Η γυναικεία κυριαρχία στο μυθιστόρημα

Σε όποιες λίστες μεγάλων λογοτεχνικών βραβείων και αν κοιτάξει κανείς, οι γυναίκες όχι μόνο έχουν εδραιώσει την παρουσία τους, αλλά αποτελούν και την πλειονότητα. Οι προβολείς της δημοσιότητας, μόνιμα στραμμένοι πάνω τους, το ίδιο και τα αφιερώματα σε μεγάλα ΜΜΕ. Ιδιαίτερα για τη γενιά των 30 και κάτι, τα ισχυρά κράτη της Δύσης, επενδύουν μεγάλο μέρος του σύγχρονου πολιτιστικού τους κεφαλαίου. Μια γκάμα συγγραφέων από την Ιρλανδή Σάλι Ρούνι (με πολλές διακρίσεις, ανάμεσά τους και το Βραβείο Costa) μέχρι τη Νεοϋορκέζα Ρέιβεν Λεϊλάνι (το φετινό βραβείο Ντίλαν Τόμας), έχει ειπωθεί πως έχουν βρει το Ζeitgeist. Πρόκειται για μια νέα πρόταση, μια πολιτισμική μετατόπιση που αξίζει να σταθούμε ή για μια προσπάθεια κοινωνικής «διόρθωσης»;

Τους τελευταίους δώδεκα μήνες, όποιος συγγραφέας κι αν ρωτηθεί – όλων των ειδών και μορφών λόγου – τι διαβάζει, αναφέρει ο «Guardian», δεν θα παραλείψει να πει μία εκ των: Πατρίσια Λόκγουντ, Ρέιτσελ Κούσνερ, Γκουέντολιν Ρίλεϊ, αλλά και παλιότερες όπως η Ναταλία Γκίνζμπουργκ, η Οκτάβια Μπάτλερ κ.ά. Ομως αν κοιτάξουμε μια δεκαετία πίσω ή και δύο, θα παρατηρήσουμε το ακριβώς αντίθετο φαινόμενο. Στα μεγάλα βραβεία, το έντονο παρασκήνιο στρεφόταν γύρω από τα «τέρατα» της εκδοτικής παραγωγής: Ιαν ΜακΓιούαν, Καζούο Ιζιγκούρο, Τζούλιαν Μπαρνς, Φίλιπ Ροθ, Τζον Απνταϊκ, Σολ Μπέλοου, Μάρτιν Εϊμις, Τζόναθαν Φράνζεν, Κολμ Τόιμπιν και άλλοι πολλοί.

Σύμφωνα με το «Bookseller» 630 από τα 1.000 μπεστ σέλερ για το 2020 γράφτηκαν από γυναίκες. Οι εκδότες των οίκων Vintage και Serpent’s Tale, δύο από τους πιο δραστήριους εναλλακτικούς εκδοτικούς στη Μεγάλη Βρετανία, που λαμβάνουν σήματα από τις νεότερες ηλικίες, αναφέρουν πως οι νέοι άντρες σαν να εγκαταλείπουν τη λογοτεχνία. Αυτό έχει πολλές αναγνώσεις. Σαφώς οι γυναίκες έχουν χειραφετηθεί και έχουν απελευθερωθεί από τους ρόλους που καλούνταν να υπηρετήσουν στο παρελθόν. Σημαίνει επίσης άνοδο του μορφωτικού τους επιπέδου.

«ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑ». Υπάρχουν, όμως, και οι τάσεις μιας παλιάς βιομηχανίας όπως αυτής του βιβλίου, που ψάχνει να καβαλήσει το κύμα της διαφοροποίησης και να προωθήσει νέα πρόσωπα. Ετσι για παράδειγμα τα χάσταγκ είναι έτοιμα να αποθεώσουν γυναίκες συγγραφείς και τα τιτιβίσματα να γεμίσουν από φεμινιστικές μπροσούρες, κυρίως λευκών γυναικών της νέας μεσαίας τάξης. Είναι πιο εύκολο για γυναίκα να δημιουργήσει θόρυβο, λέει ο εκδότης του Serpent’s Tale. Φυλή και φύλο, απασχολούν έντονα τον δημόσιο εκδοτικό διάλογο αυτή τη στιγμή.

