«Να αντιλαμβανόμαστε {LF}την Ιστορία ως {LF}σκληρή υπενθύμιση»

Εργαζόμενος – διανοούμενος θα έλεγαν οι παλιοί μαρξιστές. Εμείς θα λέγαμε, απλώς, ένας πνευματικός άνθρωπος από εκείνους που παρηγορητικά παρέμειναν πεισματικά οι ψυχές των ιδεών και της Τέχνης στα μέρη που ζουν και ανδρώθηκαν. Για τον Γιώργο Χ. Θεοχάρη ο λόγος. Γιατί όμως εργαζόμενος; Μα γιατί για χρόνια εργάστηκε στη βιομηχανία παραγωγής αλουμινίου, στα Ασπρα Σπίτια της Παραλίας Διστόμου και από εκεί συνταξιοδοτήθηκε. Γιατί διανοούμενος; Γιατί εδώ και παραπάνω από τρεις δεκαετίες γράφει και εκδίδει ποίηση – έχει μάλιστα μεταφραστεί σε πολλές χώρες. Εχει ο ίδιος τιμηθεί με το Κρατικό Βραβείο Χρονικού – Μαρτυρίας (2011) επίσης για μελέτη του για τη σφαγή του Διστόμου το 1944. Και γιατί διευθύνει το περιοδικό Εμβόλιμον όπου με μια παρέα συντοπιτών του έχουν μετακαλέσει απ’ το 1988 σχεδόν όλο το συγγραφικό και πνευματικό σινάφι για παρουσιάσεις και εκδηλώσεις. Ολα αυτά στα Ασπρα Σπίτια, ο Θεοχάρης με καταγωγή από τη Δεσφίνα, περιοχές και μέρη σκληρά που δεν τους χαρίστηκε τίποτε. Που έζησαν όλη τη φτώχεια, τη βιομηχανική ανάταξη της χώρας αλλά και έχουν βιώματα και μνήμες από τη φρίκη του ναζισμού, της Κατοχής, των εγκαυμάτων του Εμφυλίου. Με αφορμή το νέο του βιβλίο «Δίφορη Μνήμη» (Πόλις) δώσαμε την 4η Εντολή στον Γιώργο Χ. Θεοχάρη σε μια συνέντευξη που επιβεβαιώνει πως ανά την Ελλάδα στέκουν ως φάροι άνθρωποι και παρέες κόντρα στην τουριστικοποίηση ή την ομογενοποίηση των πραγμάτων.

Κύριε Θεοχάρη, ας ξεκινήσουμε απ’ τη «Δίφορη Μνήμη» σας. Που μου θύμισε τα «Στοιχεία της δεκαετίας του ’60» του Θανάση Βαλτινού αλλά και το πρόσφατο «Στ’ Αμπέλια» του Σταύρου Ζουμπουλάκη. Για να μην παρεξηγηθώ. Η «Δίφορη Μνήμη» έχει και στοιχεία ντοκουμέντων από την επαρχία σας αλλά και τη δική σας καταγωγική καταγραφή. Πώς αλήθεια ισορροπήσατε μεταξύ της μικροϊστορίας του χωριού και της ιστορίας του τόπου μας;

