Ενα Νομπέλ {LF}για την άγνωστη Αφρική

Το άκουσμα της βράβευσής του τον βρήκε σε έναν χώρο μυθιστορηματικό. Ο Αμπντουλραζάκ Γκούρνα από τη Ζανζιβάρη της Τανζανίας βρισκόταν στην κουζίνα του όταν χθες το μεσημέρι δέχθηκε το τηλεφώνημα από τη Στοκχόλμη και πληροφορήθηκε την απονομή του Νομπέλ Λογοτεχνίας στον ίδιο. Κάπως έτσι, ο μέχρι πρότινος καθηγητής Αγγλικής και Μεταποικιακής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Κεντ, από όπου συνταξιοδοτήθηκε, γίνεται ο δεύτερος μαύρος Αφρικανός μετά τον Νιγηριανό Γουόλε Σογίνκα που κατακτά την ανώτερη λογοτεχνική διάκριση (ύστερα από 35 χρόνια). Ο πρόεδρος της σουηδικής επιτροπής Αντερς Ολσον σημείωσε σχετικά πως είχαν μία εκτενή, εξαιρετικά θετική συνομιλία. Σύμφωνα με το σκεπτικό της Επιτροπής, ο τανζανός συγγραφέας βραβεύεται «για την ασυμβίβαστη και συμπονετική διεισδυτικότητά του προς τις επιπτώσεις της αποικιοκρατίας και τη μοίρα του πρόσφυγα στο χάσμα μεταξύ πολιτισμών και ηπείρων».

Για έναν από τους πιο σημαντικούς εν ζωή συγγραφείς της Αφρικής μίλησε στην «Γκάρντιαν» η επιμελήτρια των έργων του στον εκδοτικό οίκο Bloomsbury, Αλεξάντρα Πρινγκλ, τονίζοντας ότι αυτή η διάκριση άξιζε στον Γκούρνα, ο οποίος δεν είχε λάβει καμία ιδιαίτερη αναγνώριση στο παρελθόν, και αποτελεί μία αγνοημένη περίπτωση καλού συγγραφέα. «Το γράψιμό του είναι ιδιαίτερα όμορφο και σοβαρό. Επίσης χιουμοριστικό, ευγενικό και ευαίσθητο. Είναι ένας εξαιρετικός συγγραφέας που γράφει για πολύ σημαντικά πράγματα».

Ο συγγραφέας γεννήθηκε το 1948 στη Ζανζιβάρη, στο νησιωτικό σύμπλεγμα που βρίσκεται στον Ινδικό Ωκεανό απέναντι από τις ακτές της Ανατολικής Αφρικής. Εκεί όπου ένας πορθμός συνδέει το ομώνυμο νησί με την ηπειρωτική χώρα της Τανζανίας. Σε αυτό το αρχιπέλαγος η επίσκεψη του πορτογάλου εξερευνητή Βάσκο ντα Γκάμα το 1498, σηματοδότησε την απαρχή της ευρωπαϊκής επιρροής στην περιοχή, αλλά και μία σειρά χειρισμών της εξουσίας που άλλαζε ανάμεσα σε άραβες σουλτάνους, τούρκους βεζίρηδες και ευρωπαίους ηγέτες.

Οταν η Ζανζιβάρη δοκιμάστηκε πολιτικά το 1964 από μια επανάσταση, οι πολίτες αραβικής καταγωγής εκδιώχθηκαν και ο Γκούρνα αναγκάστηκε στα 18 του να εγκαταλείψει τη χώρα. Στα 21 του βρέθηκε ως πρόσφυγας στην Αγγλία όπου ξεκινά να γράφει επιλέγοντας τα αγγλικά, αν και τα Σουαχίλι είναι η πρώτη του γλώσσα. Το 1987 εκδόθηκε το πρώτο του μυθιστόρημα, «Memory of Departure» (σε ελεύθερη μετάφραση «Μνήμη της Αναχώρησης») και αναφέρεται σε μια αποτυχημένη εξέγερση. Θα εκδώσει τελικά 10 μυθιστορήματα καθώς και μια σειρά από διηγήματα. Τα μυθιστορήματά του μέχρι το πιο πρόσφατο, «Afterlives», «ανοίγουν το βλέμμα μας σε μια πολιτιστικά διαφοροποιημένη Ανατολική Αφρική, άγνωστη σε πολλούς», θα υπογραμμίσει ο πρόεδρος της επιτροπής των Νομπέλ.

ΕΚΤΟΠΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΓΑΠΗ. Σύμφωνα με την επιμελήτριά του τα γραπτά του αναφέρονται πάντα στον εκτοπισμό «αλλά με τον πιο όμορφο και υποβλητικό τρόπο για αυτό που ξεριζώνει τους ανθρώπους και τους σκορπίζει προς όλες τις ηπείρους. Δεν είναι πάντα η αναζήτηση ασύλου. Οι λόγοι μπορεί να είναι πολλοί. Μπορεί να είναι οι μεταφορές, το εμπόριο, η εκπαίδευση. Μπορεί να είναι η αγάπη», αναφέρει η Πρινγκλ. «Το πρώτο από τα μυθιστορήματά του που ανέλαβα στο Bloomsbury ήταν το “By the Sea”. Υπάρχει σε αυτό η στοιχειωμένη εικόνα ενός ανθρώπου στο αεροδρόμιο του Χίθροου με ένα σκαλιστό κουτί θυμιάματος. Αυτό είναι το μόνο που έχει. Καθώς φτάνει εκεί, λέει μόνο μια λέξη: “άσυλο”».

Το 1994 ο Γκούρνα ήταν ένα από τα ονόματα συγγραφέων στη βραχεία λίστα του βραβείου Booker για το μυθιστόρημά του «Paradise», με εκπεφρασμένο στόχο μια γραφή κόντρα στην κυρίαρχη άποψη της ευρωπαϊκής ιστορίας και εναντίον της αποικιοκρατικής κληρονομιάς. «Στο λογοτεχνικό σύμπαν του όλα μεταβάλλονται. Αναμνήσεις, ονόματα, ταυτότητες. Αυτό οφείλεται πιθανώς στο ότι το έργο του δεν μπορεί να φτάσει με καμία οριστική έννοια στην ολοκλήρωση», δήλωσε ο Ολσον επισημαίνοντας την ατελεύτητη εξερεύνηση που είναι παρούσα σε όλα τα βιβλία του, καθώς και το πνευματικό πάθος του.

Το «Afterlives» – εκδόθηκε πέρυσι – αφηγείται την ιστορία του Ιλάιας, τον οποίο άρπαξαν σε μικρή ηλικία από την οικογένειά του τα γερμανικά αποικιακά στρατεύματα (η πρώτη δύναμη κατοχής στην Τανζανία το 1884-1918, οπότε πέρασε σε βρετανική κυριαρχία). Επειτα από χρόνια μάχης σε έναν πόλεμο εναντίον του ίδιου του λαού του επιστρέφει στο χωριό του. Σε έναν κόσμο που χρησιμοποιεί τα καταστροφικά ξεσπάσματα των πολέμων ως δείκτες της ιστορίας, ο Γκούρνα θέλει να δείξει την παγκόσμια σύγκρουση από την οπτική εκείνων που αποφάσισαν να κοιτάξουν ο ένας τον άλλον και να ζήσουν. Σε αυτό το μυθιστόρημα εξετάζει τις διαγενεακές επιπτώσεις της αποικιοκρατίας και του πολέμου. Ζητεί από τους αναγνώστες του να σκεφτούν τι μπορεί να διασωθεί αφού μία από τις συνέπειες της αποικιοκρατίας είναι ο εσκεμμένος αποκλεισμός μιας αφρικανικής προοπτικής από τα αρχεία της Ιστορίας: πώς να θυμηθούμε αν δεν ξέρουμε τι έχει διαγραφεί;