και ο τελευταίος δεν συμφωνεί με τις επιλογές του νεαρού Κάλβου. Στο διάστημα 1815-1816 ο Κάλβος θα φοιτήσει στη «Σχολή Απαγγελίας και Θεατρικών Τεχνών» της Φλωρεντίας και θα εμφανιστεί ως ηθοποιός σε παραστάσεις, όπως αποκάλυψε πρόσφατα ο Σπύρος Παππάς.

Το τελευταίο στοιχείο εξηγεί εν μέρει το γιατί τελικά τον κέρδισε το ιταλικό θέατρο. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Αγγλία θα τυπώσει την ιταλική τραγωδία του Δαναΐδες και μάλιστα δύο φορές (Λονδίνο 1818 και 1820). Στην ανατύπωση του 1820 τη συμπεριέλαβε στο διδακτικό εγχειρίδιο με τίτλο Italian Lessons in Four Parts, ως τρίτο μέρος μαζί με την τραγωδία Σαούλ του Βιτόριο Αλφιέρι. Αποκαλύπτεται έτσι η φιλοδοξία του να ενταχθεί στο πάνθεον των Ιταλών τραγικών ποιητών, όπως παρατήρησε ήδη ο Mario Vitti, αλλά και o ανταγωνισμός του με τον κορυφαίο Ιταλό δραματουργό του 18ου αιώνα, ειδικά γιατί ο Σαούλ θεωρείται, ως προς ορισμένα στοιχεία του, πρότυπο των Δαναΐδων. Μάλιστα ο Luigi Trenti υποστήριξε ότι ο δραματουργός Κάλβος ανταγωνίζεται επιπλέον με επιτυχία τις τραγωδίες Ριτσάρντα του Φώσκολου και Αρμίνιο του Πιντεμόντε.

Ο ιταλίζων Κάλβος

Στις 22 Απριλίου 1821 ο Κάλβος απελάθηκε από την Τοσκάνη για καρμποναρική δραστηριότητα και στις 22 Φεβρουαρίου 1822 απερρίφθη και η δεύτερη αίτησή του για επιστροφή στη Φλωρεντία, όπου σκόπευε «να ξαναβρεί το ρεύμα της φιλολογικής του ζωής από την οποία άλλωστε απομακρύνθηκε», όπως έγραφε στην αίτησή του από τη Γενεύη όπου βρισκόταν. «Δυστυχώς για τον Κάλβο (του Φεβρουαρίου 1822) και ευτυχώς για την ελληνική ποίηση και η αίτησή του αυτή απορρίφθηκε», σχολίασε παλαιότερα ο Νάσος Βαγενάς. Δύο χρόνια αργότερα θα εκδώσει στη Γενεύη τη Λύρα, την πρώτη από τις δύο συλλογές των ελληνικών Ωδών.

Όμως ο ομφάλιος λώρος του Κάλβου με την ιταλική ποίηση δεν θα αποκοπεί. Το ακριβώς αντίθετο. Ο Ιταλός ποιητής Κάλβος θα μεταμορφωθεί στον ιταλίζοντα Έλληνα ποιητή των Ωδών: από τη συστηματική μελέτη της μορφής (δηλαδή της γλώσσας, του ύφους και της μετρικής) των δύο συλλογών των Ωδών έχει διαπιστωθεί ότι ο Κάλβος μπορεί να γράφει ελληνικά αλλά συνεχίζει να σκέφτεται ιταλικά. Και βέβαια έχει ήδη θητεύσει ως Ιταλός ποιητής στο είδος της πολιτικής-πατριωτικής λυρικής ποίησης (πβ. την ιταλική «Ωδή εις Ιονίους»), στην οποία τώρα επιστρέφει -χωρίς όμως να εγκαταλείψει οριστικά την τραγωδία (π.χ. μια σκηνή από τις Δαναΐδες έχει ενσωματωθεί στην Ωδή «Εις Χίον»).

Στα χρόνια που γράφει στα ελληνικά ο ιταλοθρεμμένος Κάλβος ψηλαφεί αμήχανα το επόμενο βήμα του στο εντελώς άγνωστο για αυτόν περιβάλλον της νεοελληνικής λογοτεχνίας και σε είδη στα οποία δεν έχει καμιά προηγούμενη εμπειρία.  Στις 21 Νοεμβρίου 1819 γράφει στον Γκίλφορντ ότι η Ωδή «Ελπίς πατρίδος» αποτελεί την πρόγευση ενός ευρύτερου προγράμματος, στο οποίο σκοπεύει «να αναδείξει  την καλλιέργεια της γλώσσας και το υψηλό φρόνημα του ελληνικού έθνους». Το 1824, στην «Επισημείωσιν» της Λύρας, αναγγέλλει ότι μελλοντικά σκοπεύει να γράψει «στίχους ηροϊκούς υμνούντας τους κατά των ανιλεών τυράννων της πατρίδος θριάμβους του σταυρού και της των προμάχων μας αρετής».

