«Αντιγόνη» επί τρία στην Αγγλία

Ενα άτυπο αφιέρωμα στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή φαίνεται πως κάνουν μεγάλα αγγλικά θέατρα, αφού τρεις παραγωγές της σημαντικής αυτής τραγωδίας είναι προγραμματισμένες να παρουσιαστούν όλον τον Οκτώβριο. Οπως αναφέρει η «Guardian», όσο κι αν η διαμάχη της ηρωίδας με τον βασιλιά Κρέοντα για να θάψει τον νεκρό αδελφό της Πολυνείκη είναι από μόνη της μια δυνατή ιστορία, οι βρετανοί σκηνοθέτες προσθέτουν προσωπικές πινελιές για να αναδείξουν τα μηνύματά της στη σύγχρονη εποχή. Η παραγωγή του θεάτρου Mercury στο Κόλτσεστερ που σκηνοθετεί ο Μέρλιν Τονγκ επέλεξε γυναίκα πρωταγωνίστρια για τον ρόλο του Κρέοντα, ενώ η Χόλι Μακνίς στο Storyhouse του Τσέστερ δίνει έμφαση στη μοντέρνα απήχηση του έργου. Η πιο ριζοσπαστική, ωστόσο, προσέγγιση της «Αντιγόνης» είναι αυτή στο Freedom Studios του Μπράντφορντ. Με τίτλο «Aaliyah (After Antigone)», έχει ως κεντρικά πρόσωπα δύο καθαρίστριες που αμφισβητούν τις Αρχές όταν ανακαλύπτουν ότι ο αδελφός τους απελαύνεται στο Μπανγκλαντές από έναν διαβόητο υπουργό Εσωτερικών.

Πριν αρχίσει ο ατέρμων διάλογος για το αν πρέπει τα κλασικά έργα να πειράζονται, οφείλουμε να πούμε ότι το κείμενο της «Αντιγόνης» ήταν πάντα ανοιχτό σε διαφορετικές προσαρμογές. Μία από τις πιο γνωστές νεωτεριστικές ματιές στο κλασικό έργο είχε ο Ζαν Ανουίγ, ο οποίος ανέβασε την «Αντιγόνη» στο κατεκτημένο από τους ναζί Παρίσι το 1944 και εν μέσω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου μεταμόρφωσε την ηρωίδα του Σοφοκλή σε σύμβολο της αντίστασης. Η παράσταση του Μπρεχτ, λίγα χρόνια αργότερα, το 1948, που ανέβηκε στην Ελβετία, παρουσίαζε τον Κρέοντα ως έναν χιτλερικό τύραννο που τελικώς παίρνει τη Θήβα μαζί του στην καταστροφή. Επίσης, στο «The Island» των γνωστών Τζον Κάνι και Ουίνστον Ντσόνα και του Αθολ Φούγκαρντ δύο αιχμάλωτοι στο νησί Ρόμπεν χρησιμοποιούν τον λόγο του Σοφοκλή προκειμένου να εκφράσουν την αντίθεσή τους στο απαρτχάιντ.

Ολο αυτό το διαρκές ενδιαφέρον για την «Αντιγόνη» δεν μπορεί παρά να θέσει την προφανή ερώτηση: γιατί αυτό το συγκεκριμένο έργο έχει αποκτήσει κλασική χροιά και ενθαρρύνει τόσες νέες αναπαραγωγές του; Ο Τζορτζ Στάινερ ασχολήθηκε με το ζήτημα γράφοντας ότι «οι Αντιγόνες πολλαπλασιάζονται σε μια εποχή που γνώρισε την ταφή των ζωντανών και την άρνηση ενταφιασμού στους εχθρούς και στα θύματα». Και η αλήθεια είναι πως αν κοιτάξει κανείς σε όλες τις ζώνες πολέμου σήμερα, θα βρει πολλά κοινά σημεία με τον Σοφοκλή. Αλλωστε, είναι ένα αιώνιο κείμενο που θέτει ερωτήσεις για τη διαμάχη ανάμεσα στον νόμο των ανθρώπων και των θεών, την πολιτική σκοπιμότητα και την κοινή ανθρωπιά. Και κάπως έτσι έχει δίκιο ο Χέγκελ όταν ορίζει το συγκεκριμένο έργο ως «μια σύγκρουση μεταξύ των δύο υψηλότερων ηθικών δυνάμεων».

Ο ΚΡΕΩΝ ΩΣ ΘΥΜΑ. Παρακολουθώντας κανείς η προσοχή του στρέφεται στην Αντιγόνη, την οποία αντιμετωπίζει ως μάρτυρα και επαναστάτρια, παίρνοντας διαρκώς το μέρος της. Ωστόσο, το έργο κρύβει και μια άλλη πτυχή για τον Κρέοντα, αυτή του τραγικού θύματος. Γιατί ουσιαστικά αποτελεί την ενσάρκωση της κρατικής εξουσίας, η οποία θυσιάζει τελικά την Αντιγόνη και τον γιο του στον βωμό της άκαμπτης Αρχής. Μια ενδιαφέρουσα άποψη εξέφρασε επί του ζητήματος και ο συγγραφέας Εντμουντ Γουίλσον στο δοκίμιό του «The wound and the bow», όπου υποστήριξε ότι υπάρχει κάτι παθολογικό στην υπερβολική αγάπη της Αντιγόνης για τον νεκρό αδελφό της. Βασιζόμενος στο απόσπασμα όπου η Αντιγόνη παραδέχεται πως δεν θα έσπαγε τον νόμο ούτε για χάρη ενός συζύγου ή ενός γιου αλλά προτίθεται να το κάνει μόνο για τον αδελφό της, ισχυρίζεται πως κάτι νοσηρό κρύβεται πίσω από αυτή την αδελφική αγάπη.

Οποια κι αν είναι η αλήθεια πίσω από τους στίχους του Σοφοκλή, καθένας από τους πρωταγωνιστές του έχει τη δική του τραγικότητα. Αυτή προσαρμόζεται σε κάθε εποχή και αποκτά διαφορετικές εκφάνσεις, αφού αυτή η τραγωδία είναι ένα έργο ταιριαστό τους χαλεπούς καιρούς της κάθε γενιάς δημιουργών. Οπως τόνισε πολύ εύστοχα ο σκηνοθέτης Ντον Τέιλορ, «ο Σοφοκλής είναι ένας από εμάς, όχι ένας από αυτούς που θάφτηκαν στους αιώνες σκόνης σε ξεχασμένες βιβλιοθήκες». Ισως γι’ αυτόν τον λόγο και η «Αντιγόνη» θα συνεχίσει να ερμηνεύεται, να αντιμετωπίζεται με φρέσκια καλλιτεχνική ματιά, όσο οι άνθρωποι θα παίζουν θέατρο.