Υπάρχουν λύσεις για την κλιματική κρίση;

AREA, Architecture Research Athens

(Στέλλα Δαούτη, Γιώργος Μητρούλιας, Μιχάλης Ραυτόπουλος)

Η ύπαιθρος σαν πόλη και η πόλη σαν ύπαιθρος

Στον ενάμιση χρόνο της πανδημίας αναζωπυρώθηκε η αμφισβήτηση της τάσης συγκέντρωσης του παγκόσμιου πληθυσμού στα αστικά κέντρα. Τα συνήθη προβλήματα της αυξημένης πυκνότητας και της έλλειψης ανοιχτών δημόσιων χώρων και πάρκων μεγεθύνθηκαν υπερβολικά μέσα από την εμπειρία του εγκλεισμού στις πόλεις που αναδείχθηκαν σε επίκεντρα της COVID-19. Αντίθετα οι περιορισμοί της πανδημίας ήταν σίγουρα περισσότερο υποφερτοί σε κάποιο προάστιο ή στην ύπαιθρο όπου η αποφυγή του συνωστισμού και η επαφή με τη φύση είναι ευκολότερες. Αμέσως στην αρχιτεκτονική κοινότητα άρχισαν να συζητιούνται διάφορα παλαιότερα ή νέα σενάρια αποκέντρωσης ως πιθανές μελλοντικές διέξοδοι από τη μεγαλούπολη: η ειδυλλιακή ύπαιθρος της Usonia του Frank Lloyd Wright σε νέες περιπέτειες, ή η Ηλεκτρονική Πολεοδομία του Τάκη Ζενέτου, που επιτέλους μας επιτρέπει να απολαύσουμε τα καλά της αστικής ζωής διαδικτυακά, από απόσταση. Πολύ σύντομα όμως επανήλθαμε στη σκληρή πραγματικότητα με τις μεγάλες πυρκαγιές στα περιαστικά ή πιο απομακρυσμένα δάση πριν από μερικές εβδομάδες. Οπως έγινε σε πολλές χώρες με ζεστό και ξηρό κλίμα, έτσι και στην Ελλάδα οι καταστροφές στα μέχρι πρότινος καταπράσινα χωριά και προάστια έδειξαν πόσο επισφαλής μπορεί να γίνει η στενή επαφή με τη φύση σε συνθήκες κλιματικής κρίσης.

Με δεδομένο λοιπόν ότι οποιαδήποτε απάντηση στο παραπάνω ερώτημα κινδυνεύει να ανατραπεί με την επόμενη δυστοπία που μας περιμένει στη γωνία, ας επιχειρήσουμε μερικές πρώτες σκέψεις. Ο ίδιος ο τρόπος που τίθεται το ερώτημα υπονοεί ότι η πόλη είναι το κατεξοχήν πεδίο της αρχιτεκτονικής και του σχεδιασμού. Και η ύπαιθρος; Μπορούμε ακόμα να εξετάζουμε αυτές τις δύο έννοιες ξεχωριστά, να τις τοποθετούμε τη μία απέναντι από την άλλη σύμφωνα με το παγιωμένο δίπολο πόλη – ύπαιθρος; Δυστυχώς σήμερα είναι εμφανές ότι στην προσπάθειά μας να τις κρατήσουμε σε απόσταση, οδηγηθήκαμε σε ένα αδιέξοδο και στις δύο επικράτειες. Ούτε την ύπαιθρο προστατέψαμε, με την εκτός σχεδίου δόμηση να καλπάζει, ούτε την πόλη καταφέραμε να εξορθολογήσουμε στο παραμικρό. Ολοένα και περισσότερο η πόλη γίνεται αβίωτη και απρόσιτη, ενώ η ύπαιθρος εγκαταλείπεται χωρίς τις απαραίτητες υποδομές που θα εξασφάλιζαν την ανθεκτικότητά της.

