Θέατρο χωρίς μουσική γίνεται;

Γιάννης Χουβαρδάς

Σκηνοθέτης

«Δεν υπάρχει μόνο η μουσική με τις νότες»

Ας ξεκινήσουμε από μια βασική σκέψη: θέατρο χωρίς μουσική γίνεται; Η απάντηση είναι πολύ απλή. Οχι. Γιατί; θα αντιρωτήσει κάποιος, μια χαρά γίνεται. Υπάρχουν έργα που δεν «ζητούν» μουσική και παραστάσεις όπου δεν ακούγεται ούτε νότα. Αρα; Ναι, αλλά, θα συνεχίσω εγώ, μουσική υπάρχει δύο ειδών. Υπάρχει αυτή με τις νότες, τα μουσικά όργανα που την παίζουν, τις φωνές που την τραγουδούν και υπάρχει και η άλλη, αυτή που «ακούγεται» στον τρόπο και στον ρυθμό εκφοράς του λόγου, στις σιωπές, στους μη φωνητικούς ήχους, ακόμα και στους απλούς θορύβους μιας παράστασης. Και δεν μιλώ για τη μουσικότητα, αυτός ο όρος φυσικά και υφίσταται, αλλά σχετίζεται με την ένταση, τα ηχοχρώματα, την οξύτητα, το φωτεινό και το σκοτεινό, την αίσθηση του χώρου κ.λπ., κ.λπ. και εναπόκειται περισσότερο στην υποκειμενική πρόσληψη του εκτελεστή και στη συνέχεια του ακροατή. Εγώ μιλώ για τη μουσική, δηλαδή αυτό που – είτε αποτελείται από (αυτό που τυπικά αποκαλούμε) νότες και υπακούει σε τονικά ή ατονάλ συστήματα είτε όχι (π.χ. μια κραυγή, ένα γέλιο, το μικροφώνισμα ενός ηλεκτρικού ήχου, το σπάσιμο ενός ποτηριού) – έχει αντικειμενική υπόσταση και εντέλει συνιστά ένα σύνολο από πραγματικά ακούσματα, συμπεριλαμβανομένης και της οργανωμένης (ή και τυχαίας, σε κάποιες περιπτώσεις) σιωπής, χωρίς τα οποία η όποια παράσταση χάνει την ταυτότητά της. Και κάτι τελευταίο, πολύ σημαντικό: αυτή η μουσική περιλαμβάνει και τους όποιους ήχους εκπέμπει το κοινό. Αυτή λοιπόν η μουσική είναι, είτε το επιδιώκουμε οι συντελεστές είτε όχι, ένα απαραίτητο – ή και αναπόφευκτο, σε κάποιες περιπτώσεις – συστατικό μιας θεατρικής παράστασης.

Χρήστος Λεοντής

Συνθέτης

«Μπαίνω πάντα στη θέση του θεατή»

Η υπόθεση του θεάτρου έχει να κάνει με ανθρώπους που διαθέτουν φαντασία, όραμα, γνώσεις – φυσικά ταλέντο -, αλλά και την ικανότητα να ολοκληρώνουν σε μια σύνθεση όλα αυτά τα στοιχεία. Υπάρχει μια μαγεία στο γεγονός, όταν βλέπεις το έργο σου, αφού το έχεις πια ολοκληρώσει, να περνά στη «δικαιοδοσία» άλλων ερμηνευτών αλλά και ενός ακροατηρίου που είναι και ο τελικός αποδέκτης και κριτής τού όλου εγχειρήματος.