Το ότι η «Δίφορη Μνήμη» μου σας θυμίζει τα δύο βιβλία που αναφέρετε αποτελεί για μένα τιμή. Ωστόσο έχετε δίκιο αφού κι εγώ γοητεύτηκα από την ανάγνωση του μυθιστορήματος «Στοιχεία για τη δεκαετία του ’60» του Βαλτινού, που διάβασα στην πρώτη έκδοση της Στιγμής, του Αιμίλιου Καλλιακάτσου (τιμώ τους εκδότες των πρώτων εκδόσεων καλών εμβληματικών βιβλίων και πάντα τους μνημονεύω), όπως και του βιβλίου «Στ’ αμπέλια» του Ζουμπουλάκη στις εκδόσεις Πόλις. Μάλιστα σχετικά με το βιβλίο του Ζουμπουλάκη υπάρχει μια μικρή ιστορία που θα ήθελα να την καταθέσω: Βρισκόμουν σε θεραπευτήριο προκειμένου να λάβω την ανασοκατασταλτική μου θεραπεία, ενδοφλεβίως. Για το 5ωρο που θα κυλούσε, πήρα μαζί μου το φρεσκοτυπωμένο βιβλίο του Σταύρου. Ξεκίνησα την ανάγνωση και φράση τη φράση άρχισε να μετατρέπεται η αίθουσα φασματικά σε φυσικό τοπίο της γενέτειράς μου, στην ύπαιθρο της ορεινής πατρίδας μου και σταδιακά οι συμπάσχοντες πλάι μου κι απέναντί μου, μετατρέπονταν σε δικούς μου συγγενείς και αγαπημένους. Κύλησε ο χρόνος ορμητικά παρότι στην πραγματικότητα κυλούσε στάγδην στη φλέβα μου βασανιστικά αργά. Το αριστουργηματικό αφήγημα του Σταύρου με πήρε «επί πτερύγων ανέμων» και περπάτησα στα παιδικά μου χρόνια στη Δεσφίνα της Φωκίδας. Ηταν μια διαδικασία ανάγνωσης αντιφωνικής. Σε κάθε μνήμη του Σταύρου (2, μόλις, χρόνια μικρότερού μου) αντιφωνούσα μίαν αντίστοιχη δική μου. Εν τέλει μια πρώτη σχεδίαση της «Δίφορης Μνήμης» βρίσκεται σπαργανικά σημειωμένη στα περιθώρια των σελίδων του βιβλίου «Στ’ αμπέλια».

Αρα;

Η «Δίφορη Μνήμη» είναι ένα κολάζ ντοκουμέντων. Τα στοιχεία που συναρθρώνουν το βιβλίο αναδεικνύουν τη φυσιογνωμία, τον χαρακτήρα και την ιδεολογία μιας περιοχής της ελληνικής επαρχίας και των ανθρώπων της για μια συγκεκριμένη περίοδο ενός σχεδόν αιώνα. Η μικροϊστορία του χωριού μου συντελέστηκε μέσα στο πλαίσιο της ιστορίας της χώρας. Αλλωστε μικροϊστορία και ιστορία δεν είναι αντιθετικά ζεύγματα. Πόσω μάλλον που η δυναμική του εφήμερου, του μικρού, του ελάχιστου, είναι πολλές φορές εκρηκτική. Συνεπώς η ισορροπία στο βιβλίο βρίσκεται στο ότι μέσω αυτού προτείνεται μια συναρμολόγηση τεκμηρίων με στόχο να εμπλουτίζεται το ιστορικό πλαίσιο.

Το βιβλίο έχει επίσης διαφορετικών ειδών πρόζες. Εχει ποίηση, πεζογράφημα, διήγημα, ψίχα σκέψεων, λεζαντοκείμενα φωτογραφιών (χωρίς τις φωτογραφίες). Ποιο είδος κυριάρχησε και πώς καταφέρατε να τους δώσετε τόσο ενιαία χαρακτηριστικά;