Κατά τη γνώμη μας χρειάζεται μια αντιστροφή: από τη μία να κοιτάξουμε την ύπαιθρο με τα εργαλεία του αστικού σχεδιασμού και από την άλλη να εξετάσουμε την πόλη με όρους οικοσυστημάτων και τοπίου. Ο όρος «δασικό μάστερ-πλαν» που ακούσαμε πρόσφατα, είναι στη σωστή κατεύθυνση. Προσοχή όμως: σχεδιασμός δεν σημαίνει χτίσιμο, αναπτύξεις και άλωση του δάσους, αλλά πρόγραμμα, οριοθέτηση λειτουργιών και δραστηριοτήτων, μετακινήσεις και συνδεσιμότητα ανθρώπων και ζώων, όπως ακριβώς θα σκεφτόμασταν για μια αστική γειτονιά και τους κατοίκους της. Αντίστοιχα μιλώντας για την πόλη δεν αρκεί να βαπτίζουμε «πράσινα» τα νέα κτίρια. Θα πρέπει να εισάγουμε νέους όρους όπως αυτός της βιοποικιλότητας, που όμως δεν εξαντλείται απλά στην αυτονόητη συμβίωση ανθρώπων, ζώων και φυτών μες στην πόλη, αλλά και μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών και οικονομικών στρωμάτων, τη συνύπαρξη διαφορετικών ρυθμών – κατά την πολυρυθμία του Henri Lefebvre – και ζωνών επιρροής.

Για παράδειγμα, η εξασφάλιση προσιτής κατοικίας στα κέντρα των πόλεων πρέπει να αποτελεί πολιτική προτεραιότητα που θα εξισορροπήσει τις αυξανόμενες πιέσεις του real-estate και του τουρισμού, τόσο σημαντική όσο και η επαναφορά ενός τσιμεντωμένου αστικού ρέματος στη φυσική του μορφή και η επιστροφή σε αυτό της χλωρίδας και της πανίδας.

Σταύρος Μαρτίνος

αρχιτέκτονας

Παλιά ερωτήματα, νέα ηθικά διλήμματα

Πολύς λόγος γίνεται για το εάν η αρχιτεκτονική έχει κάποια «κοινωνική αποστολή» και στις μέρες μας η απάντηση δίνεται κυρίως μέσα από το τι μπορούν να κάνουν οι αρχιτέκτονες για την κλιματική αλλαγή, μια και αυτό είναι το σημαντικότερο, ίσως, παγκόσμιο πρόβλημα. Η ερώτηση, φυσικά, είναι κοινοτοπία: δεν έχουν οι αρχιτέκτονες περισσότερη ή λιγότερη κοινωνική ευθύνη από τους άλλους και προφανώς μπορούν να βοηθήσουν – κάνοντας απλώς τη δουλειά τους ως μηχανικοί. Μηχανικοί είναι οι επαγγελματίες που προβλέπουν και προσχεδιάζουν μια διαδικασία: στην περίπτωση των αρχιτεκτόνων, ο σχεδιασμός της διαδικασίας ενός οικοδομικού έργου, λαμβάνοντας υπόψη μια σειρά από παραμέτρους που μπορεί και να μην έχουν τόσο προφανή σχέση με την οικοδομή αυτή καθαυτήν, μπορεί να κάνει τεράστια διαφορά, μέσα από πολλά ατομικά παραδείγματα.

Η επιλογή των υλικών είναι η πρώτη προφανής απάντηση. Η νομοθεσία, σε ολόκληρο τον κόσμο, ευνοεί ολοένα και περισσότερο τα έργα με βελτιστοποιημένη ενεργειακή απόδοση: θερμοπροσόψεις, παθητικά συστήματα προστασίας από τον ήλιο, φυσικά και ανακυκλώσιμα υλικά και τόσα άλλα. Αυτό που δεν είναι τόσο προφανές είναι το αποτύπωμα άνθρακα που μπορεί να έχει το κάθε υλικό, τόσο για την παραγωγή του όσο και για τη μεταφορά και εφαρμογή του στο εργοτάξιο ή τα απόβλητα που μπορεί να παράγει, πριν και μετά την τοποθέτησή του «στη θέση του». Ο ανθρώπινος παράγοντας είναι επίσης σημαντικός: πόσοι εργάτες θα χρειαστούν, από πού και προς πού μετακινούνται, πόσο συχνά και με ποιον τρόπο. Εφόσον θεωρήσουμε τις φυτεύσεις ή τα ευρύτερα οικοσυστήματα ως μέρος μιας βιοτεχνολογίας, η αρχιτεκτονική του τοπίου, που είναι ξεχωριστός κλάδος, αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία ως μέρος του κτιριακού έργου. Ξεφεύγοντας από την κλίμακα του κτιρίου και περνώντας στην κλίμακα της πόλης, οι ίδιες ακριβώς ερωτήσεις βρίσκουν τις κατάλληλες απαντήσεις στον σχεδιασμό του δημόσιου χώρου, των δικτύων, του περιαστικού πρασίνου, των «κενών» που πρέπει να σχεδιάζονται για να μην οικοδομούνται – τα τελευταία είναι από τις σημαντικότερες αρχιτεκτονικές αποφάσεις, γενικά, καλύπτοντας από το μικροαντικείμενο μέχρι τη χωροταξία.

