Εμπόριο, «μοχλός ανεγείρας το έθνος»

Η Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη του Ηρακλείου ιδρύθηκε το 1908 με τη δωρεά της πλούσιας βιβλιοθήκης του ίδιου του Δημητρίου Βικέλα. Αυτή εδώ η έκδοση – σε εξαιρετική επιμέλεια και επιλεγόμενα του καθηγητή Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Κωνσταντίνου Ανδρουλιδάκη, με την εκδοτική φροντίδα της Στεφανίας Τερζάκη και τη χορηγία της οικογένειας Στυλιανού Ε. Χαλκιαδάκη – γίνεται για να τιμήσει τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση.

Ο Δημήτριος Βικέλας (1835-1908) εκπροσώπησε το «ιστορικό μυθιστόρημα» στα τέλη του 19ου αιώνα, αλλά ταυτόχρονα ήταν και μελετητής του Ελληνισμού της οθωμανικής περιόδου. Εγραψε στην αποκαλούμενη «απλή καθαρεύουσα», συνηθισμένο ιδίωμα της εποχής όσον αφορά τη γραπτή επικοινωνία. Το σπουδαιότερο μυθιστορηματικό του έργο, το Λούκης Λάρας (1879), στηρίζεται σ’ ένα χειρόγραφο του εμπόρου Λουκά Ζίφου. Η δράση εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Εκεί δεν υπάρχει κανένας ηρωισμός, μόνο η καθημερινή ζωή ενός εμπόρου που αδιαφορεί για όσα επαναστατικά συμβαίνουν γύρω του. Παρά ταύτα εδώ καταγράφεται ο ρόλος του εμπορίου στην απελευθέρωση της χώρας. Θέμα το οποίο, μεταξύ πολλών άλλων, έθιξε το 1884, τρία χρόνια μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας και της Αρτας στο ελληνικό βασίλειο, σε αυτήν εδώ τη μελέτη.

Ο Κωνσταντίνος Ανδρουλιδάκης στα εξαιρετικά επιλεγόμενά του τονίζει πως στη μελέτη σε πρώτο επίπεδο γίνεται μια επιστημονική καταγραφή της υπάρχουσας κατάστασης κατά τα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας, στηριγμένη σε πολλαπλά στατιστικά δεδομένα και αναφορές ξένων περιηγητών της εποχής αλλά και ελλήνων ιστορικών της εποχής του. Σε δεύτερο επίπεδο, όμως, η μελέτη αποσκοπούσε στην τόνωση της εθνικής αυτοσυνείδησης και στην προώθηση «των ελληνικών εθνικών δικαίων». Ο Ανδρουλιδάκης εντάσσει τον Βικέλα – και ορθώς – στο ρεύμα του Σπ. Ζαμπέλιου και του Κ. Παπαρρηγόπουλου που «συνέβαλαν στη θετική προσέγγιση και αναβάθμιση της ιστορίας του Βυζαντίου» (σ. 63).

Ο Βικέλας κάνει μια σύντομη αναδρομή στη γεωγραφική και πληθυσμιακή κατανομή του Ελληνισμού κατά τα χρόνια της υποδούλωσής του στους Οθωμανούς Τούρκους μέχρι την εποχή του. Για να περάσει ευθύς αμέσως στην περιγραφή της ζωής των υποδούλων. Αν και τα πράγματα δεν ήταν πολύ καλά ούτε κατά τους προηγούμενους αιώνες, ο Ελληνισμός κατά τον 17ο και 18ο αιώνα ζούσε μια συμφορά. Οι Τούρκοι εκπροσωπούσαν τη βαρβαρότητα και τον δεσποτισμό και έσβησαν κάθε βούληση για καλλιέργεια της γης αλλά και κάθε φλόγα για ανάπτυξη του πνεύματος. Η όχι τόσο βαριά φορολογία για την Πύλη, σε συνδυασμό όμως με τις πρόσθετες απαιτήσεις των εισπρακτόρων και των τοποτηρητών του σουλτάνου, απέτρεπε τους κατοίκους από την καλλιέργεια των γαιών, που ανήκαν στη μεγάλη πλειονότητά τους στους τούρκους αγάδες και μπέηδες. Μόνο η εξαγορά των Τούρκων μπορούσε να εξασφαλίσει μια επίφοβη επιείκεια. Αλλά και αυτή δεν αρκούσε για να αποτρέπει πάντα τον θάνατο. «Παρά τας πύλας των πόλεων ίστανται αγχόναι και πύργοι κρανίων. Τας αυλάς των σατραπών κοσμούσι κεφαλαί αιμόφυρτοι, σκόλοπες και βασανιστήρια» (σ. 19). Μόνο η μετανάστευση έσωζε τους πληθυσμούς από το παιδομάζωμα μέχρι τον 17ο αιώνα και από την υποχρεωτική ναυτολόγηση μέχρι την απελευθέρωση. Ο κατακτητής έδωσε έναν βαθμό ανεξαρτησίας στους ιερείς και στους αρχιερείς, κυρίως στο Πατριαρχείο. Ο στόχος ήταν η ποδηγέτηση του φρονήματος των χριστιανών μέσω της υπαγωγής τους σε μια ενιαία ελεγχόμενη από την Πύλη Αρχή. Ο συγγραφέας καταδικάζει τους τρόπους με τους οποίους εξαγοράζονταν οι ιεραρχικές θέσεις και τονίζει τη φιλοχρηματία και διαφθορά πολλών εκ των ιεραρχών. Αυτοί «μετά της από του Τούρκου πηγάζουσης εξουσίας περιεβάλλοντο συγχρόνως μέρος της τουρκικής τυραννίας» (σ. 37). Την ίδια στιγμή όμως τονίζει και το πόσα οφείλει το έθνος σε εκείνους τους «χρηστούς ιεράρχες» και στην Εκκλησία, η οποία κατ’ αυτόν διαφύλαξε την πίστη, τη γλώσσα και την ενότητα του έθνους.

