Τα «Ιταλικά»: μια ανορθόδοξη μετάφραση

Η ιταλομάθεια του Σολωμού δεν είναι στοιχείο εξωτικό, ούτε αποτελεί φαινόμενο που ενδιαφέρει μόνο τους γλωσσολόγους στο πλαίσιο της συζήτησης για την περιβόητη «διγλωσσία» του. Η ιταλική παιδεία του Σολωμού έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στη διαμόρφωσή του ως ελληνόγλωσσου ποιητή. Όσον αφορά τη γλώσσα της ποιητικής παραγωγής του, ο Σολωμός ξεκίνησε γράφοντας ιταλικά και συνέχισε συνθέτοντας παράλληλα και στις δύο γλώσσες, ενώ σχεδίαζε τα ελληνικά του ποιήματα σε πεζό ιταλικό λόγο. Ο «Υμνος εις την Ελευθερίαν», το σημαντικότερο από τα ποιήματα που δημοσιεύτηκαν όσο ζούσε, φέρει ως προμετωπίδα δύο στίχους από το δαντικό Καθαρτήριο, που συνδέονται ποικιλότροπα με το κείμενο του «Υμνου». Οσον αφορά το αντικείμενο της παρούσας βιβλιοκρισίας, αξίζει να θυμηθούμε ότι ως οργανωτικό και ιδεολογικό άξονα των επεισοδίων της Επανάστασης που συγκροτούν τον αφηγηματικό κορμό του «Υμνου» (στρ. 35-138), ο Σολωμός αξιοποίησε τη δική του ιταλική θρησκευτική ποίηση που είχε γράψει μέχρι το 1822.

Είναι αυτή με την οποία ξεκινά η μετάφραση Απάντων των Ιταλικών του Σολωμού που εκπόνησε ο Γιώργος Κεντρωτής, εν μέρει σε συνεργασία με τον Νίκο Παπαδόπουλο (Gutenberg, Φεβρουάριος 2021). Δεν είναι η πρώτη μετάφραση του συνόλου του ιταλόγλωσσου έργου του, ποιητικού και πεζού, διότι έχει προηγηθεί η μετάφραση του Λίνου Πολίτη, σε συνεργασία με τον Γ. Ν. Πολίτη (Ικαρος, γ’ έκδοση 1991). Σε αντίθεση με την πεζή μετάφραση του Πολίτη, η παρούσα μεταφέρει όλα τα ποιήματα σε έμμετρο νεοελληνικό λόγο. Στη νέα μετάφραση τυπώνεται αντικριστά το ιταλικό κείμενο του Λίνου Πολίτη, που είχε εκδοθεί χωριστά. Ετσι, οι ιταλομαθείς αναγνώστες θα έχουν τη δυνατότητα να αξιολογήσουν τη μετάφραση συγκριτικά με το πρωτότυπο. Μόνο στον Πολίτη, όμως, θα βρουν τις πλούσιες παραλλαγές των ιταλικών κειμένων και επίσης τις ερμηνευτικές σημειώσεις, οι οποίες είναι απολύτως απαραίτητες στον σύγχρονο αναγνώστη που επιχειρεί να προσεγγίσει το άγνωστο ή ελάχιστα γνωστό ιταλόγλωσσο έργο του Σολωμού. Η μετάφραση συνοδεύεται από Επίμετρο (που περιλαμβάνει, μεταξύ των άλλων, κείμενα του Σπυρίδωνος Δε Βιάζη και του Γεωργίου Καλοσγούρου για τα ιταλικά έργα του Σολωμού) και Επιλεγόμενα, όπου ο Γ. Κ. εξηγεί τη μεταφραστική του μέθοδο.

Η μέθοδος
της «μίμησης»

Η μεταφραστική μέθοδος που υιοθέτησε ο Γ. Κ. ορίζεται ως «μίμηση του Σολωμού» και περιγράφεται ειδικότερα ως «το ομόλογο και το ανάλογο του πώς εικάζεται από τον μεταφραστή ότι θα μετέφραζε ο ίδιος ο Σολωμός» (τα πλάγια είναι του συγγραφέα). Η «μίμηση» δεν περιορίζεται στη χρήση «λέξεων, φράσεων και στίχων από το πρωτότυπο [= ελληνόγλωσσο] έργο του ποιητή». Παραπέμποντας στο κατά τον Σολωμό «είδος μιχτό αλλά νόμιμο», ο μεταφραστής συγκροτεί αυτό που αποκαλεί «νόμιμη [γλωσσική] μιχτότητα», η οποία συνίσταται στην ανάμιξη συγχρονίας και διαχρονίας, δημοτικών και λόγιων τύπων, πανελλήνιας γλώσσας και διαλέκτων, επτανησιακών διαλέκτων και ιταλισμών, δόκιμων τύπων και νεολογισμών. Κατά τη γνώμη του, ο σημερινός μεταφραστής του ιταλόγλωσσου έργου του Σολωμού «δεν νομιμοποιείται να αγνοήσει το πώς έγραφε και εποίει Εκείνος στα ελληνιστί συντεταγμένα έργα του».

