Σκληρό ροκ πολιτικής επιβίωσης για τον Ερντογάν

Οι εξελίξεις στην Τουρκία είναι ραγδαίες με τη σύμπραξη διαδοχικών πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών κρίσεων, για τις οποίες πολλοί ισχυρίζονται ότι σηματοδοτούν τη μεγαλύτερη πρόκληση στην παντοδυναμία του προέδρου της χώρας, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Ομως ο πολιτικός θάνατός του δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί δεδομένος διότι η κρίση, η ρήξη, ο διχασμός και η πόλωση ήταν και συνεχίζουν να είναι από τα αγαπημένα του πολιτικά εργαλεία κατά τη διάρκεια της μακράς πολιτικής του καριέρας από την άνοδό του στο τιμόνι της χώρας στις 14 Μαρτίου του 2003. Εκτοτε αδιάκοπα ηγείται της χώρας του, πρώτα από το αξίωμα του πρωθυπουργού και από τις 28 Αυγούστου του 2014 από το αξίωμα του προέδρου.

Η πραγματικότητα είναι ότι οι περισσότερες κρίσεις κατά τη διάρκεια της καριέρας του είναι δημιούργημά του. Τις δημιουργεί και τις τροφοδοτεί για τα διατηρήσει την πρωτοβουλία των κινήσεων, να μπορεί να καθορίζει την πολιτική και εθνική ατζέντα και να αποσταθεροποιεί τις υπόλοιπες πολιτικές δυνάμεις τις χώρας. Πρωτεργάτης του διχασμού ως πολιτικής μεθοδολογίας, ο Ερντογάν έχει καταφέρει όχι μόνο να εξασφαλίσει την πολιτική του μακροζωία αλλά και να αναδιοργανώσει τον πολιτικό και κοινωνικό ιστό της χώρας.

Μια σύντομη ματιά στα συνταγματικά δημοψηφίσματα του 2010 και του 2017 αποδεικνύει την τακτική της χειραγώγησης διαφορετικών πολιτικών τάσεων και δυνάμεων προκειμένου να επιτευχθούν τα επιθυμητά αποτελέσματα. Το δημοψήφισμα του 2010 που προωθούσε την ευθυγράμμιση του Συντάγματος με τις αρχές της Ευρωπαϊκής Ενωσης στηρίχθηκε από τους πιο φιλελεύθερους και φιλοευρωπαίους πολίτες της χώρας. Σε αντίθεση, το δημοψήφισμα του 2017 που προωθούσε τη μετατροπή του πολιτεύματος σε ένα προεδρικό σύστημα στηρίχθηκε από το  Κόμμα Εθνικιστικού Κινήματος του νυν ακροδεξιού εταίρου του Ερντογάν, Ντεβλέτ Μπαχτσελί. Σε άλλες πολιτικές περιόδους, ο Ερντογάν είχε συμμαχήσει, μεταξύ άλλων, και με τον τώρα εξόριστο ιεροκήρυκα Φετουλάχ Γκιουλέν και με τις φιλοκουρδικές δυνάμεις της χώρας.

Με την υιοθέτηση της αλλαγής του πολιτεύματος και την εφαρμογή ενός προεδρικού συστήματος και μιας εκτελεστικής προεδρίας, τα δεδομένα έχουν αλλάξει διότι έχουν παρουσιαστεί μια σειρά θεσμικών δυσλειτουργιών πέραν των συνηθισμένων και αναμενόμενων πολιτικών και κοινωνικών αντιδράσεων. Ως εκ τούτου, η τωρινή οικονομική κρίση, ιδιαίτερα στη νομισματική της μορφή, σε μεγάλο βαθμό οφείλεται στην εμμονή του ιδίου του Ερντογάν σε μια φιλολαϊκή αλλά ανορθόδοξη προσπάθεια διατήρησης χαμηλών επιτοκίων. Αυτό τον έχει οδηγήσει σε μια συνεχή παρέμβαση με την απομάκρυνση διαδοχικών κεντρικών τραπεζιτών επηρεάζοντας αρνητικά την ομαλή λειτουργία της Κεντρικής Τράπεζας της χώρας και παράλληλα τραυματίζοντας τον θεσμό και την εμπιστοσύνη θεσμικών ξένων επενδυτών και πολιτών. Ως αποτέλεσμα, η επακόλουθη συρρίκνωση των ποσοστών του κόμματός του σε πρόσφατες δημοσκοπήσεις ήταν αναμενόμενη.

Στις παρούσες συνθήκες, ο τούρκος πρόεδρος έχει εξελιχθεί σε έναν πιο νευρικό και ασταθή παράγοντα από ό,τι τον έχουμε συνηθίσει. Θα μπορούσαμε να ερμηνεύσουμε τις κινήσεις του ως μια απόπειρα να αγοράσει πολιτικό χρόνο προσπαθώντας να ανακατέψει ξανά την πολιτική τράπουλα σε μια περίοδο όπου κλυδωνίζεται η μετάβαση της διακυβέρνησης της χώρας από ένα ανταγωνιστικό αυταρχικό πολίτευμα σε ένα σκέτο αυταρχικό πολίτευμα. Παράλληλα, όμως, με την προϋπόθεση ότι θα καταφέρει να υπερβεί τις θεσμικές και πολιτικές δυσλειτουργίες που έχει ο ίδιος δημιουργήσει, για να μπορέσει να κερδίσει τις επόμενες εκλογές, ο τούρκος πρόεδρος συνεχίζει να προβάλλει και να υλοποιεί το όραμα μιας «Νέας Τουρκίας» που θα πρωτοστατεί ως μια ηγέτιδα υπερήφανη και ισχυρή δύναμη στο υπό διαμόρφωση πολυπολικό γεωπολιτικό περιβάλλον.

Εν κατακλείδι, το ζητούμενο για τον Ερντογάν είναι η πολιτική του επιβίωση, όπως και η υστεροφημία του δεδομένου ότι το 2023 η Τουρκία θα γιορτάσει την εκατονταετή επέτειό της. Κατ’ επέκταση, η πολιτική και οικονομική σταθερότητα της χώρας είναι επιβεβλημένη για να μπορέσει ο ίδιος να συνεχίζει να ηγείται της Νέας Τουρκίας μετά το 2023. Το γεγονός ότι ταυτόχρονα βρίσκεται πολύ κοντά και πολύ μακριά στο να υλοποιήσει τους στόχους του δεν σημαίνει ότι η πολιτική του πτώση είναι δεδομένη. Το σκληρό ροκ είναι ουσιαστικό κομμάτι του πολιτικού του DNA.

O Δημήτρης Τριανταφύλλου είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Kadir Has της Κωνσταντινούπολης