Κρυφτό στη σπείρα του Γκούγκενχαϊμ
Περιήγηση στο νεοϋορκέζικο μουσείο την εποχή {LF}της ελεγχόμενης ροής
Βουτιά στα χρώματα των Gene Davis, Wojciech Fangor, Jules Olitski και άλλων ζωγράφων του ‘60 και του ‘70 στην έκθεση με τίτλο «Η πληρότητα του χρώματος»
Σαν τα σαλιγκάρια μετά τη βροχή, οι Νεοϋορκέζοι κατέκλυσαν το «μεγάλο έξω» την πρώτη μέρα την οποία μπορούσες με ασφάλεια να αποκαλέσεις «ανοιξιάτικη». Με τα πόδια, με ποδήλατα, με πατίνια, το ανθρώπινο πλήθος ξεχύθηκε σε πάρκα και πεζοδρόμια με τόση αποφασιστικότητα που νόμιζες ότι κάποιος αγώνας διεξάγεται κι εσύ δεν έχεις πάρει χαμπάρι! Η ορμή των συμπολιτών που σαρώνουν την Πέμπτη Λεωφόρο μού έδινε τέτοια ώθηση που ούτε κατάλαβα πώς περπάτησα τα 50 τετράγωνα από το Χάρλεμ έως την 89η Οδό. Κάνω την καρδιά μου πέτρα κι αποχαιρετώ τον πιο γαλάζιο ουρανό που μπορεί να υπάρξει και, καθώς η πόρτα του Μουσείου Γκούγκενχαϊμ κλείνει πίσω μου, αφήνω να με καταπιεί το «απέραντο λευκό».
Η ησυχία που επικρατεί μέσα στη θεόρατη εξαώροφη σπείρα είναι καθηλωτική. Αρχίζω να ανεβαίνω τις ελικοειδείς ράμπες και νομίζω ότι με ρουφάει ένας ζωντανός οργανισμός ή κάποιο μαγνητικό φαινόμενο. Μια γιγαντιαία λευκή οθόνη κρέμεται από την ακτινωτή οροφή-φεγγίτη και αιωρείται στη μέση της χοάνης. Αν και «ημιτελής» (αφού αποτελεί τμήμα εν εξελίξει επικείμενης έκθεσης), αυτή η ορθογώνια παραλληλεπίπεδη «φέτα» μοιάζει απόλυτα οργανική – την αποδέχομαι ως μέρος της κοιλιάς του κήτους μέσα στο οποίο πλέω.
Καθώς η κυκλοφορία των επισκεπτών πραγματοποιείται με επιβεβλημένη ροή, δυστυχώς πρέπει να «σπάσω» το προσκύνημά μου και να μην περπατήσω συνεχόμενα έως την κορυφή: η σπειροειδής ανάβαση – που μου θυμίζει την επίσκεψη στον βουδιστικό ναό Μπορομπουντούρ της Ινδονησίας – πρέπει να διακοπεί αφού πρέπει ενίοτε να πάρεις σκάλα ή ασανσέρ. (Κι όμως, εκ των υστέρων διάβασα ότι ο θρυλικός Φρανκ Λόιντ Ράιτ, αρχιτέκτονας του Γκούγκενχαϊμ, ήθελε ο επισκέπτης να πηγαίνει με το ασανσέρ στην κορυφή και να κατεβαίνει με τα πόδια το εσωτερικό του κόλουρου κώνου…).
ΧΡΩΜΑ ΚΑΙ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ. Η πρώτη αίθουσα στην οποία «προσγειώνομαι» ενισχύει την ανάταση που σου γεννάει το κοχλιοειδές κτίριο. Είναι απίστευτο πόσο «ψυχοτρόπο» μπορεί να αποβεί το να χάνεσαι μέσα σε ένα έργο αποτελούμενο μόνο από ζωγραφιστές ρίγες. Ο πίνακας του Gene Davis με τις κάθετες ροζ και μοβ και κίτρινες και πράσινες γραμμές του έχει αυτή την ιδιότητα. Δίπλα, ο πράσινος κύκλος με τη γαλαζωπή άλω του Wojciech Fangor μοιάζει σαν πλανήτης που ακτινοβολεί χρώμα, ενώ απέναντι το κίτρινο, το πορτοκαλί και το ροζ του «πεδίου» του Jules Olitski σε προσκαλούν να βουτήξεις μέσα τους. Σε συνδυασμό με το σχετικά μικρό μέγεθος της λευκής αίθουσας, η παλ λάμψη των έργων σε κάνει να νομίζεις ότι βρίσκεσαι μέσα σε ένα μαγικό φωτεινό κουκούλι. Αναζητώντας μια εξήγηση πώς το χρώμα και η γεωμετρία μπορούν να είναι τόσο διεγερτικά, μαθαίνουμε ότι η έκθεση φέρει τον τίτλο «Η πληρότητα του χρώματος» και αναδεικνύει ζωγράφους του ’60 και του ’70 που προχώρησαν πέρα από τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό των προηγούμενων δεκαετιών και πειραματίστηκαν εντατικά με το ακρυλικό χρώμα και τη δυνατότητά του να δημιουργεί χώρο και κίνηση πάνω στον καμβά.
