«Αντί του αυθεντικού εαυτού, τα αυθεντικά έργα»

Ο Νίκος Ερηνάκης είναι διδάκτωρ Φιλοσοφίας των Πανεπιστημίων Οξφόρδης και Λονδίνου. Εργάζεται επίσης ως επιστημονικός διευθυντής του think-tank «ENA». Τον γνωρίσαμε στα ελληνικά γράμματα ως μεταφραστή και ποιητή. Τώρα με το φιλοσοφικό δοκίμιο «Αυθεντικότητα και αυτονομία» έρχεται να αναδείξει την αναγκαιότητα δύο βασικών εννοιών της ύστερης νεωτερικότητας. Μαζί με το ερώτημα του πώς προσδιορίζεται ο εαυτός και εάν υπάρχει. Ο συγγραφέας εισάγει με τόλμη, νέες ερμηνευτικές προσεγγίσεις πάνω σε συστηματικές μελέτες από τον Πλάτωνα και τον Καντ μέχρι τον Φουκώ, τον Τέιλορ, τον Ντουόρκιν και πολλούς άλλους, με σκοπό να προσδιορίσει τις αισθητικές, πολιτικές και υπαρξιακές παραμέτρους της μετακρισιακής περιόδου.

Ακούμε συχνά την προτροπή
«να είσαι ο εαυτός σου». Ποια είναι η φιλοσοφική ουσία της φράσης αυτής και σε ποιο βαθμό είναι
παραπλανητική;

Οι φιλόσοφοι της αυθεντικότητας και της αυτονομίας έχουν στηρίξει κατά κύριο λόγο τις αντιλήψεις τους στην ύπαρξη κάποιου είδους αληθινού εαυτού. Ωστόσο, όπως διαπιστώνουμε, οι γραμμές σκέψης των εμπειριστών, των νευροεπιστημόνων και των στοχαστών του μεταμοντερνισμού έχουν αμφισβητήσει έντονα την ύπαρξη ενός τέτοιου εαυτού θεωρώντας τον μια (αναγκαία ή μη) ψευδαίσθηση. Αρα συνειδητοποιούμε ότι, βάσει των πολλαπλών κριτικών που έχει δεχθεί, αυτή η κατεύθυνση σκέψης περί ύπαρξης κάποιου εαυτού μάς οδηγεί αναπόφευκτα σε αδιέξοδα. Οι προτροπές του «να είσαι ο εαυτός σου» ή «να είσαι αληθινός ως προς αυτό που είσαι» είναι παραπλανητικές. Προσωπικά υποστηρίζω ότι η αυθεντικότητα έγκειται στην ίδια τη διαδικασία και τη δραστηριότητα της σχεσιακής δημιουργικότητας και όχι σε κάποια μορφή του ατομικιστικού, ναρκισσιστικού εαυτού.

Το θέμα δεν είναι να διαθέτει κανείς κάποιου είδους αυθεντικό εαυτό, νου ή άλλη εσωτερική οντότητα, αλλά να διαθέτει την ικανότητα του νου να δημιουργεί αυθεντικές ιδέες, στάσεις, βουλήσεις και έργα. Επομένως, η θεωρία την οποία προτείνω δεν αποτελεί μία εκδοχή της αυθεντικότητας-ως-(ε)αυτοέκφρασης αλλά αντιθέτως μια θεώρηση που ονομάζω αυθεντικότητα-ως-δημιουργικότητα και η οποία φιλοδοξεί να παραμείνει άθικτη από τις προαναφερθείσες ισχυρές και πολλές φορές δόκιμες κριτικές.

Εισάγετε τη θεωρία της δημιουργικότητας, ως πράξης που στηρίζει και αναπτύσσει την αντίληψη περί αυθεντικότητας, στον αντίποδα των περισσότερων κλασικών προσεγγίσεων. Μπορείτε να μας το εξηγήσετε;

Σε αντίθεση με τη συντριπτική πλειοψηφία των κυρίαρχων στοχαστών, οι οποίοι βασίζουν τις αντιλήψεις τους για την αυθεντικότητα στην ορθολογικότητα και τον αναστοχασμό – και έτσι τη συνδέουν άμεσα με την αυτονομία – επιχειρώ να βασίσω τη δική μου σε μια ειδική θεώρηση δημιουργικότητας ως πηγή παραγωγής ευφάνταστων δημιουργιών. Επικεντρώνομαι στο να ορίσω τι είναι η δημιουργική διαδικασία μέσω μιας επαναπροσέγγισης της καινοτομίας και της ανθρώπινης ευαισθησίας ως προς την αξία του δημιουργικού αποτελέσματος. Με βάση το τελευταίο, επιχειρώ μια ουσιώδη διάκριση ανάμεσα στην ανθρώπινη και την τεχνητή δημιουργικότητα, με στόχο να φανεί χρήσιμη στις πολλαπλές κοινωνικο-πολιτικές και αισθητικο-καλλιτεχνικές προκλήσεις στην εποχή της ψηφιακής υπερ-πραγματικότητας στο πλαίσιο της 4ης τεχνολογικής επανάστασης. Προς την επίτευξη αυτού του στόχου, δηλαδή της πιθανής απάντησης στις προκλήσεις της συγχρονίας, τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, καθοριστικό ρόλο στη θεώρησή μου διαδραματίζουν οι πτυχές της συν-αυθεντικότητας (κοινή, διυποκειμενική επίτευξη της αυθεντικότητας) και της ισο-αυθεντικότητας (σεβασμός και διασφάλιση ως προς τη δυνατότητα επίτευξης της αυθεντικότητας του κάθε προσώπου) που επιχειρώ να ορίσω και παρουσιάσω αναλυτικά.