Η θεωρία του Γ. Κ. πάσχει εν τη γενέσει της. Κατ’ αρχάς, κανείς μεταφραστής δεν είναι σε θέση να εικάσει «πώς θα μετέφραζε ο ίδιος ο Σολωμός» τα εκατόν τριάντα οκτώ κείμενα που συγκροτούν το ιταλόγλωσσο έργο του -αν υποθέσουμε ότι αυτό έχει κάποιο νόημα. Ακόμη και στις περιπτώσεις όπου διαθέτουμε το ιταλικό σχεδίασμα ελληνικού ποιήματος, αυτό έχει τη δική του ταυτότητα και καλύπτει μόνον εν μέρει την ποιητική απόδοση. Επίσης, το σολωμικό ύφος δεν είναι ενιαίο αλλά και εξελίσσεται και διαφοροποιείται ανά ποιητικό είδος. Επιπλέον, η μετάφραση των ιταλικών ποιημάτων που έγραψε ο Σολωμός στην Ιταλία στο διάστημα 1815-1818, δηλαδή σε μια περίοδο που δεν είχε ακόμη ξεκινήσει να γράφει ελληνική ποίηση, είναι αδύνατο να συντονιστεί με κάτι που δεν υπήρχε. Τέλος, η «νόμιμη μιχτότητα» των παραπάνω ετερόκλητων στοιχείων αποτελεί μια αυθαίρετη έννοια, αφού στον Σολωμό η έννοια «είδος μιχτό αλλά νόμιμο» αναφέρεται στη μίξη του ρομαντικού με το κλασικό, και επιπλέον συγκροτεί ένα ποιητικό ύφος τόσο ευρύχωρο και απροσδιόριστο, που ακυρώνει πλήρως το ατομικό ποιητικό ύφος του Σολωμού.

Κεντρωτής και Καλοσγούρος

Φυσικά ο καθένας είναι ελεύθερος να αναγνωρίσει στις μεταφράσεις του Γ. Κ. αυτό που νομίζει. Ας έλθουμε λοιπόν απευθείας στη μεταφραστική πράξη. Οι ποιητικές μεταφράσεις που ενοχλούν περισσότερο είναι αυτές που ο Γ. Κ. εκπόνησε σε συνεργασία με τον Νίκο Παπαδόπουλο. Είναι κάτι που δεν συμβαίνει με τις άλλες έμμετρες μεταφράσεις ιταλικών ποιημάτων του Σολωμού, όπως αυτές που εκπόνησαν ο Κώστας Καιροφύλας, ο Γεώργιος Καλοσγούρος, ο Γεράσιμος Σπαταλάς και ο Στυλιανός Αλεξίου. Μεταξύ των άλλων, η μετάφραση του Γ. Κ. είναι όχι σπάνια ακατάληπτη. Αυτό οφείλεται και στη μορφή που λαμβάνει η απόκλιση από το πρωτότυπο αλλά κυρίως στο ότι ο λιτός λόγος του Σολωμού περιπλέκεται νοηματικά μέσα από πρόσθετα στοιχεία, παρενθέσεις και σχολιασμούς, στριφνές και παράδοξες διατυπώσεις, ανορθόδοξες συντάξεις, μεταφραστικές επινοήσεις και παρανοήσεις. Ετσι ο αναγνώστης χρειάζεται έναν μεταφραστή της μετάφρασης ή καλύτερα κάποιον που θα του εξηγήσει το νόημα του σολωμικού λόγου. Για παράδειγμα, αφού διαβάσει τη μετάφραση της πρώτης στροφής από το «Σονέτο για έναν κατασκευαστή οργάνου» (Κεντρωτής, σ. 52-53), θα αναγκαστεί να ανατρέξει π.χ. στη μετάφραση του Καλοσγούρου:

Κεντρωτής: «Τι ένιωθε η Θέαινα και άνωθεν, νυν άγει, παραχρήμα, / σαν σε είδε, πριν το έργο σου πιάσεις, εκεί, να ανατείνεις / προς Εκείνην τα χέρια; … Ερχεται τώρα, ιδού (από Εκείνης! … / της Ιδιας! … αχανείς σελαγισμούς) και βήμα-βήμα / πατάει πολύγνωτα ίχνη και αρμενίζει μες στο ποίημα / του λαγαρού στερεώματος, …» [συγχωνεύεται με τον στ. 6].

