Μήτσος Ευθυμιάδης

Οταν το 1975 έγραψα την κριτική μου, στο «ΒΗΜΑ» τότε, για τους «Προστάτες» του Μήτσου Ευθυμιάδη (1945 – 2003), είχα αποπειραθεί να κάνω κι έναν απολογισμό της κριτικής μου θητείας ήδη τεσσάρων ετών. Και δεν είναι τυχαίο ότι έγινε με αυτό το έργο του Ευθυμιάδη. Εγραφα τότε: «Οταν πριν τέσσερα χρόνια ακριβώς άρχιζα με τα πενιχρά μέσα μου, σε χρόνια δύσκολα, τη μάχη μου για το θέατρο από αυτές τις φιλότιμες και ελεύθερες στήλες, ένιωθα μακάβρια μόνος. Το νεοελληνικό θέατρο είχε περάσει σε χέρια νέων και ταλαντούχων συγγραφέων, αναμφισβήτητα, που έπλεαν χωρίς πυξίδα. Οι “άνεμοι” της Ευρώπης φυσούσαν δυνατοί και οι σκηνές μας γέμιζαν από φωνές αλλότριες, σχήματα οθνεία, προβλήματα ανοίκεια. Φώναζα για ένα θέατρο ιθαγενές και προπηλακιζόμενο. Επεδείκνυα κάποιους δρόμους που οδηγούσαν στις πηγές και στις μορφές μιας στέρεης παράδοσης και με λοιδορούσαν. Μιλούσα για το οικείο πρόβλημα με την οικεία μορφή και με κατηγορούσαν (οι νέοι Αντιοχείς) για συντηρητισμό. Οταν δημοσίευσα σε αυτές τις στήλες το πρώτο σοβαρό άρθρο που αντιμετώπιζε την Επιθεώρηση ως αυτόνομο, έγκυρο και ιθαγενές θεατρικό είδος (το παλιότερο που γνωρίζω ήταν του Φώτου Πολίτη που αποκαλούσε την Επιθεώρηση είδος ακατανόμαστο) και, όταν καλούσα τους νέους συγγραφείς να γράψουν νούμερα, αισθάνθηκαν προσβεβλημένοι για τη μείωση, στην οποία τους καλούσα! Προπηλάκιζαν, λοιδορούσαν και ενέδιδαν. Πίσω δεν υπήρχε, παρά το έργο του Καμπανέλλη, ένα μονόπρακτο του Ζιώγα, ένας Σκαρίμπας και η “Φαύστα” του Μποστ. Δρομοδείχτες. Και μέσα στα τελευταία τρία χρόνια και Επιθεώρηση έγραψαν και έπαιξαν (“Και συ χτενίζεσαι”, “Εθνική κωμωδία”, “Ω, τί κόσμος, μπαμπά”) και στις γνήσιες φόρμες κατέφυγαν και οικεία προβλήματα καυτά κατά πρόσωπο αντιμετώπισαν (“Λάκκος και η φάβα”, “Τρομπόνι”, “Καραγκιόζης παραλίγο Βεζύρης”, “Κομέντια”, “Το φάντασμα του κυρίου Ραμόν Νοβάρο”, “Ολονυκτία”, “Μπουλουκτσήδες”, “Χάσαμε τη θεία, στοπ”) και τον Χουρμούζη ανακάλυψαν και τον Καπετανάκη και τον Αγγελο Βλάχο και τον Κορομηλά, ακόμα και τα Κρατικά θέατρα καταδέχτηκαν και τον “Γενικό Γραμματέα” και τον “Φιάκα”. Μέσα σε τρία χρόνια γίνανε πολλά. Οσα, ίσως, έπρεπε να έχουν γίνει πριν τριάντα χρόνια. Η στήλη δεν αλαζονεύεται, δικαιούται, όμως, να χαίρεται διπλά. Πρόβλεψε και βοήθησε αυτή τη στροφή, αν δεν την προκάλεσε, τίποτα δεν προκαλείται, αν δεν είναι αναγκαίο».

Αν γυρίζω πίσω 46 χρόνια, είναι, γιατί σήμερα, γιορτάζοντας τα 200 χρόνια εθνικής συνείδησης ελεύθερης, ούτε αναγγέλλεται μια ανθολογία μεγάλων στιγμών του θεάτρου, ούτε άπαιχτα, έξοχα έργα σημαντικών πεθαμένων θεατρικών συγγραφέων φιλοξενούνται, ούτε νέοι συγγραφείς ευνοούνται, ενισχύονται ή τους ανατίθενται να γράψουν έργα της σημερινής εθνικής μας κατάστασης, των αδιεξόδων και των ερεισμάτων μας.

