Το 1825 με τα μάτια τριών περιηγητών

Οι πρώτες επισκέψεις περιηγητών στον ελλαδικό χώρο χρονολογούνται ήδη στον 15ο και 16ο αιώνα, από τη στιγμή που το κίνημα του ουμανισμού υποδεικνύει το «λίκνο» του δυτικού πολιτισμού. Είναι, ωστόσο, οι περιηγήσεις του 18ου και 19ου αιώνα στην ευρύτερη οθωμανική αυτοκρατορία, τη λεγόμενη Εγγύς Ανατολή και την Ελλάδα, που αποτελούν πλέον διακριτό κομμάτι της ιστοριογραφίας. Οι μαρτυρίες και εντυπώσεις των ξένων, αποτυπωμένες στα ημερολόγια και τα χρονικά τους, αντιπαραβάλλονται συμπληρωματικά προς τις ελληνικές πηγές, έτσι ώστε να ανοίγει συνεχώς η μεγάλη εικόνα για την προεπαναστατική και την επαναστατημένη Ελλάδα. Αλλοτε με αρχαιογνωστικό ενδιαφέρον, όπως στη περίπτωση των νεο-ουμανιστών Γερμανών, άλλοτε με μεγαλύτερη φιλοσοφική διάθεση (οι Γάλλοι, για παράδειγμα, που συγκρίνουν το δικό τους ιστορικό προηγούμενο της Επανάστασης), οι ταξιδευτές καταφτάνουν στη γέφυρα της Ανατολής και της Δύσης για να διαπιστώσουν τι σώζεται από τη συνέχεια της αρχαίας Ελλάδας. Μία από τις πιο πρόσφατες εκδόσεις του «Λαβύρινθου» (lavyrinthos.net) παρουσιάζει τα ημερολόγια τριών ευρωπαίων περιηγητών – εθελοντών, οι οποίοι ήρθαν στην Ελλάδα το 1825, ένα κρίσιμο έτος για την Επανάσταση. Ο εμφύλιος πόλεμος μόλις έχει λήξει, την εξουσία έχει αναλάβει η κυβέρνηση του Γεώργιου Κουντουριώτη, ο Κολοκοτρώνης βρίσκεται στη φυλακή, ο Ιμπραήμ έχει αποβιβαστεί στην Πελοπόννησο και απειλεί να βάλει τέλος στον ξεσηκωμό.

Ενα καφενείο στον Πύργο

Ο Τζέιμς Εμερσον, όπως γράφει στον πρόλογο το βιβλίου ο μεταφραστής Θάνος Καραγιαννόπουλος, είναι γιος εμπόρου από το Μπέλφαστ της Ιρλανδίας και οδηγήθηκε στην Ελλάδα παρακινημένος από τις νεανικές ριζοσπαστικές του απόψεις. «Αργότερα εξελίχθηκε σε μετριοπαθή συντηρητικό, εξελέγη βουλευτής στην περιφέρεια της καταγωγής του και κατόπιν διετέλεσε αποικιακός αξιωματούχος». Φτάνει στην Κέρκυρα από τη Μάλτα στις 12 Μαρτίου 1825.

«…Εξακολουθήσαμε την πορεία μας προς τον Πύργο. Όταν φτάσαμε αργά την νύχτα, ύστερα από μια ιδιαίτερα κοπιαστική πορεία μέσα από τους βάλτους και πάνω από μια μικρή οροσειρά που τους τέμνει, καθώς ήταν πια πολύ αργά για να συναντήσουμε τον Έπαρχο ή για να αναζητήσουμε κάποια άλλη στέγη, κατευθυνθήκαμε προς εκείνο που ο οδηγός μας αποκαλούσε “το café”, αλλά τι café! Όταν ανοίξαμε την χαμηλή, δίφυλλη πόρτα, παρουσιάστηκε μπροστά μας η θέα ενός στενόμακρου, καταθλιπτικού διαμερίσματος με τοίχους από λάσπη, με λίγα λερά τραπέζια και καθίσματα, τοποθετημένα ολόγυρα στους τοίχους. Πάνω σ’ αυτά απλώνονταν κάποιοι στρατιώτες, που βρίσκονταν σε πορεία προς την Πάτρα, ενώ στο μέσον του χωμάτινου πατώματος, καμμιά ντουζίνα ακόμα απ’ αυτούς κάθονταν γύρω από την θράκα μιας φωτιάς, που ο καπνός της υψωνόταν περιδινούμενος γύρω απ’ το ταβάνι, μέχρι να βρει διέξοδο ανάμεσα από τα πολυάριθμα ανοίγματα των κεραμιδιών. Αφού ζητήσαμε ένα δωμάτιο για να περάσουμε την νύχτα, μας έδειξαν μια ξύλινη εξέδρα, υψωμένη περίπου ένα πόδι πάνω από το πάτωμα, σε μια γωνιά του σπιτιού. Ανεβήκαμε εκεί, στρώσαμε τους μανδύες μας πάνω στις αποσκευές μας και κοιμηθήκαμε τον υπέροχο ύπνο που χαρίζει η εξάντληση. Από τον οποίον όμως ξυπνήσαμε καθώς ο ήλιος ανέτειλε, απ’ τον θόρυβο του πλήθους, που βιαζόταν από πολύ νωρίς να πιει το ρόφημα της μόκκας , πληρώνοντας έναν παρά.