Καλοσγούρος: «Είδε, προτού το έργο αρχίσης, η Ουρανία / κατ’ αυτήν νάχης την αγκάλη σου απλωμένη, / κι από τ’ άπειρο φως, όπου θρονεύ’ η θεία, / περνώντας τον καθάριο ουράνιο θόλο βγαίνει».

Κεντρωτής και Καψοκέφαλος

Η μετάφραση του Καλοσγούρου (όπως και η αντίστοιχη του Καιροφύλα) είναι ποιητική και ταυτόχρονα παρακολουθεί το νόημα του πρωτοτύπου, χωρίς να είναι «φιλολογική», όπως ίσως θα αντέτεινε ο Γ. Κ. Ας δούμε, όμως, και δύο παραδείγματα από τις «ελεύθερες μεταφράσεις» είκοσι πέντε σολωμικών σονέτων της έκδοσης του Λουδοβίκου Στράνη, που δημοσίευσε το 1902 ο ζακυνθινός ποιητής Αριστείδης Καψοκέφαλος. Οι μεταφράσεις του δεν έχουν τη στροφική διάρθρωση του σονέτου αλλά ενιαία μορφή, ενώ η έκτασή τους αυξομειώνεται. Αυτή η αντισυμβατικότητά τους προσφέρεται περισσότερο για σύγκριση με τη μετάφραση του Γ. Κ. Το πρώτο παράδειγμα είναι η δεύτερη στροφή ενός σονέτου με τίτλο «Η Κόλαση» (Κεντρωτής, σ. 120-121), που περιγράφει το μαρτύριο της φωτιάς που υφίστανται οι κολασμένοι:

Κεντρωτής: «γλώσσες και μάτια εκλύουνε τρόμο. Οι πήροι / του πυρός παρανάλωμα! Και άμα, έτσι, γείρει / και δει ο Θεός (που όλεθρο ολούθε καταστρώνει / για τσου κακούς και απεργάζεται η οργή Του) πιάνει / και τσου μαντρώνει».

Καψοκέφαλος: «Τέτοια φωτιά απ’ τα στόματα κι’ από τα μάτια βγαίνει / Των κολασμένων, κι’ από εκεί ‘ς κόκκαλά των μπαίνει / Και η Οργή του Απλαστου βροντά ‘ς τη κεφαλή τους / Και τους κρατεί κατάδικους ‘ς τη μαύρη φυλακή τους».

Εκτός των άλλων, στη μετάφραση του Γ. Κ. υπάρχουν δύο σοβαρά λάθη. «Οι πήροι» δεν είναι υπαρκτό (ουσιαστικοποιημένο) επίθετο. Ισως ο μεταφραστής εννοεί «οι πηροί» («οι ανάπηροι» ή «οι τυφλοί»), αλλά πόσοι θα καταλάβουν ότι πρόκειται για λάθος και πόσοι θα υποθέσουν ότι πρόκειται για έναν ακόμη «τολμηρό» νεολογισμό του Γ. Κ.; Ακόμη, η μετάφραση υπονοεί ότι οι κολασμένοι δεν βρίσκονται σε κατάσταση μόνιμου εγκλεισμού, κάτι που προφανέστατα αντιβαίνει στην εσχατολογία της Κόλασης.

Το δεύτερο παράδειγμα αφορά τους στ. 5-9 ενός σονέτου που τιτλοφορείται «Η σελήνη» (Κεντρωτής, σ. 122-123):

Κεντρωτής: «μα ξεθαρρεύουν θάμπη / και σκότη αζόφερα παραμερίζουν με ένα / βλέμμα προς περιπτύξεις σκιών όπου / για να μπει να δει περιπαθείς παρειές, … και δακρυσμένα / μάτια, … και όψες χλομιές, … και αχτένιγα μαλλιά, / πλέει κι αφουγκράζεται τι λένε: Ελα, φέγγος γλυκό, […]».

