Μανόλης Κορρές

Ο Μανόλης Κορρές (1922 – 1998) είναι μια ενδιαφέρουσα παρουσία στο μεταπολεμικό μας θέατρο. Εχει δύο σημαίνουσες παρουσίες σε δύο τελείως διαφορετικές περιόδους της θεατρικής μας ιστορίας. Την περίοδο κατά και μετά τον Εμφύλιο και την περίοδο μετά τη χούντα. Στο ενδιάμεσο διάστημα ασχολήθηκε με το επάγγελμα του οικονομολόγου, το οποίο και είχε σπουδάσει στο πανεπιστήμιο. Στην πρώτη περίοδο της συγγραφικής του πορείας το θέατρο, καταρχάς, βρισκόταν, λόγω των πολιτικών συνθηκών, σε κατάσταση επιτήρησης, με τη λογοκρισία να ασκείται σε όλους τους τρόπους δημόσιας έκφρασης και γνώμης. Ηταν τότε που το επαγγελματικό μας θέατρο δημιούργησε, όπως κι άλλες φορές το έχω καταθέσει, ένα πράγματι ελληνικό, θεατρικό υβρίδιο: τη φαρσοκωμωδία. Το νόθο (και ως νόθο, ανθεκτικότατο) αυτό είδος είχε θεματικό πυρήνα την ιστορική συνταγή της κωμωδίας χαρακτήρων, της κωμωδίας ηθών και της κωμωδίας καταστάσεων, αλλά η φόρμα της, οι ρυθμοί της και η έντονη παρουσία τύπων – κοινωνικών, χωρίς εμβάθυνση, ώστε να γίνουν χαρακτήρες – ακολουθούσε τη συνταγή της φάρσας, ένδοξο είδος στο ευρωπαϊκό θέατρο από τον 19ο αιώνα, κυρίως με τον Φεϋντώ. Η μεταπολεμική ελληνική φάρσα έγινε και προίκα μεγάλης μερίδας του ελληνικού κοινού, επειδή πέρασε στον λαϊκό κινηματογράφο της δεκαετίας του ’50.