Κυρίαρχο είναι το είδος της, στεγνής αποκαθαρμένης από ψιμύθια, πρόζας. Ακόμη και στο κείμενο της αυτοσύστασής μου και στις δύο, σχετικά εκτεταμένες, πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις της μάνας και του πατέρα μου, επιδίωξα να κυριαρχήσει η στεγνή παράθεση των περιστατικών της ζωής τους, δίχως φιοριτούρες. Ενότητα και ενιαία χαρακτηριστικά απέκτησαν από την ίδια τη ρεαλιστική πραγματικότητα των αυθεντικών συμβάντων στον τόπο μου και στους ανθρώπους του. Γι’ αυτό και η επιλογή να τιτλοφορήσω τα στιγμιότυπα στην ενότητα «Αρνητικά προς εμφάνιση» με μάρκες ασπρόμαυρων φωτογραφικών μηχανών, νιώθοντας ότι τα κείμενα πρέπει να έχουν την καθαρότητα φωτογραφικού στιγμιότυπου και μάλιστα ασπρόμαυρου, σαν τραγική αναπαράσταση. Σκέφτομαι για παράδειγμα ότι αν γυριζόταν η «Αναπαράσταση» του Θ. Αγγελόπουλου σε έγχρωμο, δεν θα έκανε την ίδια εντύπωση. Η μαυροφορεμένη τραχιά γυναίκα που δίνεται στον έρωτα και φτάνει στον φόνο, αν ήταν στο έγχρωμο, πιστεύω θα έχανε σε τραγικότητα. Τα ίδια τα γεγονότα της αφήγησης ομογενοποιούνται απόλυτα ακριβώς γιατί αναφέρονται σε στοιχεία ζωής αληθινών ανθρώπων. Μάλιστα το δέσιμό τους με γεγονότα του χωριού που πέρασαν στις αθηναϊκές εφημερίδες, γίνεται τόσο τέλεια γιατί κι εκεί το γεγονός παρατίθεται στεγνά από τον ρεπόρτερ.

Επιστρέφει και επανέρχεται στη διήγηση η 7η Ιουνίου 1944. Τι συνέβη τότε;

Σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής στη Δεσφίνα υπήρχε ιταλική φρουρά. Ομως από το τέλος της άνοιξης 1944 όταν ο Αξονας ένιωθε να χάνει το παιχνίδι του πολέμου, οι γερμανικές δυνάμεις που στρατοπέδευαν στην Αμφισσα και την Αράχοβα άρχισαν να κινούνται με στόχο να κρατήσουν ανοιχτή την οδική υποχώρησή τους όταν θα χρειαζόταν. Ας μη λησμονούμε πως η τότε εθνική οδός Αθηνών – Ειδομένης περνούσε από Λιβαδειά και Αράχοβα και Αμφισσα, φτάνοντας μέσω Γραβιάς στον Μπράλο, ώστε να κατεβεί στον κάμπο της Λαμίας. Ο ΕΛΑΣ έκανε ενέργειες επιθετικές στην περιοχή του Ελικώνα και του Παρνασσού και στο κρίσιμο διάστημα τα αντίποινα των Γερμανών περιμετρικά του Διστόμου κορυφώνονται με τη σφαγή στο Δίστομο. Μίαν ημέρα μετά την απόβαση των Συμμάχων στη Δουνκέρκη πατούν πρώτη φορά το χωριό μου οι Γερμανοί, φερμένοι από τη μεριά της Αράχοβας, δυστυχώς από δεσφινιώτη δωσίλογο, αξιωματικό του ελληνικού στρατού. Στη μάχη της Δεσφίνας, οι Γερμανοί κατάφεραν να σκοτώσουν 23 αντάρτες, στην πλειονότητά τους νεαρούς ΕΠΟΝίτες της Λιβαδειάς. Τρεις μέρες αργότερα μακέλεψαν το γειτονικό μας Δίστομο.

Το λέω γιατί έχετε ασχοληθεί με τη σφαγή στο Δίστομο, έχετε βραβευθεί, έτσι γνωριστήκαμε εξάλλου. Θεωρείτε πως όλα αυτά τα συμβάντα πρέπει να αναβιώνουν, να κωδικοποιούνται μέσω της Τέχνης ή της καταγραφής για τις νεότερες γενιές;

Πράγματι γνωριστήκαμε στη συνέντευξη Τύπου για το βιβλίο, στην Αθήνα, κύριε Μανιάτη, πολύ καιρό πριν από τη βράβευσή του. Πιστεύω ακράδαντα ότι τα συμβάντα της Ιστορίας απαιτείται να καταγράφονται, να προσφέρονται είτε με όρους επιστημονικής τεκμηρίωσης και κωδικοποίησης είτε και μέσω της Τέχνης, ώστε να πλουτίζεται συν τω χρόνω το ταμιευτήριο της συλλογικής μας μνήμης και αυτογνωσίας. Τηρουμένων των αναλογιών είναι απαραίτητο να συντηρούμε φωλιές νερού μέσα στις φλόγες, κατά τον στίχο του Αναγνωστάκη. Η ενάργεια των ιστορικών συμβάντων στο μνημονικό μας στερεώνει το παρόν και λεπτουργεί, εξανθρωπίζει, το μέλλον μας.