Παίρνοντας πάλι σκάλες και ασανσέρ (και νιώθοντας σαν να κρύβομαι από τη σπείρα!), φτάνω σε μιαν άλλη μικρή αίθουσα. Με μια πρώτη ματιά, τα 20 ασπριδερά φύλλα χαρτί που κρέμονται σε δύο σειρές στον τοίχο μοιάζουν με μια απλή σύνθεση από σελίδες. Οταν όμως πλησιάσεις και δεις καλύτερα, ανακαλύπτεις ότι κάθε φύλλο είναι διαφορετικό και περιλαμβάνει αμέτρητες τρυπούλες που η Zarina έχει κάνει υπομονετικά (το 1977) πάνω στο χαρτί σε πάμπολλους συνδυασμούς με βελόνες διαφόρων μεγεθών. Η λεπτομέρεια αποκαλύπτει το «εργόχειρο» και σε φέρνει αυτόματα πιο κοντά στη θέση του καλλιτέχνη – πράγμα που είναι και το ζητούμενο της έκθεσης «Σημειώνοντας τον χρόνο: η διαδικασία στη μινιμαλιστική αφαίρεση».
Η αφαίρεση με εξύψωσε μεν αλλά έχοντας ξεκινήσει την κατάβασή μου νιώθω ένα κενό, το οποίο έρχεται να γεμίσει το «Ερμιτάζ στο Ποντουάζ» που ξεπροβάλλει μπροστά μου. Αυτός ο πίνακας του Πισαρό (1867) έχει παραμείνει σχεδόν ανεξίτηλος στη μνήμη μου από την τελευταία φορά που τον είδα πριν από μερικά χρόνια. Ξαναβρίσκω ένα κομμάτι του εαυτού μου να χαζεύει τις ίδιες «καθημερινές» λεπτομέρειες – τις κουρτίνες των χωριάτικων σπιτιών, τις δύο γυναίκες με το κοριτσάκι που έχουν κοντοσταθεί και μιλάνε, το στριφογυριστό μονοπάτι, τη λαμπερή πρασινάδα. Το έργο διατηρεί την ανεξήγητη δύναμη να σε μεταφέρει – νομίζω ότι ακούω τους ήχους καλοκαιρινού μεσημεριού.
«ΠΑΙΔΙΚΗ ΧΑΡΑ». Μπορεί να άφησα με πόνο ψυχής το πάρκο λίγες ώρες νωρίτερα, τώρα όμως βρίσκω μια… «παιδική χαρά»: απέναντι από τη γαλλική εξοχή, απλώνεται ένας τοίχος με όσον Καντίνσκι τραβάει η όρεξή σου! Αυτά τα έργα της δεκαετίας του ’20, με τους παιχνιδιάρικους – σχεδόν «παιδικούς» -, φαντασμαγορικούς, ενίοτε «διαστημικούς» συνδυασμούς γεωμετρικών σχημάτων και χρωμάτων, σου γεννούν απλά χαρά. Το μεταγενέστερο «Αντίθεση με συνοδεία» (1935) σε κάνει να πλησιάσεις και να αναρωτηθείς πώς επίπεδα και «μορφές» μοιάζουν να ξεκολλάνε απ’ το κάδρο. Μαθαίνουμε ότι η ελαφρώς τρισδιάστατη αίσθηση οφείλεται στο ανακάτεμα της μπογιάς με άμμο, πράγμα που δημιουργεί πλούσιες, γεμάτες επιφάνειες. (Ο Θεός κρύβεται στις λεπτομέρειες, και μάλλον ο Ρώσος, που ήξερε πώς να περνάει από το Μπάουχαους αλλά και να «ακουμπάει» στον σουρεαλισμό, το είχε υπ’ όψιν του.) Το ταμπελάκι φωτίζει την ιστορική διάσταση: «Ο Καντίνσκι δεν άφησε την ατμόσφαιρα ερήμωσης που διαπερνούσε τη σπαρασσόμενη από τον πόλεμο Ευρώπη να εισχωρήσει στους πίνακες που δημιούργησε στη Γαλλία από το 1934 μέχρι τον θάνατό του το 1944».
«Χτυπάει το κουδούνι» και σχολάμε. Με ένα χαρακτηριστικό νεοϋρκέζικο γύρισμα του καιρού, το «έξω» στο οποίο επιστρέφω δεν βρίσκεται πια στην εποχή που το άφησα όταν μπήκα στο μουσείο: καθώς ο ήλιος δύει πέρα από το Σέντραλ Παρκ, ο αέρας ξυρίζει τόσο που νιώθεις ότι γύρισες πίσω στον χειμώνα. Ας είναι. Εχω την ανάμνηση της καλοκαιριάτικης μέρας του Πισαρό να με ζεσταίνει και την παιδική χαρά του Καντίνσκι να με ανεβάζει.
Η Νάντια Φώσκολου (www.nadiafoskolou.nyc) είναι θεατρική σκηνοθέτρια με έδρα τη Νέα Υόρκη.