Η πρώτη φορά που έγραψα μουσική για το θέατρο ήταν για το έργο «Λιούτσα» του Ηλία Λυμπερόπουλου, το 1963, ένα έργο που ήταν παράφραση του «Ματωμένου γάμου» του Λόρκα, ένα δηλαδή ερωτικό αγροτικό δράμα. Σκηνοθέτης ήταν ο Γιώργος Θεοδοσιάδης. Ο θίασος που το είχε ανεβάσει λεγόταν «Ενωμένοι Καλλιτέχνες» και είχε συγκροτηθεί με ηθοποιούς του ΣΕΗ, τον Λυκούργο Καλλέργη, τον Βασίλη Μεσολογγίτη και άλλους. Είχαν προτείνει στον Μίκη Θεοδωράκη να γράψει τη μουσική, αλλά ο Θεοδωράκης, δεν θυμάμαι τώρα για ποιους λόγους, ζήτησε εμένα στη θέση του, πράγμα που έγινε δεκτό όχι βέβαια χωρίς κάποιον δισταγμό, γιατί ήμουν ένα νέο παιδί που δεν το ήξερε κανείς. Η μουσική για το «Λιούτσα» ήταν στην πραγματικότητα δεκατέσσερα τραγούδια κι όταν ένα πρωί πήγα στον Θεοδωράκη για να πάρω το κείμενο του έργου, μου είπε: «Κάθε τραγούδι που θα γράφεις να μου το δίνεις να το βλέπω». Οταν εμφανίστηκα στον Θεοδωράκη ύστερα από είκοσι τέσσερις ώρες με γραμμένη τη μουσική και των δεκατεσσάρων τραγουδιών, του ήταν αδύνατον να πιστέψει ότι η δουλειά είχε ολοκληρωθεί. Ενα μάλιστα από τα τραγούδια αυτά, σε στίχους του Δημήτρη Χριστοδούλου, το τραγούδησε αργότερα η Βίκυ Μοσχολιού.

Το θέατρο είναι μια τέχνη όπου ο κάθε δημιουργός καταθέτει τον οβολόν του, με αποτέλεσμα η δουλειά να έχει όλα τα χαρακτηριστικά μιας συνολικής προσπάθειας και ενός συνολικού πνεύματος. Το κείμενο που φέρνει την έμπνευση του συγγραφέα και εμπλουτίζεται με τη συνδρομή του σκηνοθέτη, του μουσικού, του σκηνογράφου, των ηθοποιών αποκτά το πλήρες νόημά του μόνο με τη συνδρομή του θεατή. Δηλαδή το καθετί στο θέατρο δεν έχει να κάνει μόνο με τον δημιουργό, εξαρτάται και από το πώς «λειτουργεί» ο θεατής.

Ομως, ενώ παλαιότερα το θέατρο ήταν μόνο λόγος, σήμερα – προς ζημίαν του βέβαια – το έχουν μεταβάλει σε θέαμα. Βλέπεις σκαλωσιές ή ακούς μουσικές που έχουν παραχθεί χάρη σε ηλεκτρονικά όργανα και οφείλονται συχνά σε κάτι το τυχαίο και στο μελετημένο. Εχω γράψει μουσική για είκοσι εννέα αρχαίες τραγωδίες και κωμωδίες και ποτέ δεν αποπειράθηκα η μουσική μου να κυριαρχήσει ως άκουσμα του νοήματος των έργων, καθώς οι ίδιοι οι συγγραφείς, οι μέγιστοι αυτοί ποιητές, με το να έχουν ξεκαθαρίσει πότε μιλάνε, πότε κινούνται και πότε άδουν οι ήρωες, σου έχουν δείξει πότε ακριβώς χρειάζεται η μουσική. Είναι η μουσική με τους ηχητικούς τρόπους που θα ανακαλύψεις ώστε να αντιληφθεί ο θεατής αν οι ήρωες είναι γαλήνιοι ή ταραγμένοι, αν η ατμόσφαιρα είναι μια ατμόσφαιρα όπως στους «Αχαρνείς» («Αχαρνής» στην αττική διάλεκτο), που αναδίνει καβαλίνα και δεν είναι η αντίστοιχη ενός σαλονιού. Διαφορετικά, το να ντύνεις τους Αχαρνείς με φράκο είναι σαν να βάζεις έναν παπά να φοράει τζιν μέσα στην εκκλησία. Το θέατρο είναι πολλά πράγματα μαζί. Ετσι το κάθε πρόσωπο που εμφανίζεται στη σκηνή δεν μετράει μόνο γι’ αυτό που είναι αλλά και για την προέλευσή του.