Κανένα από τα δύο σχέδια δεν θα υλοποιηθεί, και αυτό δεν οφείλεται μόνο στη δυσάρεστη εξέλιξη της ελληνικής επανάστασης, που έχει αποτυπωθεί στη δεύτερη συλλογή των Ωδών. Ως Έλληνας ποιητής, ακόμη και ιταλίζων, ο Κάλβος είχε φτάσει σε αδιέξοδο, ενώ ήταν πολύ αργά για να επιστρέψει στο γόνιμο πεδίο της ιταλικής ποίησης. Έτσι μετά το 1826 θα εγκαταλείψει την ποίηση.

Υπάρχουν μόνο δύο εξαιρέσεις, και οι δύο στο οικείο για τον Κάλβο πεδίο της ιταλικής ποίησης. Την πρώτη δεν θα τη σπουδαιολογήσω: αφορά ένα κοινότοπο ιταλικό οκτάστιχο με ημερομηνία «Σεπτέμβριος 1831» στο «Λεύκωμα Πιέρη», για κάποια κυρία της κερκυραϊκής κοινωνίας, που του δόθηκε σημασία μόνο και μόνο γιατί φέρει την υπογραφή «Kalvo». Η δεύτερη είναι η έκδοση με τίτλο «Αποσπάσματα του Ύμνου στις Χάριτες», που ο Κάλβος δημοσίευσε το 1846 σε ιταλική εφημερίδα της Κέρκυρας. Πού έγκειται η σημασία της για το θέμα μου; Στην εν λόγω έκδοση απαντούν σχεδόν όλα τα χωρία των Χαρίτων του Φώσκολου που επέδρασαν στις ελληνικές Ωδές, συγκροτώντας ένα σώμα διακειμένων που λειτουργεί ως «γέφυρα» ανάμεσα στην ιταλική ποίηση και τις ελληνικές Ωδές.

Το 1960 ο Γιώργος Σεφέρης έγραφε για τις Ωδές του Κάλβου: «[…] γιατί είναι ελληνικός ο Κάλβος; Φυσικά, για μένα το θέμα δεν υπάρχει· αλλά για τους άλλους, που χωρίζουν τους καρπούς της ελληνικής γραμματείας στους χαρακτηριστικά ελληνικούς και στους ξενόφερτους: αν παραμερίσουμε το κύρος της φωνής του, υπάρχει τάχα τίποτε πιο ξενόφερτο από την τέχνη του Κάλβου; Ή μήπως επειδή μεταχειρίζεται τόσο πολύ τα κλασικά σύμβολα και τη φιλοπατρία; Αυτά τα πράγματα ήταν απλωμένα σ’ όλη την Ευρώπη τα χρόνια εκείνα».

Ερμηνεύοντας και τα λόγια του Σεφέρη, συγκεφαλαιώνω τον ιταλίζοντα χαρακτήρα των Ωδών. Το είδος της πατριωτικής λυρικής Ωδής συνεχίζει την ιταλική παραγωγή του Κάλβου· το κατά τον Παλαμά «ιδιόρρυθμον και σχεδόν αυθαίρετον ένδυμα» της ποίησης του Κάλβου και η κατά τον Ελύτη «λυρική τόλμη» του συνίστανται σε γλωσσικούς και υφολογικούς ιταλισμούς· η ολόθερμη στράτευσή του στον αγώνα των Ελλήνων για απελευθέρωση από την οθωμανική τυραννία διαμορφώθηκε και αυτή εκτός Ελλάδος, και λογοτεχνικά ο Κάλβος την εξέφρασε και με τη λυρική και κυρίως με τη δραματική του ποίηση.

Και ένα ακροτελεύτιο σχόλιο. Μπορεί η επίδραση του Φώσκολου να ιχνηλατείται σχεδόν από το ξεκίνημα θητείας του Κάλβου στην ιταλική ποίηση, να βάζει τη σφραγίδα της στις ελληνικές Ωδές του, και να διατηρείται στην ποιητική μνήμη του μέχρι το 1846, αλλά δεν ισχύει το ίδιο για την πατριωτική διάσταση των Ωδών. Εδώ οι δρόμοι τους χωρίζονται πλήρως: ο Φώσκολος, για να μη δυσαρεστήσει την Αγγλία που τον φιλοξενούσε, όχι μόνο δεν έγραψε για την Επανάσταση και δεν στρατεύτηκε σε αυτήν, αλλά δεν απάντησε καν στις έγγραφες εκκλήσεις του Μιχαήλ Τσιτσιλιάνη για εκδήλωση συμπαράστασης στην έναρξη του αγώνα· με αποτέλεσμα αυτός να εκδηλώσει δύο χρόνια αργότερα τη «βαθιά θλίψη» του που δεν έλαβε ως απάντηση «ούτε μία συλλαβή».

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

{1BSYG}Ανδρέας Κάλβος {1BSYG}{CR}{2BTIT}Εργα και Αλληλογραφία – {LF}Τα ευρετήρια{2BTIT}{CR}{3BEKD}Επιμέλεια Δημήτρης Δ.Αρβανιτάκης{CR}Μουσείο Μπενάκη{CR}(Ολοκληρώνει την τετράτομη έκδοση {LF}των καλβικών έργων{3BEKD})