Η εξωτερική επιρροή, {LF}οι εσωτερικοί εμφύλιοι

Οπως ήταν αναμενόμενο, η διακοσιετηρίδα από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης έφερε μια ουσιώδη εκδοτική κίνηση, που όμως δεν έχει ακόμα κατορθώσει να καλύψει το θεματικό, ποιοτικό, αλλά και ποσοτικό κατά περίπτωση έδαφος που επιβάλλει η συγκυρία. Είναι αλήθεια ότι τις τελευταίες δεκαετίες έχει σημαντικά προωθηθεί η ιστορική έρευνα και ανάλυση για τα στοιχεία και τα γεγονότα που προετοίμασαν και υλοποίησαν την Εθνεγερσία, αλλά και κληροδοτήθηκαν από αυτήν. Ωστόσο, είναι εξίσου σαφές ότι όλο αυτό το νέο υλικό δεν έχει τύχει της εμβάθυνσης, σύνδεσης, αλλά και εκλαΐκευσης που χρειάζεται.

Μια περίπτωση που αξιοπρόσεκτα και δόκιμα συνδυάζει την ακαδημαϊκή εποπτεία με την προσβάσιμη στο γενικό κοινό γραφή είναι η σειρά βασικών ιστοριογραφικών βοηθημάτων των εκδόσεων «Μεταίχμιο», με τέσσερις τίτλους αφιερωμένους σε ισάριθμους πρωταγωνιστές και τέσσερις σε καθοριστικές θεματικές ενότητες της Επανάστασης του 1821, με την ευθύνη του καθηγητή Ιάκωβου Δ. Μιχαηλίδη. Ειδικότερα, το ενδιαφέρον μας θα επικεντρωθεί σε δύο από τα βιβλία της σειράς που εμφανίζουν μια ενότητα χαρακτήρα. Πρόκειται για μονογραφίες που αντιμετωπίζουν τα δύο κυρίαρχα πολιτικά μέτωπα του Αγώνα, το εσωτερικό των διενέξεων και το εξωτερικό των επιρροών. Οι συγγραφείς δεν χρειάζονται ιδιαίτερες συστάσεις για το ενημερωμένο ιστοριογραφικά κοινό, ανήκουν στην ίδια γενιά κι είναι αμφότεροι ευρύτατα γνωστοί για το επιστημονικό τους έργο πάνω στον ελληνικό 20ό αιώνα.

Οι Μεγάλες Δυνάμεις

Ο Σωτήρης Ριζάς (διευθύνων Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας του Νεωτέρου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών) παραδίδει μια αναλυτική επισκόπηση της επιρροής των Μεγάλων Δυνάμεων στην Ελληνική Επανάσταση. Το θέμα δεν έχει ως τώρα περάσει απαρατήρητο, έχει όμως προκαλέσει μανιχαϊστικές τοποθετήσεις και υπερβολικά συχνά αδικαιολόγητους επιμερισμούς και μονομέρειες. Πρώτο βασικό κεκτημένο του βιβλίου είναι ότι ενσωματώνει στο ίδιο σύστημα αναφοράς τις προεπαναστατικές διεργασίες και επιρροές με τις πολιτικές εξελίξεις κατά τη διάρκεια του Αγώνα. Είναι σημαντική η ενότητα αντίληψης για τη σχέση των Ελλήνων με τους κορυφαίους πολιτικούς – αλλά και ιδεολογικούς και πολιτισμικούς ακόμα – παράγοντες επιρροής της εποχής τόσο πριν, όσο και κατά την εξέλιξη της Επανάστασης.

Επειτα, σε αντίθεση με αντίστοιχες απόπειρες εκλαΐκευσης, δεν εμφανίζει τις Δυνάμεις στο προσκήνιο του ελληνικού σύμπαντος, αλλά εντάσσει την Επανάσταση στο ευρωπαϊκό πλαίσιο της εποχής της. Οι προκλήσεις που αντιμετώπιζε το ευρωπαϊκό σύστημα πολιτικής ισχύος δεν εγκαινιάστηκαν το 1821, ούτε υπήρξε ο ξεσηκωμός των Ελλήνων ο καταλύτης της αποσύνθεσης της Ιεράς Συμμαχίας. Προβάλλει όμως με σαφήνεια και τεκμηριώνεται αφενός η δυναμική και αμφίδρομη ενίοτε επιρροή των αποφάσεων του ευρωπαϊκού διευθυντηρίου πάνω στις επαναστατικές εξελίξεις, αφετέρου η επιταχυντική δράση του ελληνικού εθνικού κινήματος στις αποφάσεις που άλλαξαν τη στάση του βρετανικού παράγοντα και οδήγησαν σε αναδιάταξη των πολιτικών προτεραιοτήτων στην περιοχή.