Ο Κορρές έγραψε στο τέλος της δεκαετίας του ’40 κωμωδίες – φάρσες για τον μεγάλο κωμικό Βασίλη Αργυρόπουλο. Το έργο του «Παπαδόπουλος και Σία» παιζόταν συνεχώς επί 2 θεατρικές σεζόν. Μετά την αγρανάπαυση ο Κορρές επανέρχεται μετά τη Μεταπολίτευση και εντάσσεται στα θέματα και τη διαχείριση των υποθέσεων της σκηνικής πράξης της μετακαμπανελλικής γενιάς. Το 1979 στο Θέατρο ΚΑΒΑ ο θίασος ΑΛΩΝΙ του Σταμάτη Χονδρογιάννη ανέβασε τη σάτιρα του Κορρέ «Οίκος ευγηρίας, η Ευτυχισμένη Δύσις». Σημείωνα τότε: «Ο Κορρές ξέρει να γράφει θεατρικό διάλογο. Εχει θητεύσει στην αστική ηθογραφία, όπως διαμορφώθηκε μετά τον Παντελή Χορν ως τα καλύτερα επιτεύγματα του Καγιά, του Ρούσσου, του Ψαθά, του Σακελλάριου, του Τσιφόρου, του Πρετεντέρη. Λόγος άμεσος, καθημερινός, πολλές φορές γεμάτος λαϊκό χυμό. Οι χαρακτήρες του δεν ξεπερνούν, παρά σπάνια, το σκίτσο του τύπου, συνήθως μονοσήμαντου, και δεν έχουν σκηνική ιστορία καθεαυτοί. Εχουν, όμως, θεατρικούς προγόνους, μια σειρά από τύπους που δημιούργησε η ιστορία του είδους και η Επιθεώρηση. Το έργο του Κορρέ έχει ευθύγραμμη δράση, υποτυπώδη ανάπτυξη και αναμενόμενο τέλος, ευτυχές και αισιόδοξο. Ποτέ στις συνταγές που ακολουθεί δεν πρωτοτυπεί σε τεχνική, μόνο που υστερεί σε δέση και λύση, τολμά τη θεματολογία του. Είναι προς τιμήν του συγγραφέα που απέφυγε τη δημαγωγία, τον διδακτισμό και τη ρητορεία. Η τόλμη του περιορίζεται (και δεν είναι λίγο) στην καταγραφή, την αποκάλυψη και τη φαινομενολογική ανάλυση των ύποπτων μηχανισμών που εκμεταλλεύονται ένα ανθρώπινο πρόβλημα με κοινωνικές προεκτάσεις: τα γηρατειά. Παράλληλα προσπαθεί να αποκαλύψει και τους μηχανισμούς, με τους οποίους λειτουργεί η πληροφόρηση, η ενημέρωση από τα μαζικά μέσα επικοινωνίας, όταν βρίσκεται σε χέρια ομάδων που κινούνται, είτε από καριερίστικη αντίληψη, είτε από τη φτηνή φιλοσοφία που αποκοιμίζει με τη βιομηχανία ονείρων και πλαστής ευτυχίας. Πρέπει να πω πως ο βαθύτερος στόχος του έργου, η καταγγελία της ανίερης εκμετάλλευσης, παίρνει μια μηχανιστική μορφή, αγνοούνται οι βαθιές δομές και τα κοινωνικά αίτια που παράγουν αυτούς τους μηχανισμούς και εξατομικεύονται σε κίνητρα. Το έργο περιορίζει την ευθύνη σε κάποια ασυνείδητα ανθρωποειδή που κινούνται από την ιδιοτέλεια και το προσωπικό συμφέρον. Τα συμπτώματα, όμως, του φαινομένου, όπως εμφανίζονται στο έργο, δείχνουν πως οι ρίζες του κακού είναι ανεξάρτητες από τα πρόσωπα. Ο Κορρές, είναι αλήθεια, χτυπάει πολλούς στόχους, αλλά δεν προχωρεί σε βάθος. Πιο πετυχημένες είναι οι ατομικές ιστορίες των τροφίμων, σκηνικά μονόπρακτα που σχεδιάζουν μικρούς σατιρικούς πυρήνες, γύρω από το οικογενειακό πρόβλημα που υπάρχει πίσω από τον θεσμό και που τον συντηρεί». Σε εκείνη την παράσταση σημειώνω πως έλαμψαν μια σειρά από άξιους έλληνες καρατερίστες ηθοποιούς: Μάρθα Βούρτση, Αννα Μπράτσου, Γιάννης Κανδήλας, Τασσώ Καββαδία, Ντίνα Κώνστα, Κίττυ Αρσένη, Ντόρα Βολανάκη, Γιάννης Κοντούλης, Τάσος Παπαδάκης, Γ. Χριστόπουλος και Σοφία Μυρμηγκίδου. Εθνική Ελλάδος! Το έργο, εκείνη την εποχή, έσπασε ταμεία. Εξάλλου, ήταν η δεκαετία που γέμισε η επικράτεια οίκους ευγηρίας.