Είναι όμως όλα έτσι; Πίσω από τους προβολείς, υπάρχει κινητικότητα. Εκδοτικοί που κινούνται υπόγεια, στις περιθωριοποιημένες κοινότητες, προσέχουν τις νέες αντρικές φωνές οι οποίες σκιαγραφούν πρωταγωνιστές με τραύματα βαθιά. Είτε λόγω χρώματος, είτε λόγω σεξουαλικών προτιμήσεων, είτε σωματικής αναπηρίας, είτε προέρχονται από την πρώην εργατική τάξη. Η αυθεντικότητα στη ρίζα της, ερευνάται εδώ, αντιτιθέμενοι όπως και οι συγγραφείς τους, στη μονοπολιτισμική ατζέντα όπως διαμορφώνεται και τώρα αλλά και πριν με τους συγγραφείς «τέρατα», του μεγαλοαστικού προτύπου. Η αλήθεια είναι πως αν ρίξουμε μια ματιά στους άντρες στην ηλικία των 30, δεν θα βρούμε ιδιαίτερη όρεξη για λογοτεχνία. Παρά μόνο για video games, ανεβάσματα σε πλατφόρμες, καλωδιακή τηλεόραση και γενικότερα ό,τι έχει άμεση σχέση με την εικόνα. Μπορεί τελικά να λείπει η cool προκλητικότητα, η ρομαντική πολεμική, τα αντιπαραθετικά αίτια στην ανδρική λογοτεχνία. Αρκετοί αναλυτές της βιομηχανίας αναφέρονται και στη συντηρητική στροφή των νεαρών αντρών. Από την εποχή του μανιχαϊστικά προκλητικού «ανδροκεντρικού» Νόρμαν Μέιλερ, περάσαμε σταδιακά σε αυτοαναφορικούς άνευρους λευκούς άντρες, που ήταν καθηλωμένοι σε μια αγορίστικη αθωότητα, όπως π.χ. ο Τζόναθαν Σάφραν Φόερ. Ενα κενό που εντοπίζουν πολλοί άντρες συγγραφείς του σήμερα, όπως ο ανερχόμενος Σαμ Μπάιερς. Ο οποίος πιστεύει ότι είναι καιρός για τους μαύρους και τις γυναίκες που υποεκπροσωπούνταν στο καλλιτεχνικό σύμπαν να αποκτήσουν ορατότητα. Από την άλλη μεριά σκέφτεται πως απλά η κυρίαρχη κουλτούρα όποτε νιώσει πως ασθενεί, απορροφά με δύναμη ό,τι της βγαίνει στα trends. Ειδικοί επισημαίνουν και μια άλλη αντίφαση: ενώ οι γυναίκες κατά πλειοψηφία μπορούν να χειριστούν επιδέξια ζητήματα που αφορούν τις σύγχρονες ταυτότητες, το λογοτεχνικό αποτέλεσμα είναι γενικά, ολοένα και πιο προβλέψιμο.

Πάνω σε αυτή την τελευταία εκτίμηση, εδράζεται και η ανησυχία πολλών γυναικών συγγραφέων, όπου το ερώτημα «γιατί υποχωρούν οι άντρες από τη μυθοπλασία» είναι απολύτως συνυφασμένο με το συμπέρασμα ότι «η πεζογραφία είναι πια νεκρή». Καθότι, όπως υποστηρίζει η γνωστή μας Ρέιτσελ Κασκ, «η συγκυρία είναι με τη μεριά των γυναικών, αλλά το gravitas παραμένει στην πλευρά των αντρών». H εκδότρια του «4th Estate» ανησυχεί πως με όλα αυτά θα αποτύχει η εκδοτική παραγωγή να μιλήσει ανοικτά στην κοινωνία. Τώρα που χρειάζεται να δοθούν νέες προοπτικές στον αναγνώστη και η λογοτεχνία δεν μπορεί να μείνει στατική. Για να επιστρέψουμε στα αρχικά ερωτήματα, σίγουρα συζητάμε για μια προσπάθεια διόρθωσης και μια πολιτισμική μετατόπιση που αφορά τον περιορισμό της αντρικής λογοτεχνικής αυθεντίας του παρελθόντος. Το να ορίζονται όμως σχεδόν τα πάντα με την κλίμακα εκατέρωθεν του φύλου, δεν γνωρίζουμε εάν στο μέλλον θα αφυπνίσει το λογοτεχνικό consensus ή θα το μεταφέρει σε μια διαθεματική πολεμική.