Πρόσθετη αξία στο βιβλίο του Σωτήρη Ριζά έχει και η συνολική επαναξιολόγηση του ρόλου της Ρωσίας στα ελληνικά πράγματα. Απέναντι σε μια κυρίαρχη εσχάτως τάση υποβάθμισης του ρωσικού παράγοντα και συνακόλουθα του υπερτονισμού της γαλλικής επίδρασης στην καλλιέργεια επαναστατικού πνεύματος από τη μια και της βρετανικής παρέμβασης για την ευμενή κατάληξη της επαναστατικής προσπάθειας από την άλλη, η σημασία της ρωσικής πολιτικής – και η κομβική συνεισφορά του Ιωάννη Καποδίστρια – αποκαθίσταται σε βάσεις που αντιστοιχούν σε μια πιο ρεαλιστική ανάγνωση. Η φοβική πολιτεία του τσάρου Αλέξανδρου στη σκιά των μεθοδεύσεων του αυστριακού καγκελαρίου Μέτερνιχ δεν πρέπει να συσκοτίζει τη δραστική επιρροή της ρωσικής πολιτικής στην ανάπτυξη εθνικής αυτοπεποίθησης από τους Ελληνες, τις συνθήκες επώασης της Φιλικής Εταιρείας μέσα στο ρωσικό κοινωνικό και διπλωματικό οικοσύστημα, αλλά και την ξεκάθαρη στράτευση της Ρωσίας στο πλευρό της Βρετανίας για να γείρει η πλάστιγγα οριστικά υπέρ της δημιουργίας ελληνικού κράτους.

Εξίσου ρεαλιστικά αποτυπώνεται και η πραγματικά ουσιαστική βρετανική συμβολή στη μεταστροφή των τάσεων της μεταναπολεόντειας ευρωπαϊκής πολιτικής. Η απομάκρυνση της Βρετανίας από τη στρατηγική προσήλωση στο αναλλοίωτο της οθωμανικής τάξης στην Ανατολή ερμηνεύεται ως ένα διάλειμμα. Ενα ευεργετικό για τους Ελληνες διάλειμμα εμπνευσμένο από τη γεωπολιτική διορατικότητα του Τζορτζ Κάνινγκ, που έμελλε όμως σύντομα να λήξει, αλλά πρόλαβε να αποδώσει πλούσιους καρπούς. Η κυρίαρχη στη Μεσόγειο βρετανική πολιτική, παράγοντας σταθερής επιρροής για την Ελλάδα λόγω του θαλάσσιου προσανατολισμού της, ήταν ταυτόχρονα κι ένας από τους πόλους που διαμόρφωναν ισορροπίες στο εσωτερικό μέτωπο, όπου σε όλη σχεδόν τη διάρκεια του επαναστατικού τους βίου οι Ελληνες εμφανίζουν ζωηρή την τάση της διάσπασης και της πολιτικής έριδας.

Εσωτερικές έριδες

Σε αυτό το πεδίο είναι αφιερωμένο το βιβλίο του Ιάκωβου Δ. Μιχαηλίδη (καθηγητή Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΑΠΘ). Οι πολιτικές διενέξεις των επαναστατημένων Ελλήνων, που έφτασαν να εκδηλωθούν ακόμα και στο επίπεδο της ένοπλης εμφύλιας σύγκρουσης μεσούντος του απελευθερωτικού αγώνα, συχνά γίνονται αντικείμενο επιφανειακών γενικεύσεων και μεροληπτικών αναλύσεων με τη χρήση αναχρονιστικών σχημάτων ερμηνείας. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η μεγάλη εμπειρία του συγγραφέα στην πραγμάτευση αντίστοιχων φαινομένων αποδεικνύεται εχέγγυο αποφυγής τέτοιων υφάλων και καθοδηγεί με ασφάλεια σε γόνιμο αναλυτικό δρόμο.