Τα ερωτήματα αυτά είναι βεβαίως επίκαιρα (και επείγοντα), δεν είναι όμως σύγχρονα. Η αρχιτεκτονική πάντα ήταν σχεδιασμός τέτοιων διαδικασιών και πάντοτε, στις καλές περιπτώσεις, λάμβανε υπόψη της την τεράστια συνθετότητά τους για να παραγάγει κάτι φαινομενικά «απλό» ή «οριοθετημένο». Αυτό που έχει αλλάξει, ίσως, είναι ότι πλέον τα αποτελέσματα των κακών επιλογών δεν κρίνονται με όρους «αισθητικούς» αλλά ολοένα και περισσότερο με όρους ηθικούς, ακόμα και μέσα από λόγο που μοιάζει τεχνικός ή εξειδικευμένος. Παραμένει, όμως, ασφαλής οδηγός για κάθε σχεδιαστική επιλογή μας η διαχρονική ερώτηση «από πού έρχεσαι και πού πας».

Λεωνίδας
Παπαλαμπρόπουλος

αρχιτέκτονας, Πανεπιστήμιο Πατρών

Ο καταπληκτικός συρρικνωμένος άνθρωπος

Προσπαθώντας να απαντήσει κανείς στο ερώτημα «με ποιον τρόπο η αρχιτεκτονική θα σώσει τις πόλεις στις οποίες ζούμε από την κλιματική αλλαγή» θα πρέπει να παρακάμψει την εγγενή συναισθηματική παρόρμηση της άμεσης αντίδρασης σε ένα υπαρκτό και πιεστικό πρόβλημα και να αναλύσει το συγκείμενο της ίδιας της ερώτησης μέσα από τη δομή του Αποκαλυπτικού Λόγου που τη διέπει.

ΕΣΧΑΤΟΛΟΓΙΑ | Η ανάπτυξη ενός συλλογικού φαντασιακού σε σχέση με το τέλος του κόσμου εντάσσεται αυστηρά σε ένα θεολογικό πλαίσιο ακόμα και αν αυτό αφορά την ορθολογική – τεχνοκρατική φύση της κυρίαρχης ηγεμονίας του ύστερου καπιταλισμού. Η κλιματική αλλαγή θέτει ένα νέο οντολογικό πλαίσιο το οποίο απαιτεί ΑΜΕΣΗ ΔΡΑΣΗ μέσα από την καθολική πίστη στην ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ενώ παράλληλα απωθεί οποιαδήποτε διεργασία ενδοσκόπησης του πραγματικού προβλήματος. Το λανθάνον σημαινόμενο αφορά την ευλαβική διατήρηση της ΚΑΝΟΝΙΚΟΤΗΤΑΣ έτσι όπως αυτή οριοθετείται από το τρίπτυχο ασφάλεια – άνεση – αειφορία ενώ η τεχνολογία αναλαμβάνει ρόλο διασώστη (ή και πολλές φορές εξομολογητή). Η επαναφορά στην πρότερη κατάσταση αποτελεί τη μοναδική εναλλακτική σκιαγραφώντας ένα λογικό παράδοξο μέσα στον πυρήνα του ορθολογισμού που προσπαθεί απεγνωσμένα να απαντήσει το ερώτημα «Μπορώ να συνεχίζω να καταναλώνω (με αυξητική διάθεση) χωρίς να αντιμετωπίζω δυσάρεστα οντολογικά προβλήματα εξαφάνισης;».