Συμπερασματικά θα έλεγα πως όταν έχεις καθίσει σε ένα τραπέζι με τον Κάρολο Κουν, τον Γιάννη Τσαρούχη, τη Μαρία Χορς, τον Δημήτρη Μυταρά, αναπόφευκτο είναι να έχεις αισθανθεί να αναπτύσσεται μια έντονη κινητικότητα μέσα σου όσον αφορά τη μουσική που έχεις να γράψεις. Να βλέπεις δηλαδή το οίκημα τελειωμένο και στη συνέχεια να παρατηρείς πού έχεις να βάλεις μια κολόνα ή μια σιδεριά. Προσωπικά μπαίνω πάντα στη θέση του θεατή, δηλαδή το τι προσδοκά να ακούσει ως μουσική η αμιγέστερη λαϊκή συνείδηση και η επιλογή αυτή είναι ο πλοηγός μου στο έργο που έχω να συνθέσω.

Αφροδίτη Μάνου

Ερμηνεύτρια, συνθέτρια, στιχουργός

«Οσα δεν μπορούν να ειπωθούν με λέξεις και εικόνες»

Η μουσική στο θέατρο είναι αυτό που δεν «μπόρεσαν» ο συγγραφέας και ο σκηνοθέτης να πουν με λέξεις και εικόνες. Είναι ο τόνος, η υπογεγραμμένη, το θαυμαστικό και το ερωτηματικό, η παύση και η κορύφωση, το ανείπωτο σχόλιο και η γιορτή της παράστασης. Γιορτή της θλίψης ή της χαράς, αδιάφορο. Γιατί, κωμωδία ή δράμα, στο θέατρο πάντα είναι γιορτή.

Τι μπορεί να σημαίνει αυτό;

Η μουσική, εκτός από τον θεατή επηρεάζει και τον ηθοποιό. Τον εμπνέει, τον προεκτείνει, τον «ενοχλεί», τον προκαλεί, τον στηρίζει. Φυσικά, απαραίτητη προϋπόθεση γι’ αυτού του είδους τη μαγική αλληλεπίδραση είναι η ταύτιση του μουσικού με το έργο ή, καλύτερα, η ενσωμάτωσή του στην παράσταση, βρίσκοντας τον δικό του ρόλο επί σκηνής, πάντα υπό την μπαγκέτα του σκηνοθέτη, που πρέπει να έχει και τον τελευταίο λόγο. Μόνο ο σκηνοθέτης «επιτρέπεται» να έχει στο μυαλό του την τελική εικόνα πριν αυτή αρχίσει να πραγματοποιείται. Πιστεύω ότι όσο πιο «έξυπνος» είναι ο συνθέτης τόσο πιο εύκολα αφήνεται στο όραμα ενός «άλλου», αρκεί αυτός ο άλλος να έχει όντως όραμα και βέβαια ταλέντο να σε πείσει ότι μπορεί να κάνει το όραμά του τέχνη. Η δουλειά τού μουσικού στις ανάγκες του σκηνοθέτη σε μια παράσταση είναι τόσο ευχάριστη και απολαυστική όσο η διάθεση να ικανοποιήσεις τον ερωτικό σου σύντροφο, βάζοντας τις δικές σου ανάγκες σε δεύτερη μοίρα. Πάντα βγαίνεις κερδισμένος και ανακαλύπτεις μια καινούργια πλευρά του εαυτού σου. Οχι, δεν γίνεσαι ενεργούμενο. Δεν χάνεις την προσωπικότητά σου, δεν πρέπει να τη χάνεις. Γίνεσαι απλώς ΚΑΙ κάτι άλλο, κάτι που ίσως ποτέ δεν θα μπορούσε να σου περάσει απ’ το μυαλό ότι μπορείς να γίνεις.