Οταν οι Τούρκοι πολιορκούσαν τη Βιέννη, έλληνες φοιτητές στη Ζάκυνθο έπαιξαν τους «Πέρσες» του Αισχύλου. «Πέρσες» ανέβασε στο Εθνικό ο Ροντήρης το 1939, όταν άρχισε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, με «Πέρσες» ο Ροντήρης και το Εθνικό γιόρτασαν στη Ρόδο το 1947 την απελευθέρωση των Δωδεκανήσων. Και ο Ξενόπουλος έγραψε τη «Στέλλα Βιολάντη» το 1909, μετά την Επανάσταση στο Γουδί!

Ο Μήτσος Ευθυμιάδης με τους «Προστάτες» εγκαινίασε μια στροφή προς τη λαϊκή φόρμα. Εγραφα τότε: «Η φόρμα που επέλεξε να δουλέψει είναι το δυσκολότερο είδος θεάτρου, αφού μέχρι τώρα φαινόταν ακατόρθωτη η μίμηση του λαϊκού ιδιώματος από έναν προσωπικό δημιουργό. Πρέπει να είναι βαθιές οι καταβολές του και γνήσιες οι ρίζες του για να μπορέσει στην πρώτη του απόπειρα να προσεγγίσει και τη λαϊκή αίσθηση και το λαϊκό μέτρο και την ιθαγενή λαλιά. Η προσπάθειά του να σβήσει τη λόγια καταγωγή του μέσα στην παράδοση της στιχουργίας του “κάρου” πέτυχε τις περισσότερες φορές».

Τώρα που γιορτάζουμε τα διακόσια χρόνια, που ούτε ένα δεν πέρασε από την εποχή του Κάλβου χωρίς «προστάτας», μπας και ξυπνήσει κανείς να αναβιώσει το έργο του Ευθυμιάδη που είχε έξοχα σκηνοθετήσει ο Λαζάνης (η καλύτερη παράστασή του, με έξοχα χορικά του Λεοντή);

Το 1977 ο Θανάσης Παπαγεωργίου στην κολυμπήθρα του νεοελληνικού έργου, στη ΣΤΟΑ, ανέβασε τρία μονόπρακτα του Ευθυμιάδη σε ενιαία παράσταση: τον «Φώντα», το «Υπόστεγο» και τους «Ψόφιους κοριούς». Μια σειρά έργων (του Ποντίκα, του Σκούρτη, του Κεχαΐδη) και με επιστέγασμα του Ευθυμιάδη, ως νεώτερου, « για πρώτη φορά το νεοελληνικό θέατρο συλλαβίζει μια γλώσσα οικεία, ανακαλύπτει τον ρυθμό της ζωής και τον πολύβουο ήχο της αγοράς. Ως τώρα μόνο η Επιθεώρηση και η φάρσα τολμούσαν να φέρουν στη σκηνή τη γραμματική και το συντακτικό, το λεξιλόγιο και την παθολογία της γλωσσικής μας αναρχίας. Τώρα, μέσα από θέματα καυτά, η γλωσσική σύγχυση δεν είναι λαογραφικό υλικό, όπως στους ηθογράφους, είναι η συμπτωματολογία του κοινωνικού μας στίγματος. Ακούστε τη γλώσσα του Ευθυμιάδη στα τρία μονόπρακτα. Είναι η αγωνιώδης προσπάθεια να σχηματιστεί λόγος μέσα από μια τερατώδη λαλιά. Καθαρεύουσα πλάι στην αργκό, ξενισμοί πλάι σε στομφώδεις ρετσέτες, αυθορμησία και αυτοσχεδιασμοί πλάι σε καμώματα λογιώτατα. Το φαινόμενο παρατηρήθηκε πρώτα στον Διαλεγμένο, τώρα με τον Ευθυμιάδη γίνεται σημαντική θεατρική “έκθεση”. Το κοινωνικό μας πρόβλημα, όπως εκτίθεται στη θεματογραφία του Ευθυμιάδη, είναι κατά βάση γλωσσικό. Οι ήρωές του συζητούν ακατάπαυστα, φλυαρούν, γεμίζουν τα χαίνοντα κενά με λέξεις, φράσεις, επαναλήψεις

α-νόητων γλωσσικών τύπων. Εχουμε, λοιπόν, πρώτα μια λούμπεν γλώσσα, ένα εργαλείο που δεν έχει συνείδηση του ρόλου και ευθύνη της χρήσης του. Δυο φορές οι ήρωες του Ευθυμιάδη ασχολούνται με τη γραφή, τη μια τη θεωρούν αρρώστια, την άλλη τη χρησιμοποιούν για απάτη».