ΣΑΝ ΡΕΠΟΡΤΑΖ. Το 1980 στο ΛΑΪΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ του Λεωνίδα Τριβιζά ανέβηκε, με ανάλογη πάλι επιτυχία, το έργο του Κορρέ «Το διπλανό κρεβάτι». «Η θεματολογία του», έγραφα τότε, «ξεκινάει πάντα από ένα καυτό κοινωνικό πρόβλημα και η πρόθεσή του είναι να στηλιτεύσει τα κακώς κείμενα του κοινωνικού βίου. Το θέμα των έργων του ξεκινάει στο πρώτο σχεδίασμα σαν ένα ρεπορτάζ. Συλλέγοντας ντοκουμέντα, αφηγήσεις, περιστατικά, διαδικασίες καταλήγει στους φανερούς στόχους της καταγγελίας του. Το έργο του αυτό καταπιάνεται με τη νοσοκομειακή περίθαλψη στη σημερινή Ελλάδα. Ευτυχώς που το έργο δεν σταθμεύει στο ρεπορτάζ, όχι γιατί αυτό το είδος δεν έχει ενδιαφέρον, αλλά γιατί στη σκηνή η πολεμική, οι διαπιστώσεις και οι αποκαλύψεις δεν έχουν την αποτελεσματικότητα που έχει το ανθρώπινο, συγκεκριμένο παράδειγμα. Το θέατρο είναι πειστικό, όταν περνάει τις θέσεις του, την ιδεολογία του, τις αιχμές του μέσα από ανθρώπινο – προσωπικό – πρόβλημα. Το “Διπλανό κρεβάτι” είναι μια φωτογραφική αποτύπωση της πραγματικότητας: μια φέτα ζωής. Γνωστά ανθρώπινα περιστατικά, μέσα σε γνωστές συγκεκριμένες συνθήκες συμπεριφέρονται, ζουν και πεθαίνουν, επαναλαμβάνοντας την καθημερινότητα. Και μέσα από τον οικείο λόγο, τη σύγκρουση, τις αμφιβολίες, τα πάθη, τα γούστα, τις προτιμήσεις, τις αγωνίες, τις διαψεύσεις και τις ψευδαισθήσεις, μέσα από την οικεία εικόνα ξεπηδάει η ανοικειότητα των συνθηκών, η υποκρισία, η απανθρωπιά, οι διαβρωμένες δομές, η αθλιότητα του κοινωνικού συστήματος. Ο Κορρές κατάλαβε πως η καλύτερη κριτική για τα σαθρά είναι η απλή διαπίστωση, η περιγραφή, τα ψυχρά γεγονότα. Οι ιδεολογικές εκτιμήσεις, οι αναλύσεις, οι παρεμβάσεις του θεωρητικού λόγου, τα σχόλια είναι δυνατόν να αμφισβητηθούν. Τα γεγονότα ποτέ. Το “Διπλανό κρεβάτι” παίζει τον ρόλο του μεγεθυντικού καθρέφτη ή του μικροσκοπίου. Απομονώνει ένα φαινόμενο και το αντανακλά ή το παρακολουθεί. Το καταγράφει. Νατουραλισμός; Ναι, νατουραλισμός ακμαίος, γερός, αφτιασίδωτος, χωρίς περικοκλάδες και ερμηνευτικές παραμορφώσεις. Αλλά και νεορεαλισμός με τον τρόπο που μας τον δίδαξε ο ιταλικός κινηματογράφος. Ο Κορρές, και όταν καταγράφει, επιλέγει και κάθε επιλογή είναι κριτική. Από αυτή την άποψη το έργο του δεν κρίνει απλώς, βάζει βαθιά το νυστέρι στην κακοφορμισμένη πληγή. Και κάνει θέατρο χωρίς περιστροφές, ευθύγραμμη, αλλά δεμένη ανάπτυξη του θέματος, μετρημένες συγκρούσεις, διαγραφή σαφών τύπων (πυρήνων χαρακτήρων) και γλώσσα άμεση, καίρια, γεμάτη χυμούς, αυθεντικά ανθρώπινες σκηνές, σοφή κατανομή των βαρών και βαθιά γνώση της ψυχολογίας των ηρώων. Πέρα, όμως, από τις φανερές αυτές αρετές το έργο έχει να παρουσιάσει και στοιχεία επαρκή για μια δεύτερη, βαθύτερη ανάγνωση. Μόνο που η παλέτα του συγγραφέα χειρίζεται με ευχέρεια τα σκοτεινά χρώματα, μόλο που ο νεορεαλισμός του είναι χωρίς διέξοδο, απελπισμένος, ο θεατής διαπιστώνει, αν όχι μια αχτίδα ελπίδας, πάντως μια βαθιά ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η θέληση για ζωή και, από την άλλη, η ήρεμη αποδοχή του θανάτου έρχονται να βεβαιώσουν πως, πίσω από το απάνθρωπο σύστημα, αντιστέκεται ακόμα ένα ανθεκτικό κύτταρο – οριακό στοιχείο αυτού του ταλαιπωρημένου λαού».

Αλήθεια, φίλοι αναγνώστες, μάρτυρες όλοι μιας πανδημικής λαίλαπας, δεν εντυπωσιάζεσθε πως δεν βρέθηκε ούτε ένας κρατικός, επιχορηγούμενος, νεανικός και εμπορικός θίασος να ξαναπαρουσιάσει ύστερα από 40 χρόνια ένα θαυμάσιο έργο που καταγράφει και κρίνει τις συνθήκες που κυριαρχούν στο νοσηλευτικό μας σύστημα; Αλήθεια, να υποθέσω πως μια ολόκληρη γενιά καλλιτεχνών αγνοεί ένα εξαίσιο έργο πάνω στη νέα τραγωδία που μας κατατρέχει; Δύο έργα του Κορρέ (γηροκομεία – νοσηλευτικά ιδρύματα) που το σκεπτικό τους δεν έχει – αντιθέτως – ξεπεραστεί.

Ο Κορρές έγραψε και άλλα δύο έργα: η «Κατάληψη» είναι σχεδόν θεματικά αυριανό και το «Επικίνδυνο παιχνίδι» ανιχνεύει όλα τα αδιέξοδα μιας σύγχρονης μεσοαστικής οικογένειας και των ηθικών της αδιεξόδων. Δεν γνωρίζω ποιος είναι πιο επικίνδυνος, ο αδιάβαστος ή ο αδιάφορος σημερινός θεατρικός παράγοντας!