Εν αρχή, βέβαια, είναι το έργο.

Το έργο είναι αυτό που θα εμπνεύσει ή όχι ένα τσούρμο διαφορετικούς ανθρώπους και πολύ συχνά άγνωστους μεταξύ τους να συνυπάρξουν σε ένα εγχείρημα με αβέβαια αποτελέσματα τόσο καλλιτεχνικά όσο και εισπρακτικά. Εγώ ως τώρα είχα την τύχη στις παραστάσεις που έχω δουλέψει ο σκηνοθέτης να είναι και ο συγγραφέας του έργου ή έστω ο μεταφραστής ή ο διασκευαστής του. Καταλαβαίνετε. Οσο λιγότερα… οράματα τόσο μεγαλύτερη η σύγκλιση απόψεων, τόσο πιο ενιαία και ανάγλυφη η εικόνα του έργου επί σκηνής. Δεν είδα ποτέ μου τους «Αχαρνής» στη μορφή που ο Κάρολος Κουν τους παρουσίασε τη χρονιά που διαφώνησε με τον Σαββόπουλο για τη δική του εκδοχή, φαντάζομαι όμως ότι θα ήταν κάτι το τελείως διαφορετικό από το εμβληματικό έργο του Διονύση. Δεν εννοώ καλύτερο ή χειρότερο. Εννοώ διαφορετικό, πράγμα που ο Κουν διέγνωσε και ακύρωσε τη συνεργασία τους εγκαίρως, πριν ο θεατής βρεθεί στη δυσάρεστη θέση να διαλέξει ανάμεσα στους δύο και μάλιστα αφού θα είχε πληρώσει το εισιτήριό του. Τέλος πάντων. Η μουσική στο θέατρο άλλοτε είναι αναγκαία κι άλλοτε όχι. Κι αυτό το αποφασίζει ο σκηνοθέτης (και ο θεατρώνης αν θέλει να επενδύσει περισσότερα χρήματα σε μια παράσταση ή όχι. Χα, χα). Εκτός αν πρόκειται για καθαρά μουσικό έργο, αυτό που λέμε μιούζικαλ, οπότε η μουσική είναι πρωταρχικό στοιχείο της παράστασης και πρωταγωνιστεί.

Προσωπικά, σαν θεατής αγαπώ τα soundtracks και τις μουσικές για το θέατρο και τον κινηματογράφο, όπως και τις ερμηνείες τραγουδιών από ηθοποιούς. Εχουν μια δύναμη και συγχρόνως μια ευαισθησία που είναι σαν να δίνουν μια τέταρτη διάσταση μαγείας σε όσα συμβαίνουν πάνω στο σανίδι…

Νίκος Καραθάνος

Ηθοποιός, σκηνοθέτης

«Αλλοτε είναι ψιλόβροχο, άλλοτε τυφώνας»

Ο Μπέργκμαν έλεγε ότι «προτιμώ τις νότες από τις λέξεις γιατί οι νότες δεν έχουν υπονοούμενα». Η μουσική στη σκηνή είναι ένα ζώον που άλλοτε εισβάλλει σαν ελέφαντας και άλλοτε σαν σμήνος από φλαμίνγκο. Η μουσική στη σκηνή είναι ένα καιρικό φαινόμενο, άλλοτε ένα ψιλόβροχο και άλλοτε ένας τυφώνας. Ο ρυθμός και ο παλμός, συνώνυμα της καρδιάς μας και της ανάσας μας, μας κάνουν ορατή την τέταρτη διάστασή μας. Βλέπουμε αυτό που δεν μπορούμε να δούμε, καταλαβαίνουμε πιο γρήγορα αυτό που δεν προλαβαίνουμε να καταλάβουμε μια ζωή απλώς γιατί στο μεταξύ έχουμε φύγει. Αρα η μουσική είναι μια γεύση αθανασίας, διάρκειας και ίσως είναι το μόνο νήμα που ενώνει με τους πεθαμένους μας. Η χρήση της, η δυναμική της, η έντασή της μετουσιώνονται για κάθε δημιουργό σε ένα ιδιωτικό κεφάλαιο. Σχεδόν δεν μας πέφτει λόγος για το πώς χρησιμοποιεί κάποιος τη μουσική και τι σημαίνει γι’ αυτόν. Τη μουσική στη σκηνή δεν πρέπει να τη φοβάσαι, αλλά και δεν πρέπει να τη συναντάς συχνά. Καμιά φορά πρέπει και να την αποφεύγεις γιατί πάνω στη σκηνή η μουσική έχει ένα φοβερό χαρακτηριστικό. Είναι η μόνη που μπορεί να έρθει όταν φωνάζεις «βοήθεια». Η μουσική είναι φοβερή όταν είναι παρούσα, αλλά γίνεται τρομερή όταν απουσιάζει. Σαν να λείπει κάποιος και δεν μπορείς να κάνεις τίποτε.