ΠΕΙΘΑΡΧΙΑ | Παράλληλα μπορούμε να εντοπίσουμε ανάλογα παράδοξα στην ίδια την Αρχιτεκτονική και τη σχέση της με το πρόβλημα την κλιματικής αλλαγής. Παρατηρούμε ότι την τελευταία δεκαετία εντατικοποιείται η ιδέα μιας αυστηρής ΠΕΙΘΑΡΧΙΑΣ της επιστήμης της Αρχιτεκτονικής μέσα από μια λεπτομερή κατεργασία του αρχιτεκτονικού πεδίου με αποκλειστικά τεχνοκρατικούς όρους «Πράσινης Αειφορίας» ενώ παράλληλα ο ρυθμός υποβάθμισης του περιβάλλοντος παρουσιάζει αυξητικές τάσεις. Τα κτίρια και οι πλατείες πρασινίζουν με την υπόσχεση της μείωσης της μέσης θερμοκρασίας, οι φυτεύσεις επεκτείνονται μέσα στη θάλασσα και οι δημόσιοι χώροι καταλαμβάνονται από ζαρντινιέρες και μικροφυτεύσεις. Ο ρόλος του αρχιτέκτονα ως πνευματικού ανθρώπου έτσι όπως αναδύθηκε από την Αναγέννηση μέχρι τις μέρες μας μεταβάλλεται σε διαχειριστή της αειφορίας που επαναλαμβάνει επ’ αόριστον τα κλισέ του νέου τεχνοκρατικού λόγου. Σκοπός του η διατήρηση της κανονικότητας μέσα από περιβάλλοντα που ρυθμίζουν τα επιθυμητά όρια άνεσης και ασφάλειας χωρίς να θέτουν δομικά ερωτήματα ως προς τα όρια και τον σκοπό ύπαρξής τους. Η νέα συνθήκη δεν επιβάλλει μόνο την υιοθέτηση του νέου τεχνοκρατικού λόγου (λόγος που υπήρχε και σε παλαιότερες αρχιτεκτονικές) αλλά επιβάλλει και την εξάλειψη όλων των υπολοίπων στοιχείων που θολώνουν την καθαρότητα του μηνύματος. Ενώ οι πόλεις συνεχίζουν να χαρακτηρίζονται ως προβληματικές, η εντατικοποίηση της επιστημονικής πειθαρχίας αποτελεί τη μοναδική εναλλακτική μέσα από την αυστηροποίηση των κανόνων και την αποβολή των «μολυντικών» στοιχείων.

Ο ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟΣ ΣΥΡΡΙΚΝΩΜΕΝΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ. Η απάντηση πρέπει να δoθεί στο περιβάλλον στο οποίο τίθεται η ερώτηση και επομένως η ανάδυση οποιασδήποτε προβληματικής θα πρέπει να ακολουθεί το πλαίσιο του κυρίαρχου επιστημονικού λόγου όπως αυτός ορίζεται από την εκάστοτε «πειθαρχία», διασφαλίζοντας μέσα από μια διαδικασία ακραίας εντατικοποίησης του τεχνοκρατικού λόγου το επιθυμητό επίπεδο κανονικότητας. Η διεπιστημονική πλατφόρμα «the incredible shrinking man» του ολλανδού εικαστικού Arne Hendriks (the-incredible-shrinking-man.net) ερευνά τις συνέπειες της συρρίκνωσης του ανθρώπινου είδους στα 50 εκατοστά με σκοπό την ταυτόχρονη επίλυση του προβλήματος της οικονομικής ανάπτυξης και της κλιματικής αλλαγής, διασφαλίζοντας με τον τρόπο αυτόν την κανονικότητα μέσω της τεχνολογίας. Ο «καταπληκτικός συρρικνωμένος άνθρωπος» μέσα από την επιστήμη της βιοτεχνολογίας θα μπορεί να καταναλώνει περισσότερο εξασφαλίζοντας την απαραίτητη ανάπτυξη των οικονομικών συντελεστών, ενώ παράλληλα το μικρό μέγεθός του θα εξασφαλίζει ένα βιώσιμο μέλλον για τον πλανήτη. Η αρχιτεκτονική με τη σειρά της θα πρέπει να προσαρμοστεί στις σύγχρονες απαιτήσεις μιας συρρικνωμένης κανονικότητας οριοθετώντας εκ νέου το επιστημονικό της πεδίο.