Η φράση πως μάθατε γραφή στα τετράδια της UNRA που διένεμε η ενορία νομίζω αποτυπώνει όλη τη γενιά σας. Μεταπολεμική γενιά, σκληρά χρόνια. Ηταν εποχή που υπήρχε ελπίδα στην αλλαγή της χώρας, ή απλώς προχωρήσαμε συλλογικά με όλη την πίκρα του νωπού παρελθόντος;

Οντως μεγάλωσα, η γενιά μου μεγάλωσε, στην επαρχία, κάτω από όρους μεγάλης στέρησης. Σκεφτείτε ότι εξαιτίας της έλλειψης αγαθών λειτουργούσε ανταλλακτικό εμπόριο. Εδινες ένα σακούλι κριθάρι για τρία αγγούρια. Αγοράζαμε το καρπούζι με τη φέτα γιατί δεν υπήρχε οικονομική δυνατότητα αγοράς ολόκληρου. Δίναμε στον μπακάλη δύο αβγά για μισό κιλό ρύζι. Στο σχολείο σιτιζόμασταν από τα μαθητικά συσσίτια. Πράγματι κατά διαστήματα μας φώναζε ο παπάς της ενορίας και μας μοίραζε τετράδια από την αμερικανική βοήθεια. Ηταν όμορφα τετράδια με γραμμή γαλάζια στα περιθώρια και χώρο ν’ ανασαίνει το κείμενο στις σελίδες. Και μολύβια μαλακά και σκληρά που χαιρόσουν να γράφεις. Επαιρναν οι μανάδες μας κόλλες μπλε εμβαδού περίπου ενός τετραγωνικού και τα σωπάνιαζαν, έντυναν τα τετράδιά μας για να μη λερώνονται και χαλάνε κι αυτό μας στερούσε την απόλαυση να βλέπουμε διαρκώς τα όμορφά τους εξώφυλλα. Και, ναι, υπήρχε ελπίδα αλλαγής των όρων ζωής στη χώρα και στους ανθρώπους. Το βλέπαμε στα αποφασισμένα τραχιά πρόσωπα των γονιών μας, στους μικρούς στόχους που παλεύαμε, όπως να είμαστε καλοί επιμελείς μαθητές και να περάσουμε στις εισαγωγικές εξετάσεις για το Γυμνάσιο, για να έχουμε προοπτική καλύτερης ζωής. Πήγα το 1963 στο γυμνάσιο στην Αμφισσα. Σε ένα νοικιασμένο δωματιάκι με τον ξάδερφό μου. Από το χωριό ερχόταν ένα καρβέλι ψωμί, κάποιοι κεφτέδες, τυρί φέτα κι ένα δεκάρικο, την εβδομάδα με το ΚΤΕΛ. Μάθαμε να αυτοσυντηρούμαστε κι αυτό δεν ήταν μικρό μάθημα. Οσο για την πίκρα και το βάρος του νωπού παρελθόντος προχωρήσαμε φέροντας την επίδρασή του στην ψυχή μας αδιάλειπτα. Είχαμε όμως όραμα κι ήταν ορατός ο αντίπαλος.