Η πόλη του Πύργου είναι η πιο καλοσυντηρημένη απ’ όλες τις άλλες που έχω δει στην Ελλάδα. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι κατοικείτο στο παρελθόν εξ ολοκλήρου από Έλληνες, οι οποίοι έκαναν εκτεταμένο εμπόριο οίνου. Η γύρω περιοχή είναι ιδιαίτερα προσαρμοσμένη στην κουλτούρα του αμπελιού. Η μόνη κίνηση, ωστόσο, που εξακολουθεί να διατηρείται είναι η μεταφορά προβάτων και βοοειδών προς τα Ιόνια νησιά. Και το μόνο της εμπόριο είναι η βιοτεχνία που είναι πάντως ιδιαίτερα εκτεταμένη, με παραγωγή φορεμάτων, όπλων και ζωνών για πιστόλια. Τα καταστήματα είναι πολυπληθή και γενικά καλά εφοδιασμένα μ’ αυτά τα αγαθά, καθώς επίσης και με μαντήλια, ενδύματα και βαμβακερά είδη. Σε κάθε πόρτα τα παιδιά, ακόμη και οι άνδρες, είναι συνεχώς απασχολημένοι με την κατασκευή χρυσών νημάτων και σειρητιών για το κέντημα των γιλέκων και των περικνημίδων. Η πόλη διαθέτει μια όμορφη εκκλησία και τον καθεδρικό ναό του Επισκόπου της Γαστούνης, στου οποίου την έδρα υπάγεται ο Πύργος».

Συνάντηση με τον Κολοκοτρώνη

Ο ιταλός κόμης Τζιουζέπε Πέκκιο ήρθε, όπως και άλλοι επαναστάτες – πολιτικοί φυγάδες του Πεδεμόντιου «φορώντας το προσωπείο του φιλελληνισμού, ενώ ο ερχομός και η δράση του συνδεόταν με την εξυπηρέτηση των δικών του πατριωτικών σχεδίων». Φτάνει κι αυτός στην Ελλάδα τον Μάρτιο του 1825, ως απεσταλμένος του Φιλελληνικού Κομιτάτου της Αγγλίας για να συνοδεύσει την έκτη δόση του δανείου που είχε δοθεί στην ελληνική διοίκηση.

