«Σύγχρονα θέματα» για τη Shoah και τα περιοδικά ιδεών

Υπάρχει κάτι σχεδόν παρηγορητικό στα περιοδικά και τις επιθεωρήσεις προβληματισμού και ιδεών, όπως έχουμε συνηθίσει να τα ονομάζουμε, ξορκίζοντας την ίδια στιγμή το «σκάνδαλο» της μαζικής απεύθυνσης: το γεγονός ακριβώς ότι συνεχίζουν να λειτουργούν ελέω χορηγιών και σε πείσμα ενός – πώς να τον περιγράψεις με νέο όνομα; – σοσιαλμιντιακού πληθωρισμού από κρίσεις, βιβλιοκρισίες και γνώμες.

Στην εκπνοή της κανονικής κυκλοφορίας του (Οκτώβριος 2020 – Ιούνιος 2021) έφτασε στα χέρια μας το τριπλό τεύχος των «Σύγχρονων θεμάτων» (150, 151, 152) με βασικό θέμα τη μνήμη της Shoah (Σοά) ως αφετηρίας αναστοχασμού. Σε 70 σελίδες, υπό την επιμέλεια της δεινής γνώστριας Οντέτ Βαρών Βασάρ οι ερευνήτριες και ερευνητές που συμμετέχουν απαντούν σε καίρια πλέον ερωτήματα, 75 χρόνια μετά την απελευθέρωση των ναζιστικών στρατοπέδων: «Σήμερα που η μνήμη αυτή απομακρύνεται χρονικά, που οι επιζώντες λιγοστεύουν δραματικά, με ποιους τρόπους μπορεί να είναι ακόμα παρούσα; Τι μπορεί να γονιμοποιεί στις κοινωνίες μας, πέρα από τις πολιτικές χρήσεις;». Στο αφιέρωμα συμμετέχουν η Γαρυφαλλιά Μίχα, που σκιαγραφεί την «εργασία μνήμης», τις συνέχειες και ασυνέχειές της στο ίδιο το Ισραήλ, η Αλεξάνδρα Πατρικίου, η οποία περιγράφει τα συμπεράσματα για την πολυπολιτισμική εκπαίδευση από το πρόγραμμα του ελληνικού υπουργείου Παιδείας με επισκέψεις μαθητών στο Μουσείο του Αουσβιτς – Μπιρκενάου, ο Μίλτος Φραγκόπουλος με την προβληματική «Τέχνη και Ολοκαύτωμα» (εστιάζοντας στο ζωγραφικό έργο του Ανσελμ Κίφερ και το ποιητικό του κορυφαίου Πάουλ Τσέλαν), η Αριέλλα Ασέρ, που αναλύει τη θεωρία του τραύματος στο «Αούστερλιτς» του Ζέμπαλντ, ο Ιάσων Ξύγκης εμβαθύνοντας στο ντοκιμαντέρ «Shoah» του Κλοντ Λανζμάν και η Βίκυ Ιακώβου αντιστοίχως στον «Γιο του Σαούλ» του Λάζλο Νέμες. Η ίδια η Βασάρ συμμετέχει με την περιοδολόγηση της μνήμης της Shoah στην Ελλάδα τα τελευταία 30 χρόνια: με την περίφημη «ανάδυση της δύσκολης μνήμης», όρο που κατοχύρωσε με το ομότιτλο βιβλίο της (εκδ. Εστία, 2013, επαυξημένη έκδοση). Σχετική συνεισφορά δίνει σε άλλο τμήμα του περιοδικού η Ρίκα Μπενβενίστε μέσα από τις διαδρομές «διαλεκτικών εικόνων», όπου αλλοτινοί τόποι συναντούν το σήμερα.

Φάκελος: περιοδικά ιδεών

Ξεχωριστό ενδιαφέρον για τον λόγο που αναφέραμε ήδη στην αρχή του σημειώματος έχει και ο φάκελος, τον οποίο επιμελείται ο πολιτικός επιστήμονας Γιάννης Μπαλαμπανίδης: «Τα περιοδικά ιδεών στην Ελλάδα σήμερα». Το έναυσμα, όπως αναφέρει, ήταν η ανακοίνωση ότι κλείνει τον κύκλο της η γαλλική επιθεώρηση «Le debat» (ο φάκελος μάλιστα ξεκινάει με τη δική του μετάφραση του άρθρου που έγραψε πέρυσι τον Σεπτέμβριο ο Nicolas Truong, υπεύθυνος του ένθετου ιδεών της Le Monde, «βιογραφώντας» το Debat). Από εκεί κι έπειτα οι υπεύθυνοι ελληνικών περιοδικών απαντούν σε ερωτήσεις που αφορούν το είδος παρέμβασής τους στον δημόσιο χώρο, τις δυνατότητες ανανέωσης των περιοδικών στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, το κοινό στο οποίο απευθύνονται κ.ά. Πρόκειται για τα εξής έντυπα: Νέα Εστία (εκ μέρους της ο Νίκος Καραπιδάκης), Σκρα Punk, Θέσεις, Ανθρωπος (Μιχάλης Πάγκαλος), Kaboom, Ενεκεν, Recto/verso (Δημήτρης Χ. Τομαράς), Επιστήμη και κοινωνία, Ιστορείν, Τα Ιστορικά (Πόπη Πολέμη).

Από τα συνολικά 14 άρθρα-μελέτες της υπόλοιπης ύλης σταχυολογούμε, για να φανεί η όποια πολυθεματικότητα, τη «Δημοκρατία της ιδιοκτησίας: χρυσά διαβατήρια και πολιτική κοινότητα στην Κύπρο» του Θόδωρου Ρακόπουλου, τη «Βία κατά θηλυπρεπών ανδρών στη μεταπολεμική και σύγχρονη Ελλάδα» του Κώστα Γιαννακόπουλου, «Ο Ακριθάκης ως Κληρονόμος πουλιών» της Μαρίνας Γκοτζαμάνη. Αξίζει και μια τελευταία υπόμνηση για τις 11 βιβλιοκρισίες, ανάμεσα στις οποίες – και πάλι ενδεικτικά – ο ομότιμος καθηγητής Μιχάλης Κοπιδάκης αναλύει υποδειγματικά την έκδοση του ΜΙΕΤ για τα «Έργα» του Δημήτρη Καπετανάκη.

ΥΓ. Σημαδιακό το γεγονός ότι μεγάλο μέρος των εξόδων του τεύχους καλύφθηκε από την πρεσβεία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, στο πλαίσιο της προεδρίας  για τη Συμμαχία για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος (IHRA), η οποία από τον Απρίλιο παραδόθηκε στην Ελλάδα.