Η Δεσφίνα, η Αράχοβα, η ευρύτερη περιοχή που φωτίζετε με τη γραφή σας ως ένα μεικτό σκηνικό ιστοριών και γεγονότων, δίδει την εντύπωση ενός τόπου που παρά τη σημερινή του θέση (π.χ. η Αράχοβα – σκι, Αθηναίοι, λάιφ στάιλ) από κάτω έχει ακόμη τα οστά του Εμφυλίου ή των μαχών της Κατοχής. Πώς πρέπει να αντιλαμβανόμαστε την Ιστορία κ. Θεοχάρη, ως επιστήμη των επιστημών, ως σκληρή υπενθύμιση;

Θεωρώ ότι πρέπει να αντιλαμβανόμαστε την Ιστορία ως σκληρή υπενθύμιση, όχι απλά γιατί, κατά το λεγόμενο, όποιος δεν διδάσκεται από την Ιστορία θα ξαναπάθει τα ίδια, αλλά γιατί η Ιστορία είναι υπαρξιακή υπόθεση των ανθρώπων. Τα στοιχεία της μας συνθέτουν και μας διαμορφώνουν εσαεί.

Και η μουσική υπάρχει στον λόγο σας, στις αναμνήσεις από τη Δεσφίνα, την περιοχή σας, το χωριό σας. Μοιρολόγια, κλαρίνα, γλέντια, πένθος και χαρά. Αλλαξε η πρόσληψη που έχουμε σήμερα για τη μουσική από τότε;

Ο πατέρας μου ψάλτης, γνώστης της Οκτώηχου, κιθαρίστας και τραγουδιστής με την κομπανία του χωριού, γέμιζε την παιδική μου ακοή με ήχους μελισματικούς. Σήμερα με την κυριαρχία, κατά τεκμήριο, του σκληρού ήχου χάνεται, όλο και πιο πολύ, εκείνη η μελωδική αίσθηση της μπαλάντας. Ωστόσο η Τέχνη πάντα βρίσκει δρόμους και οι νέοι μουσικοί δημιουργοί ήδη τονίζουν μελωδικά το παρόν τους.

Επιμένετε με μια παρέα ανθρώπων να κρατάτε το πνευματικό εντευκτήριό σας στα Ασπρα Σπίτια, το περιοδικό σας, με εκδηλώσεις που έχουν περάσει δεκάδες συγγραφείς και όχι μόνον. Πώς ξεκίνησε όλο αυτό και αλήθεια δεν ήταν εναντίον σας ο καιρός;

Τον χειμώνα του 1988 επιχειρήσαμε, μια μικρή παρέα εργαζομένων στη βιομηχανία παραγωγής αλουμινίου και κάτοικοι των Ασπρων Σπιτιών της Παραλίας Διστόμου, που κάτι γράφαμε παράλληλα με τη βιοποριστική μας ενασχόληση, να παρεμβάλουμε και τη δική μας ελάχιστη παρουσία στον συνωστισμό του έντυπου λόγου. Κυκλοφορήσαμε το 1ο τεύχος του «Εμβολίμου» στο τέλος του 1988. Ηταν έκδοση των Φίλων του Λόγου που είναι φιλαναγνώστες της πόλης και της επαρχίας μας οι οποίοι βοηθούν και στις πρακτικές εργασίες που προκύπτουν. Από το 1989 λειτουργήσαμε και το εντευκτήριο του περιοδικού στον χώρο του οποίου έχουν παρουσιάσει το έργο τους πάνω από 450 πεζογράφοι, ποιητές, φιλόσοφοι, δοκιμιογράφοι, ζωγράφοι, μουσικοί, φωτογράφοι. Στη δυτική άκρη της Βοιωτίας, στον κόλπο της Αντίκυρας, εκείνη την εποχή συμπληρωνόταν μία 25ετία έντονης βιομηχανικής δραστηριότητας και ξέραμε πως είχε αφήσει χαρακιές και σημάδια μέσα μας, έτσι ώστε να μπορούμε να ισχυριστούμε εντύπως και ενυπογράφως, και συνεπώς δημοσίως, ότι ο χώρος στον οποίο ζούσαμε και δουλεύαμε δεν θα έπρεπε να συστήνεται στην ελληνική κοινωνία μονάχα με την τεχνολογική του ταυτότητα και τη συνεισφορά του στο ΑΕΠ, ούτε μονάχα με την εντύπωση από τις επιδράσεις της βιομηχανίας στο περιβάλλον και τον απόηχο των εργατικών και κοινωνικών αγώνων, αλλά και με ό,τι πνευματικό είχε να δώσει, με όποιους φθόγγους λόγου μπορούσε να συλλαβίσει, με ό,τι «άφωνο» ποδοβολούσε μέσα στις ψυχές των κατοίκων

