«Δεν με νοιάζει»: ένα ποπ σουξέ της αρχαιότητας

«Λένε / Τι τους αρέσει / Αφήστε να το πουν / δεν με νοιάζει / Συνεχίστε, με αγαπάτε / σας κάνει καλό». Οι στίχοι είναι ανώνυμοι και θα μπορούσαν να ανήκουν σε ένα σουξέ της εποχής, αν δεν ήταν χαραγμένοι σε 20 ημιπολύτιμους λίθους του 2ου αι. μ.Χ. και αν μια νέα έρευνα του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ – απότοκο της πανδημίας – δεν υποστήριζε ότι αυτοί οι στίχοι αλλάζουν την ιστορία της ποίησης.

Για πρώτη φορά ο καθηγητής Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ Τιμ Γουίτμαρς (στα ελληνικά κυκλοφορεί η «Θεομαχία» του, εκδ. Polaris, μτφ. Γιώργος Καζαντζίδης, 2018) συνέκρινε τους αρχαίους ελληνικούς στίχους και στους 20 ημιπολύτιμους λίθους, την περίοδο του εγκλεισμού και ενώ είχε περιορισμένο υλικό προς μελέτη στη διάθεσή του. «Ξαναδιάβαζα με εμμονή τους στίχους μέχρι που συνειδητοποίησα ότι αυτό ήταν κάτι πραγματικά ξεχωριστό» λέει με αφορμή τη δημοσίευση της μελέτης του στην επιθεώρηση «Cambridge Classical Journal». Ο λόγος που κανείς δεν έχει προσέξει αυτούς τους στίχους είναι ότι έχουν καταχωριστεί ως επιγραφή και όχι ως λογοτεχνική δημιουργία.

Διαπίστωσε λοιπόν ότι για τη σύνθεσή τους έχει χρησιμοποιηθεί ένα διαφορετικό μετρικό σύστημα από εκείνο που απαντά συνήθως στην αρχαία ελληνική ποίηση, βασιζόμενο στην εναλλαγή τονισμένων και άτονων συλλαβών. Ο βρετανός ακαδημαϊκός δάσκαλος λέει ότι η τονική μετρική – η οποία και αποτελεί τον πρόγονο της σύγχρονης ποίησης και του τραγουδιού – ήταν άγνωστη πριν από τον 5ο αι. μ.Χ., οπότε και άρχισε να χρησιμοποιείται στους βυζαντινούς ύμνους. Μέχρι τον 5ο αι. το μετρικό σύστημα ήταν ποσοτικό, βασιζόταν δηλαδή στην εναλλαγή μακρών και βραχέων συλλαβών.

«Οι συγκεκριμένοι στίχοι μαρτυρούν έναν ξεχωριστό και ακμάζοντα προφορικό κυρίως πολιτισμό, ο οποίος ευτυχώς για εμάς σε αυτή την περίπτωση διασώθηκε χαραγμένος σε μια σειρά από ημιπολύτιμους λίθους» λέει ο Τιμ Γουίτμαρς. Και εξηγεί ότι δεν απαιτείται εξειδίκευση για να δημιουργηθεί αυτό το είδος μουσικοποιημένης γλώσσας, οπότε μπορούμε να κάνουμε λόγο σαφώς για μια εκδημοκρατισμένη μορφή λογοτεχνίας, για μια συναρπαστική εκδοχή προφορικής ποπ κουλτούρας που βρίσκεται κάτω την κυρίαρχη εικόνα του κλασικού πολιτισμού.

«Το τονικό σύστημα το χρησιμοποιούμε συνεχώς, και μας φαίνεται απολύτως φυσικό, αλλά δεν είναι. Επινοήθηκε στο πλαίσιο του ελληνικού πολιτισμού και σε μια δεδομένη στιγμή. Οι στίχοι αυτοί μεταθέτουν τη δημιουργία του συγκεκριμένου συστήματος κατά τρεις αιώνες νωρίτερα» συνεχίζει ο ερευνητής που συνδέει τον ρυθμό της αρχαίας ελληνικής «λαϊκής» ποίησης με εκείνον της ροκ εν ρολ και ποπ μουσικής.

Το συγκεκριμένο είδος στίχων θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει έναν «χαμένο σύνδεσμο» μεταξύ της αρχαίας μεσογειακής προφορικής ποίησης και του τραγουδιού, τα οποία έχουν χαθεί, και των πιο σύγχρονων μορφών τους.

Το καλύτερα διατηρημένο δείγμα ημιπολύτιμου λίθου στο οποίο είναι χαραγμένοι οι επίμαχοι στίχοι βρέθηκε στον λαιμό μιας νεαρής γυναίκας θαμμένης σε σαρκοφάγο στη σημερινή Ουγγαρία και αποτελεί προϊόν μαζικής παραγωγής εργαστηρίου της Καρθαγένης στην Ισπανία, από όπου διανεμήθηκαν στην Ανατολική Μεσόγειο. Εκτιμάται δε ότι αγοράστηκαν κυρίως από άτομα της μεσαίας τάξης της ρωμαϊκής κοινωνίας.