Η πολιτική ενότητα του επαναστατημένου ελληνικού κόσμου αποκαθίσταται ως ζητούμενο αντί για προαπαιτούμενο, ζητούμενο μεταξύ άλλων και για να αποκτήσει αξιόπιστη υπόσταση απέναντι στους ευρωπαίους συνομιλητές. Ο πολιτικός, κοινωνικός και γεωγραφικός κατακερματισμός αναγνωρίζεται ως η θεμελιώδης διάσταση και η τοπικότητα χρησιμοποιείται εύστοχα ως αναλυτικό εργαλείο. Οι έριδες, οι διενέξεις και εντέλει οι συγκρούσεις μεταξύ των ελλήνων επαναστατών δεν οφείλονται σε κάποιο αρχέγονο γενετικό ελατήριο του λαού μας προς τη διχόνοια, αλλά ήταν εύλογα και αναμενόμενα στη βάση τους πολιτικά φαινόμενα σε μια διαδικασία σύμπηξης κοινών θεσμικών λειτουργιών, συγκερασμού τοπικών ιδιαιτεροτήτων και συμφερόντων και δημιουργίας ενιαίας κρατικής έκφρασης. Αλλωστε, η Ελληνική Επανάσταση επ’ ουδενί είναι η μόνη μείζονος κλίμακας εξεγερτική διαδικασία που εμφανίζει ανάλογες παθογένειες στην αυγή της νεωτερικότητας.

Παράγοντες συμβολής, όπως η διαχείριση των οικονομικών πόρων, δανειακών και εισοδηματικών, η κατανομή των θέσεων επιρροής, οι σχέσεις πελατειακής εξάρτησης σε τοπική και υπερτοπική κλίμακα, η αγωνία της άτακτης μεταβολής όλων των σταθερών του κοινού βίου μέσα στο χάος που προκάλεσε η ίδια η Επανάσταση, όλα αυτά λαμβάνουν κρίσιμη θέση σε μια εξηγητική εργαλειοθήκη, πλάι και συχνά απέναντι σε παραδοσιακά πρίσματα αντίληψης, όπως η προσωπική φιλοδοξία, ο φατριασμός, η ξενική επιρροή. Οι ενδοεπαναστατικές διενέξεις ανασυστήνονται ως οργανικό κομμάτι της πολιτικής ωρίμασης ενός νεοσσού κρατικού οργανισμού.

Καίριας σημασίας είναι και η επιλογή του Ιάκωβου Μιχαηλίδη να τονίσει την αφετηρία των συγκρούσεων στα πολύ πρώιμα στάδια της Επανάστασης, μέσα στους πρώτους κιόλας μήνες της. Ετσι οι εμφύλιοι πόλεμοι γίνονται αντιληπτοί ως φάσεις μιας πολυεπίπεδης πολιτικής διαδικασίας, ενώ ταυτόχρονα το πλαίσιο πρόσληψης αυτών των φαινομένων εκτείνεται όχι απλώς μέχρι την εποχή διακυβέρνησης του Καποδίστρια, αλλά και βαθιά μέσα στην περίοδο μετά από αυτόν. Δεν θα ήταν ίσως ιδιαίτερα τολμηρό να υποστηρίξει κάποιος ότι το βιβλίο αυτό για πρώτη φορά μας παρουσιάζει τις εμφύλιες διενέξεις της επαναστατικής περιόδου ως ένα στάδιο της πολιτικής ενσωμάτωσης των Ελλήνων στον σύγχρονο κόσμο.

Οι δύο μονογραφίες που παρουσιάζονται εδώ μπορούν από μια οπτική να γίνουν αντιληπτές και ως εργασίες που συνδέονται μεθοδολογικά και αντιληπτικά. Παρά την ανάδυση μιας ανάγκης για περαιτέρω εμβάθυνση σε επιμέρους σημεία, βάζουν από κοινού στο κέντρο του ενδιαφέροντος την πολιτική μέσα στο ιστορικό σώμα, χαρτογραφώντας με διαυγές πνεύμα τη δυναμική της Ελληνικής Επανάστασης τόσο στην αλληλεπίδρασή της με το ευρωπαϊκό σύστημα, όσο και στην επίμοχθη συγκρότηση μιας πρώιμης ενότητας. Η βουτιά δύο εξαιρετικά γυμνασμένων στη σύγχρονη ελληνική πολιτική ιστορία μελετητών στο σύμπαν του 1821 στέφεται με επιτυχία.

Ο Γιάννης Χαραλαμπίδης είναι ιστορικός (ΠΜΣ Σύγχρονη Ελληνική και Ευρωπαϊκή Ιστορία – Πανεπιστήμιο Κρήτης)

Σωτήρης Ριζάς
Οι μεγάλες δυνάμεις και
η Επανάσταση
Εκδ. Μεταίχμιο,
σελ. 176
Τιμή 12,20 ευρώ

Ιάκωβος Δ.Μιχαηλίδης
Εσωτερικές έριδες και διενέξεις στα χρόνια του Αγώνα
Εκδ. Μεταίχμιο, σελ.152
Τιμή 12,20 ευρώ