Μίνως Μάτσας

Συνθέτης, παραγωγός

Ενας ακόμη ρόλος στο cast της παράστασης

Πέρα από τη μουσική για τον κινηματογράφο και το τραγούδι, το οποίο υπηρετώ µε πάθος, είχα την τύχη να γράψω μουσική για πολλές εξαιρετικές παραστάσεις και να συνεργαστώ με αξιόλογους σκηνοθέτες. Αγαπώ βαθιά τη θεατρική τέχνη και πιστεύω στην αφηγηματική δύναμη της μουσικής. Μια επιτυχημένη σκηνική μουσική αποτελεί προέκταση του θεατρικού κειμένου και αναπόσπαστο κομμάτι του. Η προετοιμασία μιας θεατρικής παράστασης κρατάει μήνες, κατά τους οποίους βρίσκομαι σε ένα σταυροδρόμι τεχνών.

Το να ερμηνεύσω σωστά το έργο δεν είναι εύκολη υπόθεση! Το να ερμηνεύσω και να συλλάβω τις ιδιαίτερες συνθήκες μέσα στις οποίες γεννιέται κάθε φορά μια παράσταση είναι ακόμη σοβαρότερη δουλειά. Χρειάζεται πραγματική αφοσίωση και μελέτη, ώστε καταρχήν να εκφραστώ με τη μουσική μου γλώσσα, αλλά και να ακολουθήσω ταυτόχρονα τη σκηνοθετική γραμμή. Η μουσική σύνθεση είναι ζωντανός οργανισμός, όπως και η ίδια η παράσταση. Πάλλεται, εξελίσσεται, μεταμορφώνεται, παίρνει μια μορφή και φτάνει στην πρεμιέρα, αλλά μένει και μετά το τέλος μιας παράστασης. Και αν έχει πετύχει, σφραγίζει με την προσωπικότητά της την παράσταση, ώστε να μην μπορεί να τη φανταστεί κάποιος με άλλη μουσική!

Πιστεύω πως η μουσική είναι – ή θα έπρεπε να είναι – ένας ακόμη ρόλος στο cast μιας παράστασης. Γι’ αυτό ποτέ δεν γράφω από το στούντιό μου, αλλά προσπαθώ να είμαι παρών εκεί όπου γεννιούνται τα πράγματα, στην πρόβα. Παρατηρώ τους ηθοποιούς, «κλέβω» από τις αντιδράσεις τους, από τα κοστούμια, ακόμη κι από τους τεχνικούς που χτίζουν το σκηνικό.