Γιατί «Εμβόλιμον»;

Ονομάσαμε το περιοδικό «Εμβόλιμον» ακριβώς για να σηματοδοτήσουμε την πρόθεσή μας να διεμβολίσουμε πνευματικά την αγκίστρωση της μικρής μας κοινότητας στους παγετώνες της βιομηχανικής της καθημερινότητας. Πολύ σημαντική υποστήριξη, όπως άλλωστε και όλοι οι φορείς πολιτισμού της πόλης μας, δεχόμαστε από την εταιρεία ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΝ ΑΕ, του ομίλου Μυτιληναίος, τη βιομηχανία του χώρου μας, οι υπεύθυνοι εταιρικής κοινωνικής ευθύνης της οποίας θεωρούν το περιοδικό και το εντευκτήριο στοιχεία της πολιτισμικής ταυτότητας του χώρου. Ετσι φτάσαμε και ξεπεράσαμε τα 40 χρόνια εκδοτικής παρουσίας και αυτές τις μέρες ετοιμάζουμε να κυκλοφορήσει ένα τεύχος αφιέρωμα στον Μίλτο Σαχτούρη.

Δουλέψατε σκληρά, αλλά ταυτόχρονα γράφετε ποίηση πολλά χρόνια. Τι σας έδινε και δίνει η ποίηση και επιμένετε (είχατε επιρροές;);

Η ίδια η τεχνική φύση της δουλειάς μου ήταν, ορισμένως, και πηγή έμπνευσής μου. Η ποίηση μου δίνει την ευεργεσία της μετατροπής των λέξεων σε Τέχνη. Στηρίζει την πεποίθησή μου ότι η γραφή δεν είναι απλά βακτηρία του βίου αλλά ακάτιο διασώσεως από τους βάλτους της ακαλαισθησίας.

Το μέλλον της χώρας είναι στην επιστροφή στην ύπαιθρο και την αγροτική ζωή λέτε ή σε μια νέα βιώσιμη και ιντερνετική πόλη;

Νομίζω πρέπει να είναι στη σύμμειξη της τεχνολογικής έκρηξης που διευκολύνει τη ζωή με τον σεβασμό στη Φύση, στο δάσος, στο δέντρο, στο χορταράκι, στο νερό.

Το μέλλον της Αριστεράς; Είστε πάντα ανένταχτος, στρατευμένος και μάχιμος. Βλέπετε ας πούμε μια πράσινη (οικολογική) Αριστερά;

Οπως το λέτε: ανένταχτος, στρατευμένος και μάχιμος. Πιστεύω πως η Οικολογία δεν αποτελεί πολυτέλεια αλλά κρίσιμη παράμετρο για τη ζωή μας. Συνεπώς δεν μπορεί να λείπει από την προγραμματική συνθήκη της Αριστεράς και κυρίως από τον αγωνιστικό της σχεδιασμό. Ωστόσο εκείνο που με κάνει να στηρίζω και να στρατεύομαι στην Αριστερά είναι το να μην αφίσταται από τον θεμελιώδη στόχο της να προστατεύει τα συμφέροντα των ανθρώπων του μόχθου και να παλεύει γι’ αυτά. Οποιο πολιτικό σχήμα ενεργεί στην κατεύθυνση να σταματήσει η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο είναι δικός μου χώρος πάλης και συστρατεύομαι.