Η αυθεντικότητα μπορεί να εξασφαλίσει την ελευθερία ιδεών, στάσεων και επιθυμιών; Πώς μπορεί να οριστεί η αυθεντική στάση;

Οσον αφορά την αυθεντικότητα με ενδιαφέρει, μεταξύ άλλων, και στο βαθμό που αυτή μπορεί πράγματι να προκαλέσει και να εξασφαλίσει την ελευθερία των ιδεών, στάσεων και επιθυμιών μας, καθώς αν εξασφαλίσουμε αυτό, τότε εξασφαλίζεται δυνητικά και η (μεταφυσική) ελευθερία των δημιουργιών και των δράσεών μας. Υπό αυτό το πρίσμα, μόνο στο πλαίσιο της ευφάνταστης δημιουργικής διαδικασίας η θετική ελευθερία (ελευθερία δυνατότητας, άρα ελευθερία για να μπορώ να σκεφτώ ή να πράξω κάτι) και ηαρνητική ελευθερία (ελευθερία μη παρέμβασης, άρα ελευθερία από κάποιον ή κάτι) δύνανται να λαμβάνουν χώρα εξίσου, από κοινού, στο μέγιστο δυνατό βαθμό η καθεμία και έτσι να πραγματώνονται η συν-αυθεντικότητα και η ισο-αυθεντικότητα. Καθώς ένας ανθρώπινος βίος άξιος να τον βιώνει κανείς είναι αυτός που είναι τουλάχιστον σε έναν βαθμό αυθεντικός – τα λόγια του e. e. cummings ίσως φωτίζουν μια πιθανή απάντηση στο ερώτημα του γιατί: «Να μην είσαι κανείς- παρά-ο-εαυτός-σου – σ’ έναν κόσμο που κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί, μέρα νύχτα, για να σε κάνει οποιονδήποτε άλλο – σημαίνει να δίνεις τη δυσκολότερη μάχη που μπορεί να δώσει ένας άνθρωπος· και να μη σταματάς ποτέ να μάχεσαι […] Σας ακούγεται ζοφερό; Δεν είναι. Είναι η πιο θαυμαστή ζωή στη γη. Ή τουλάχιστον έτσι αισθάνομαι».

«Χρειαζόμαστε την περιβαλλοντική δικαιοσύνη»
Ποια είναι τα νέα όρια και οι αντιφάσεις που εγκυμονούνται για τη διαμόρφωση μιας συνθήκης μετά την κρίση;
Η πολλαπλή κρίση (πανδημική, κοινωνικοοικονομική, πολιτισμική κ.ά.) που βιώνουμε, έρχεται να προστεθεί στις μεγάλες κρίσεις της εποχής μας, με κυρίαρχες την περιβαλλοντική κρίση και τις ανισότητες κάθε είδους. Και όλα αυτά, εν μέσω καθοριστικών τεχνολογικών εξελίξεων που μας έχουν εισαγάγει στην 4η τεχνολογική επανάσταση, στην οποία μένει σε εμάς να προσδώσουμε θετικό πρόσημο. Προφανώς, εφόσον κατανοούμε ότι το πρόβλημα προκύπτει από τις αλληλοσυνδεόμενες κρίσεις, δεν μπορεί παρά και η λύση να είναι απόρροια αλληλοσυνδεόμενων πρωτοβουλιών.
Ιστορικά, οι πανδημίες ανάγκασαν τους ανθρώπους να δημιουργήσουν ρωγμές με το παρελθόν και να φανταστούν τον κόσμο εκ νέου. Η παροντική μας συνθήκη δεν είναι διαφορετική. Αποτελεί μια γέφυρα, που οδηγεί σε ένα σταυροδρόμι. Μια γέφυρα ανάμεσα στον παλιό και τον (πιθανώς) νέο κόσμο και ένα σταυροδρόμι για το ποια μορφή θα έχει αυτός ο νέος κόσμος. Η αμφισβήτηση του κόσμου πριν από την κρίση μπορεί να μας δώσει νέους, εναλλακτικούς δρόμους για την αναδιαμόρφωση τουκόσμου μετά την κρίση. Διανοίγονται λοιπόν πεδία διεκδίκησης για το ποιο θα είναι το περιεχόμενο της αλλαγής μετά την κρίση και πώς αυτό θα πραγματωθεί – από τημέριμνα για τον Αλλον, μέσω του αυτοπεριορισμού του καθενός για την προστασία όλων, μέχρι και την υποστήριξη αξιών που θα υπερασπίσουν τη ζωή και τα δικαιώματα όλων, όπως η ισοαυθεντικότητα και η περιβαλλοντική δικαιοσύνη.

Νίκος Ερηνάκης
Αυθεντικότητα και αυτονομία
εκδ. Κείμενα,
σελ. 400
Τιμή 18 ευρώ