«Όταν αντίκρυσα τον Κολοκοτρώνη να κάθεται ανάμεσα σε δέκα συντρόφους του, αιχμαλώτους του κράτους, με τους φρουρούς να του φέρονται με σεβασμό, ανακάλεσα στην μνήμη μου την εικόνα που περιγράφει ο Τάσσο με τον Σατανά στο συμβούλιο των δαιμόνων. Τα παραμελημένα γκρίζα του μαλλιά έπεφταν πάνω στους φαρδιούς του ώμους και ανακατεύονταν με την άγρια γενειάδα του, την οποία από τον καιρό της φυλακίσεώς του είχε αφήσει να μακρύνει, σε ένδειξη πένθους και εκδίκησης. Η κράση του είναι τραχειά και ρωμαλέα, τα μάτια του φλογερά, ενώ η πολεμική και άγρια μορφή του έμοιαζε σαν να ήταν ένας από τους κοφτερούς γκρίζους βράχους που είναι διάσπαρτοι σ’ ολόκληρο το Αρχιπέλαγος. Του διαβίβασα τους χαιρετισμούς της Μπουμπουλίνας και του ανακοίνωσα ότι σε λίγες ημέρες θα αφηνόταν ελεύθερος. Με ευχαρίστησε μέσω του διερμηνέα και με ρώτησε τα νέα. Του είπα ότι οι Αιγύπτιοι βρίσκονταν πολύ κοντά στην κυρίευση του Ναυαρίνου και ότι ήσαν τρομεροί, όχι μόνο λόγω της ατομικής τους γενναιότητας, αλλά και λόγω της τακτικής τους ικανότητας και του ιππικού που διέθετε ο στρατός τους. Εκείνος παρατήρησε ότι προκειμένου να νικηθούν οι Αιγύπτιοι αρκούσε απλώς να επιστρατευθούν άνδρες και έπειτα (έδειξε χειρονομώντας) να ανοίξουν πυρ. “Εγώ ξέρω”, πρόσθεσε, “κάποιες τοποθεσίες όπου ο τακτικός τους στρατός και το ιππικό τους θα τους είναι άχρηστα. Ξέρεις γιατί νίκησαν οι Αιγύπτιοι; -Επειδή έχουν ενότητα στην διοίκηση. Ενώ οι Έλληνες καταστράφηκαν από την μανία που έχει ο καθένας τους για να γίνει διοικητής, χωρίς να έχει εμπειρία”. Καθώς ύψωνε το χέρι του μιλώντας, παρατήρησα σ’ αυτό μια πληγή από σπαθί και τον ρώτησα πώς είχε αποκτήσει αυτό το τιμητικό σημάδι. “Δεν έχω μονάχα αυτό πάνω μου”, απάντησε. Λέγοντας αυτά τα λόγια, μου έδειξε άλλο ένα σημάδι από πυροβολισμό στο αριστερό του χέρι, ένα άλλο στην δεξιά πλευρά του θώρακά του κι ένα τέταρτο στον μηρό του. Ενόσω μιλούσε έπαιζε βιαστικά με τις χάντρες ενός κομπολογιού και αντί για την τουρκική βαρειά σοβαρότητα, με την οποίαν είχαν εξοικειωθεί οι Έλληνες, γύρισε το βλέμμα γρήγορα και άγρια, σηκώθηκε και ξανακάθησε, σαν να ήταν ακόμη ο κλέφτης που φοβόταν τις ενέδρες και τις επιθέσεις του εχθρού. Ο στρατηγός Κολοκοτρώνης δεν είναι σίγουρα ένας συνηθισμένος άνθρωπος της σειράς. Λίγες μέρες αργότερα αφέθηκε ελεύθερος κι έγινε δεκτός από την Κυβέρνηση στο Ναύπλιο με όλον τον σεβασμό και με τις οφειλόμενες τιμές. Σχετικά με την συμφιλίωση με την Κυβέρνηση, αυτός απάντησε αυθόρμητα και χωρίς κάποια προετοιμασία σ’ έναν λόγο που του απηύθυνε ένα από τα μέλη του νομοθετικού. Στην άτεχνη και ντόμπρα απάντησή του υπήρξε ένα αξιοσημείωτο απόσπασμα, στο οποίο είπε:

“Καθώς ερχόμουν μέχρι εδώ από την Ύδρα, πέταξα κάθε μνησικακία στην θάλασσα. Κάντε κι εσείς το ίδιο. Θάψτε μέσα σ’ αυτόν τον κόλπο όλα τα μίση και τις διαφορές. Αυτός θα είναι ο θησαυρός που θα κερδίσετε”. Μιλούσε στην πλατεία του Ναυπλίου, όπου οι κάτοικοι εδώ και αρκετές μέρες τώρα έσκαβαν την γη ελπίζοντας (πράγμα συνηθισμένο στην Ελλάδα) να ανακαλύψουν κάποιον κρυμμένο θησαυρό».

Οι άποροι στρατιώτες

Ο Γουίλιαμ Χένρι Χάμφρεϊς ήταν γιος λοχαγού του αγγλικού πυροβολικού. Θεωρείται από τον ιστορικό Κυριάκο Σιμόπουλο και τον Ντάγκλας Ντέικιν ως ο πρώτος άγγλος εθελοντής του ελληνικού Αγώνα το 1821. Επανήλθε τον Ιανουάριο του 1824 στο Μεσολόγγι και αργότερα συνδέθηκε με τον Οδυσσέα Ανδρούτσο. Υπηρέτησε ως αξιωματικός διοικητής σώματος Σουλιωτών το 1825.