«Ο ΦΟΝΙΑΣ». Αν παραπέμπω, αγαπητοί αναγνώστες, σε κείμενα 45 ετών, είναι, γιατί και η κριτική έχει την ιστορία της, τις ευθύνες της και την όποια αρνητική ή θετική συμβολή της στην κατασκευή του εθνικού ιδεολογήματος. Γράφοντας το 1982, πριν από 39 χρόνια, για το αριστούργημα του Ευθυμιάδη «Ο φονιάς», πάντα για τη γλώσσα (ας μου επιτραπεί να έχω κι εγώ τις ιδεοληψίες μου, αφού υπήρξα για χρόνια δάσκαλος), σημείωνα: «Ο λόγος του δεν περιγράφει, δεν αφορίζει, δεν λέγει ούτε κρύπτει, σημαίνει. Είναι λόγος έν-οχος, ενέχει τα πρόσωπα και ενέχεται από τα γεγονότα. “Ο Φονιάς” του Ευθυμιάδη είναι ένα εντελές έργο πρώτης γραμμής, ώριμος καρπός, όχι μόνο τους συγγραφέα του, αλλά και του δραματολογικού δέντρου που τα τελευταία χρόνια όλο και πετάει κλαδιά».

Στον «Φονιά» ο Ευθυμιάδης αποκαλύπτεται ένας μεγάλος τεχνίτης. Δεν φοβάμαι τα επίθετα. Πριν απ’ όλα, το έργο επιβάλλεται ως κατασκευή. Πρέπει να το πούμε: λίγοι συνάδελφοί του κατορθώνουν (και όχι πάντα) να δομήσουν μαστορικά τα έργα τους. Το ελάττωμα που κυριαρχεί είναι ο χειρισμός των προσώπων στη σκηνή που, συνήθως, είναι αδέξιος, όταν τα πρόσωπα ξεπερνούν τα δύο. Δύο πρόσωπα δαμάζονται, περισσότερα θέλουν άλλου ποιού συγγραφική δεξιοτεχνία για να μπορέσουν, όχι απλώς να βρίσκονται στη σκηνή, αλλά να προάγουν τη δράση, να διαλέγονται και να εξελίσσονται. Ο Ευθυμιάδης ξεκινάει με τέσσερα πρόσωπα στη σκηνή και τελειώνει με αυτά. Αυτή η τεχνική απαιτεί σπάνια εγρήγορση από τη μεριά του συγγραφέα, ώστε η δοσολογία, η μοιρασιά του υλικού να εξασφαλίζει μιαν ευαίσθητη ισορροπία. Παρακολουθεί, εξελίσσει συγχρόνως, όλα τα πρόσωπα, έτσι ώστε το ένα να είναι παραπληρωματικό του άλλου, το καθένα χωριστά αυτόνομο και όλα μαζί ένα ολοκλήρωμα, ένας γεωμετρικός τόπος σημείων που ορίζουν ένα επίπεδο. Τα δύο σημεία ορίζουν ευθεία. Να γιατί η δραματουργία ντουέτων είναι ευθύγραμμη. Ο «Φονιάς» τεχνικά κατάγεται από τον Ιψεν. Διαθέτει μια σφιχτή φόρμα που υπακούει την περίφημη αρχή του μεγάλου Νορβηγού πως η διάρκεια της θεατρικής πράξης πρέπει να ισούται με τη διάρκεια του ωρολογιακού χρόνου του θεατή. Οπως ο Ιψεν, έτσι και ο Ευθυμιάδης δεν αφηγείται γραμμικά τα γεγονότα, αρχίζει «in medias res». Ετσι το έργο καλπάζει προς το μέλλον, αποκαλύπτοντας το παρελθόν κι αυτό μέσα στο «παρόν» του μετρημένου χρόνου, το δίωρο. Ο «Φονιάς» έχει κάτι από την τεχνική των «Βρυκολάκων». « Οταν εμφανίζονται τέτοια έργα σε μια δραματουργία, αρχίζει η ενηλικίωσή της. Μέσα από μία φονική πράξη αποκαλύπτεται μια συγκεκριμένη συγκυρία ως ο πραγματικός φονιάς που μετατρέπει όλα τα πρόσωπα σε θύματα και θύτες μαζί. Ο Ευθυμιάδης κατόρθωσε αυτό το απλό και δύσκολο: μια συνηθισμένη οικογενειακή υπόθεση (τραγωδία) την έθεσε με το κύρος του καθολικού».

Καιρός δεν είναι, φίλοι, να γιορτάσουμε, κοιτώντας χωρίς προσωπεία και μασκαρέματα τα μούτρα μας στον καθρέφτη;