Παραγωγή και εμπόριο

Εκείνοι όμως οι παράγοντες που θεωρεί πιο κρίσιμους για την εθνική εξέγερση ήταν οι ανεξάρτητες παραγωγικές κοινότητες και το εμπόριο. Οι κοινότητες «ήταν η αληθής άγκυρα σωτηρίας του Ελληνισμού» (σ. 39) και το εμπόριο ήταν όχι μόνο οικονομικά επωφελές αλλά και «ο κύριος μοχλός ο ανεγείρας το έθνος εκ του διανοητικού του ληθάργου» (σ. 45). Αξίζει να αναφερθεί εδώ πως στην περιγραφή του δεν υπάρχει κανένα «κρυφό σχολείο». Κατ’ αυτόν η Εκκλησία διά των λειτουργιών της συνέβαλε ώστε να μη μαραθεί η έμφυτος ροπή του Ελληνα προς τη μάθηση, αλλά πραγματική δημόσια εκπαίδευση η χώρα απέκτησε μόνο κατά τα τέλη του 18ου αιώνα χάρη σε εμπόρους όπως «οι Καπλάνοι, οι Μουρούζαι, οι Ζωσιμάδες και τοσούτοι άλλοι ευεργέτες του έθνους» (σ. 48).

Ο Βικέλας πιστεύει πως η Εκκλησία και οι κοινότητες διατήρησαν την ενότητα του έθνους, οι Φαναριώτες απέδειξαν τη διανοητική και πολιτική υπεροχή του, οι κλέφτες και οι αρματολοί διατήρησαν «το πολεμικόν της εθνικής φυλής» αλλά και οι προεστοί και κοτζαμπάσηδες το διευκόλυναν στο ξέσπασμα της Επανάστασης. Ολοι αυτοί «απεκδυθέντες την δουλοπρέπειαν και τα έξεις της προτέρας ταπεινώσεως, συνετάχθησαν μετά του έθνους» (σ. 42). Τέλος καταδικάζει όλους όσοι ακόμη μέχρι την εποχή του υποστήριζαν πως το έθνος έπρεπε να περιμένει ώστε να κατακτήσει εκ των έσω όλη την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Κάτι τέτοιο κατ’ αυτόν θα εκφύλιζε το έθνος και θα το άφηνε να αφομοιωθεί από ξένους, οι οποίοι αυτοί θα κατέλυαν προηγουμένως την Αυτοκρατορία. Το μόνο μειονέκτημα της μελέτης είναι η απουσία των φτωχών αγροτικών στρωμάτων απ’ αυτή. Με μια χρονογέφυρα – εφόσον οποιαδήποτε σύγκριση θα ήταν άκυρη -, μια εξαιρετική ανάλυση που συμπεριλαμβάνει τα φτωχά αγροτικά στρώματα είναι το Ενάντια σε φρούρια και τείχη (Διόπτρα, 2021) του Γιώργου Μαργαρίτη.

Δημήτριος Βικέλας
Η Ελλάς προ του 1821
Επιμέλεια – επιλεγόμενα Κώστας Ανδρουλιδάκης
Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, 2021, σ. 69