Ο κόσμος του θεάτρου είναι ένας θαυμαστός κόσμος. Αν ξεχώριζα κάποιες παραστάσεις, θα έλεγα πως θυμάμαι το «Festen» (Οικογενειακή γιορτή), από τις πρώτες μου δουλειές, μια τεράστια επιτυχία στο θέατρο Θησείο, όπου δούλεψα με ανθρώπους που έμελλε να συνεργαστώ πολλές ακόμη φορές. Επίσης, την πρώτη μου παράσταση στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, όπου αντιμετώπισα τη δυσκολία να γράψω για τους «Ορνιθες» του Αριστοφάνη. Μια μεγάλη πρόκληση αφού είχα συνεχώς στο μυαλό μου την αξεπέραστη μουσική του Χατζιδάκι. Ακολούθησαν αρκετές παραστάσεις σε αυτό το μοναδικό θέατρο. Ξεχωρίζω τα έργα «Οιδίπους επί Κολωνώ» (σκην. Σ. Τσακίρης), όπου τη μουσική εκτελούσαν a cappella τέσσερις ψάλτες, και το πιο πρόσφατο «Οιδίπους τύραννος» (σκην. Κ. Μαρκουλάκης). Σε μια γρήγορη αναδρομή, αγαπώ ιδιαίτερα τις μουσικές μου για τις παραστάσεις «Βυσσινόκηπος», «Φεγγίτης», «Πέτρα φον Καντ», «Ο φάρος», «Μακμπέθ», «Φάρμα των ζώων».

Δημήτρης Μαραμής

Συνθέτης

Οι περισσότεροι σκηνοθέτες φοβούνται τη μουσική στο θέατρο

Κατ’ αρχάς, όχι η μουσική στο θέατρο, αλλά η μουσική από μόνη της, οφείλει πολλά ως προς την εξέλιξή της στην αττική τραγωδία. Η φόρμα ενός απλού τραγουδιού ή μιας σονάτας ή μιας συμφωνίας της δυτικής κλασικής μουσικής έχει ρίζες στη διαλογική αρχιτεκτονική της αρχαίας τραγωδίας. Πέραν της μορφής λοιπόν, από τη γέννηση του θεάτρου, η μουσική ήταν ενσωματωμένη στον θεατρικό λόγο. Οι ίδιοι οι τραγικοί ποιητές ήταν και συνθέτες. Η δραματική αντίθεση που αναπτύσσεται μεταξύ ενός επεισοδίου κι ενός χορικού της τραγωδίας μού φέρνει στο μυαλό τη δομή που μπορεί να έχει ένας απλός ανθρώπινος καβγάς. Που εύχομαι κανείς μας να μην έχει αυτή την εμπειρία ως ενήλικος, αλλά είμαι σίγουρος πως όλοι την έχουμε βιώσει ως παιδιά. Σε έναν καβγά, λοιπόν, σε έναν τσακωμό, παρατηρώ πως υπάρχει η στιγμή της απόλυτης σιωπής, του μηδενός, που είναι ο χρόνος κατά τον οποίο συνειδητοποιείται η παρεξήγηση ή η προσβολή ή το άδικο που θα πυροδοτήσει μια επίθεση και ταυτόχρονα μια αντεπιθετική άμυνα. Συνήθως ξεκινάει από σιγανή ένταση, όπου ανταλλάσσονται ερωτήσεις, εξηγήσεις, απειλές, υψώνονται τα λάβαρα, κι ακολουθεί μια κλιμάκωση η οποία θα φτάσει σε μία εκρηκτική κορύφωση ή και σε παραπάνω από μία. Ωστόσο, ακόμα κι αν είναι πολλές οι κορυφώσεις, σίγουρα θα υπάρχει η πιο έντονη, που θα είναι η δυνατότερη πράξη του όλου δρωμένου. Δεδομένο συνεπακόλουθο της έκρηξης είναι η αποκλιμάκωση, η αποδυνάμωση της έντασης, το σβήσιμο και πάλι στην ηρεμία και στη σιωπή. Η παραπάνω περιγραφή μπορεί να αφορά τη φόρμα οποιασδήποτε μουσικής σύνθεσης. Ωστόσο, νιώθω ότι είναι πολύ κοντά στην κλιμάκωση και στον κατευνασμό που εμπεριέχονται σε ένα επεισόδιο κι ένα χορικό της αττικής τραγωδίας. Το χορικό όμως είναι μουσική. Είναι τραγούδι. Είναι το μέρος εκείνο όπου κυριαρχεί η κοινή λογική, όπου Χορός και θεατές ταυτίζονται σε ένα κοινό για όλους τραγούδι. Δεν είναι τυχαίο που το χορικό είναι σύνθεση λόγου και μουσικής. Αφήνοντας πίσω το αρχαίο θέατρο και κάνοντας ένα άλμα στο σύγχρονο θέατρο, στο τώρα, το κατά πόσο έχει ανάγκη η θεατρική πράξη τη μουσική είναι θέμα του σκηνοθέτη. Συνήθως δεν απαιτείται υποχρεωτικά μουσική στο θέατρο από τον ίδιο τον συγγραφέα ή την ίδια τη φόρμα του θεάτρου. Αλλά από τον σκηνοθέτη.