Καψοκέφαλος: «Ιδού ‘που από την έρημη των τάφων ησυχία / Εις τη φεγγαροστόλιστη εκείνη τη νυχτία / Ερωτευμέναις βγαίνουνε σκιαίς ασπροντυμέναις / Με ολοξέπλεκα μαλλιά σφικτά χεροπιασμέναις / Εχουν την όψι κέρινη και εις τα μάγουλά τους / Κοιλούνε από τα μάτια τους πικρά τα δάκρυά τους / Η κάθε μια τους λέγοντας· Λαμπρό ωραίο αστέρι […]».

Και πάλι η μετάφραση του Γ. Κ. είναι σκοτεινή, αυτή τη φορά ταιριαστή με το θέμα της. Ακόμη, ο μεταφραστής φαίνεται να έχει παρανοήσει το νόημα του πρωτοτύπου: αντί οι ερωτευμένες σκιές να «κοιτάζουν» («guatandola») τη σελήνη, εδώ είναι η σελήνη που παρακολουθεί τις σκιές.

Απαραίτητος
ο Πολίτης

Συμπερασματικά, για τον αναγνώστη της ποιητικής μετάφρασης του Γ. Κ. η πεζή μετάφραση του Πολίτη γίνεται ακόμη πιο αναγκαία από πριν. Για να ελέγξει την ακρίβειά της και να κατανοήσει τα δυσνόητα και ακατάληπτα σημεία της. Ας δούμε ένα τελευταίο συγκριτικό παράδειγμα, τη μετάφραση των στ. 5-11 του σονέτου «Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου» (Κεντρωτής, σ. 114-115):

Κεντρωτής: «Οι δρόμοι / -που ουρανόθεν επέμφθη με βροχές μεγάλες / φθεγμάτων να ποτίσει- επίναν τες ψιχάλες / των ύμνων: Χαίρε, Νύμφη ανύμφευτε! Και η Γνώμη / Εκείνου και η Βουλή Του, η προ των αιώνων, δένει / μάλαμα του Αρχαγγέλου τα άγια, υπάκουα χείλη: / Ο Κύριος μετά σου!».

Πολίτης: «Και το χείλο του που το χρυσώνει θεία λάμψη με τέτοιον ήχο της Μαρίας την ακοή γεμίζει: “Χαίρε, χαίρε, ω Μαρία, όθε οι χάρες όλες αναβρύζουν που το ανθρώπινο θα σώσουν γένος. Ο Κύριος μαζί σου, αιθέρια Νύμφη, που θα σκορπίσεις της αισχρής αμαρτίας την καταχνιά με της αγνιστικής χάρης το άγιο νάμα”».

Μπορεί οι μεταφράσεις Κεντρωτή – Παπαδόπουλου να δημιουργούν αρνητικές εντυπώσεις αλλά δεν υστερούν σε αστοχίες οι υπόλοιπες ποιητικές μεταφράσεις του τόμου (για ευνόητους λόγους δεν σχολιάζω τις μεταφράσεις των ιταλικών πεζών). Ελάχιστες είναι αυτές που ο έμπειρος αναγνώστης μπορεί να διαβάσει χωρίς να σκοντάψει σε αλλοίωση του νοήματος του πρωτοτύπου, αχρείαστες προσθήκες, παραλείψεις κρίσιμων στοιχείων, παρανοήσεις και λάθη κάθε είδους. Κάτι που δεν συμβαίνει όταν διαβάζει π.χ. τις επίσης σύγχρονες ποιητικές μεταφράσεις του Στυλιανού Αλεξίου. Στις ποιητικές μεταφράσεις του Γ. Κ. είναι επιπλέον ευδιάκριτη η συστηματική ενσωμάτωση εύστοχων αποδόσεων από την πεζή μετάφραση του Λίνου Πολίτη, γύρω από τις οποίες, κατά παράδοξο τρόπο, οικοδομεί τον δικό του ανορθόδοξο μεταφραστικό λόγο ως «ομόλογο και ανάλογο» εικαζόμενων σολωμικών μεταφράσεων.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστηήμιο Κρήτης

Διονύσιος Σολωμός
Άπαντα τα ιταλικά
Μετάφραση και επιλεγόμενα Γιώργος Κεντρωτής
Εκδ. Gutenberg, σελ.543
Τιμή 30 ευρώ