«Σε ό,τι αφορά τον λαό η Κυβέρνηση ήταν αντιδημοφιλής, καθώς οι κάτοικοι δεν είχαν δει κάποια ευεργετικά αποτελέσματα από την επανάσταση. Και μολονότι δεν αναμενόταν να δουν κάποια και στο άμεσο μέλλον, ο νους τους ήταν τελείως απροετοίμαστος για να δεχτούν ότι το να υποφέρουν για την ένδοξη ιδέα της απελευθέρωσης της χώρας τους, θα τους αποζημίωνε αρκετά για τις δυσκολίες και τις στερήσεις που υφίσταντο. Έβλεπαν, επίσης, ότι η κατάστασή τους ήταν άνιση. Έβλεπαν τους λίγους, που βρίσκονταν ήδη στην εξουσία, να μονοπωλούν όλα τα πλεονεκτήματά της. Ενώ οι πολλοί, οι αδύναμοι και οι φτωχοί, σήκωναν από μόνοι τους όλα τα βάρη. Άκουγαν κι έβλεπαν διάφορα συμφέροντα να συγκρούονται, έβλεπαν όμως επίσης τους εαυτούς τους να καταπιέζονται και να λεηλατούνται από όλες εξ ίσου τις πλευρές. Αισθάνονταν ότι οποιοδήποτε κι αν ήταν το κόμμα που επικρατούσε, η δική τους κατάσταση παρέμενε αμετάβλητη. Ούτε και η κατάσταση των στρατιωτών είχε βελτιωθεί. Αυτοί έπαιρναν χαμηλότερους μισθούς από ποτέ. Τα χρήματα βρίσκονταν στα χέρια των καπεταναίων, τα συμφέροντα των οποίων δεν ταυτίζονταν πλέον, ούτε και εξαρτιόνταν από αυτά των υποστηρικτών τους. Καθώς, δίχως να υπάρχει καμμία βελτίωση στην πειθαρχία, η φυλετική σύνδεση που κάποτε τους ένωνε έχανε πια έδαφος και πληρώνονταν μονάχα οι λίγοι επιλεγμένοι ακόλουθοι, αυτοί που ήσαν απαραίτητοι για την υποστήριξη της εξουσίας τους, ενώ οι καπεταναίοι κρατούσαν τα υπόλοιπα για τον εαυτό τους. Δεν θα μπορούσε να περιμένει κανείς πολλά από στρατιώτες κακοπληρωμένους, οι οποίοι μάλιστα σε περίπτωση που θα γίνονταν ανήμποροι εξαιτίας κάποιου τραυματισμού δεν είχαν να περιμένουν κάποια συντήρηση στο μέλλον από πουθενά.

Το στρατιωτικό σύστημα ήταν οικτρά ελαττωματικό. Οι αξιωματικοί δεν έπαιρναν τακτικό μισθό, αλλά κοίταζαν να αποζημιωθούν με τον πιο ασύδοτο χρηματισμό. Οι καπεταναίοι λάμβαναν διορισμούς, στον βαθμό του στρατηγού, που τους όριζαν επικεφαλής 300 ή 500 ανδρών, μερικοί ακόμα και 1.000 ανδρών. Οι υπολοχαγοί, οι στρατηγοί και οι συνταγματάρχες διορίζονταν σε διοικήσεις 200, 100 ή και 50 ανδρών. Εφοδιασμένοι μ’ αυτήν την προαγωγή σύχναζαν στο στρατόπεδο ή στην πόλη όπου είχαν διαταχθεί να μεταβούν, στρατολογούσαν στρατιώτες σε ποσοστό ενός τρίτου ή και λιγότερο του αριθμού που προβλεπόταν στον διορισμό τους -ίσως 50 άνδρες αντί για 200- και λάμβαναν μερίδες ψωμιού και χρήματα, που αντιστοιχούσαν στον πλήρη αριθμό που τους είχε ορισθεί. Αυτοί οι άτακτοι και μόνον, που ήσαν τόσο άχρηστοι και αναποτελεσματικοί, όπως επρόκειτο σύντομα και με πικρό κόστος να μάθουν οι Έλληνες, καθώς εναντιώνονταν σε κάθε βαθμό πειθαρχίας και συμπεριφέρονταν μ’ αυτόν τον καταστροφικό τρόπο, κόστιζαν πολύ περισσότερο απ’ όσο θα κόστιζε ίσος αριθμός καλά οργανωμένων και πειθαρχημένων στρατιωτών. Το τακτικό σώμα εξελισσόταν αργά και αποτελείτο από τους απόβλητους του λαού, από νεαρά παιδιά και ηλικιωμένους, καθώς κανένας από εκείνους που μπορούσε να παραστήσει το παλληκάρι ή τον ελεύθερο στρατιώτη, δεν θα καταδεχόταν να γίνει τακτικός στρατιώτης. Ένας-δύο Γερμανοί αξιωματικοί, από τους ελάχιστους επιζώντες, ήσαν οι μόνοι άνθρωποι που γνώριζαν κάτι χρήσιμο και οι ιδέες τους δεν εκτείνονταν πέρα από την απλή ρουτίνα των γυμνασίων, πράγμα καθόλου πρόσφορο υπό τις υπάρχουσες συνθήκες».