Ο Ντολέ {LF}και ο Λούθηρος

Εγραφα το προπερασμένο Σάββατο για τον συλλογικό τόμο «Πολίτες της Βαβυλωνίας», στον οποίο τριάντα μεταφραστές και μεταφράστριες καταθέτουν τις απόψεις τους για τη μετάφραση, άλλοτε πιο θεωρητικές και άλλοτε πιο βιωματικές. Από όσα περιέχονται στον τόμο είναι μερικά που κατεξοχήν ενδιαφέρουν μια στήλη όπως τα «Γλωσσίδια», η οποία αρέσκεται σε γλωσσικά, φιλολογικά, ιστορικά «μεζεδάκια».

Στο πρώτο κιόλας κείμενο λοιπόν, ο πολύπειρος Μίλτος Φραγκόπουλος, ιχνηλάτης δύσβατων μεταφραστικών εδαφών, αναφέρει δυο πολύ ενδιαφέροντα περιστατικά από καιρούς όχι μόνο ηρωικούς αλλά και επικίνδυνους για τους μεταφραστές.

Το πρώτο αφορά τον γάλλο ουμανιστή Ετιέν Ντολέ (1509-46), ο οποίος, σε εποχή όπου η παραμικρή απόκλιση από τη θρησκευτική ορθοδοξία μπορούσε να σου στοιχίσει ακόμα και το κεφάλι, καταπιάστηκε με τη μετάφραση ενός αποδιδόμενου στον Πλάτωνα διαλόγου. Την κατάληξη της φράσης «ούτε εί τι πάθοις, έσται περί σε· συ γαρ ουκ έση» (=ούτε αν πάθεις κάτι, θα υπάρχει αυτό για σένα· γιατί εσύ δεν θα υπάρχεις) ο Ντολέ τόλμησε λοιπόν να την αποδώσει «tu ne seras plus rien du tout». Εν ολίγοις, προσέθεσε τις λέξεις «rien du tout» [=απολύτως τίποτα (από εσένα δεν θα υπάρχει)]. Ελα, όμως, που αυτές οι τρεις γαλλικές λεξούλες συνιστούσαν κατά το ιερατείο αμφισβήτηση της αθανασίας της ψυχής. Ετσι, ο ήδη ύποπτος για αμφισβήτηση των θρησκευτικών δογμάτων Ντολέ καταδικάστηκε σε θάνατο, ως αιρετικός, και εκτέλεστηκε.

Ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον, ως προς την επίδραση τουλάχιστον του γεγονότος στη μοίρα του κόσμου, έχει ωστόσο ένα δεύτερο περιστατικό, που και αυτό μας το θυμίζει ο Μίλτος Φραγκόπουλος. Μεταφράζοντας τη Βίβλο στα γερμανικά, ο Λούθηρος, στη λατινική απόδοση της «Προς Ρωμαίους Επιστολής» (3.28) του Αποστόλου Παύλου (arbitramur… ex fide absque operibus, λογιζόμεθα… ουν πίστει), προσέθεσε μια μικρή αλλά καθόλου αθώα λεξούλα. Το «fide» έγινε «sola fide» (=μόνον με την πίστη) και, για την ακρίβεια, στα γερμανικά «allein durch den Glauben». Ετσι, όμως, ο ρόλος της Εκκλησίας, και δη της Ρωμαιοκαθολικής, ως προς τη σωτηρία της ψυχής των πιστών γινόταν από δευτερεύων έως ασήμαντος. Οσο για τη συνέχεια, κάθε άλλο παρά σε επίπεδο μεταφραστικών συζητήσεων λύθηκε η διαφορά, όπως μαρτυρούν τα εκατομμύρια θύματα των λεγόμενων Θρησκευτικών Πολέμων.

Επιδόρπιο

Στις Ηνωμένες Πολιτείες μόνο το 3% της συνολικής ετήσιας βιβλιοπαραγωγής είναι μεταφρασμένα βιβλία. Το αντίστοιχο ποσοστό στην Ελλάδα έχει αγγίξει κατά καιρούς το 40%. Να, λοιπόν, που για τους έλληνες μεταφραστές η «έκταση του γηπέδου» δεν είναι διόλου ευκαταφρόνητη.

Τα «Γλωσσίδια» θα επανέλθουν
το πρώτο Σάββατο του Σεπτεμβρίου