Φυσικά, το θέατρο είναι μια τέχνη που αγκαλιάζει πολλές τέχνες μαζί. Σκηνογραφία, ενδυματολογία, σχεδιασμό φώτων, κινησιολογία, μακιγιάζ, κομμώσεις, ηχοληψία και φυσικά… μουσική. Ή μπορεί και πρώτα από όλα μουσική. Ωστόσο, όλες οι τέχνες καλούνται να υπηρετήσουν τον θεατρικό λόγο, τη δραματουργία, τη σκηνική δράση, το όραμα του σκηνοθέτη. Οφείλω να ομολογήσω, πάντως, πως οι περισσότεροι σκηνοθέτες φοβούνται τη μουσική στο θέατρο ή δεν ξέρουν πώς να την αντιμετωπίσουν ως ένα λειτουργικό συστατικό της παράστασης. Ως συνθέτης στο θέατρο, πιστεύω πως η μουσική είναι ένας συνωμότης μαζί με τον θεατή στη θέαση του έργου. Η μουσική έρχεται σε κάθε δραματική δράση να ψιθυρίσει στον θεατή κάτι άλλο από αυτό που φαίνεται σαν εικόνα επί σκηνής, να του αποκαλύψει κάτι άλλο που θα συμβεί, να προοικονομήσει ή να δυναμώσει την ένταση, τον σαρκασμό, την αισθηματική φόρτιση. Η μουσική είναι ακόμα ένας πρωταγωνιστής του έργου, ακόμα ένας ρόλος. Διακριτικός ρόλος που μπορεί να υπονομεύει μόνο και ποτέ να μη βγαίνει πιο μπροστά από κανέναν άλλον. Ωστόσο, ας μην ξεχνάμε πως η δύναμη της μουσικής έγκειται στο ότι έρχεται να εκφράσει το ανείπωτο, το πίσω από τις λέξεις, το πιο κρυφό αίσθημα, το υποσυνείδητο. Η μουσική σύνθεση πρέπει να ενσωματώνεται στο θεατρικό έργο, να αποκτά μια ταυτότητα συγκεκριμένη, η οποία θα είναι μόνο για τη συγκεκριμένη παραγωγή.

Πολλές φορές η μουσική λειτουργεί ως σκηνογραφία του χρόνου. Μπορεί, για παράδειγμα, να μας μεταφέρει στο 1930 ή στο 1960. Ή μπορεί να δημιουργεί ατμόσφαιρες συγκεκριμένες, όπως μια θάλασσα, ένας πόλεμος, ένας σεισμός. Μπορεί όμως και τίποτε απολύτως από όλα αυτά. Μπορεί η μουσική να στέκεται συνέχεια απέναντι από το έργο σαν δικαστής, ή και σαν Θεός, και να γεννά συνεχείς αντιθέσεις ή και ταυτίσεις. Ο,τι και να πω, πάντως, είναι πολύ γοητευτικό το παιχνίδι της μουσικής με τον θεατρικό λόγο και όταν πετυχαίνει βγαίνουν όλοι κερδισμένοι, και οι δημιουργοί και οι αποδέκτες θεατές.