Ταυτότητα πλασμένη από ψευδαισθήσεις

Η λογοτεχνική έκρηξη (boom literario) στο σύνολο των χωρών της Λατινικής Αμερικής στην περίοδο 1960-1990 πρόσφερε τη χορογραφία μιας σκληρής πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας παράλληλα με τη δοξολογία του μεγαλείου της ζωής που γεύεται το απίθανο, το παράλογο, το ονειρικό και – ταυτόχρονα – το αδόκητο ως πεπρωμένο, αλλά και ως δοκιμασία. Δεν επρόκειτο για κάτι μη αναμενόμενο. Από τα τέλη του 19ου αιώνα και ως τα μέσα του 20ού, πρόδρομες μορφές του Λόγου και της Τέχνης στην Καραϊβική και στον «Νότιο Κώνο» της αμερικανικής ηπείρου, μέσα από αιματηρά απελευθερωτικά και πολιτιστικά κινήματα, είχαν διαμορφώσει τα θεμέλια μιας γένεσης, η οποία, παρά τις αμερικανικές και ευρωπαϊκές παρεμβάσεις και στηρίξεις άθλιων άμεσων και έμμεσων δικτατοριών (και ως αντίδραση σε αυτές), ύψωσαν ένα οικοδόμημα ανθρωπισμού, του οποίου η έκταση απλώνεται από την αχρειότητα ως την μεγαλοσύνη.

Η Λατινική Αμερική έδωσε μια «Χρυσή Τριακονταετία» πεζογράφων, στοχαστών, ποιητών, που ανανέωσαν (αν δεν αναγέννησαν) τη Λογοτεχνία και τη Σκέψη. Προσδιόρισε, χωρίς εκ προοιμίου ασάλευτες γραμμές, το υπερήφανο «εγώ» μιας σειράς χωρών, που ζούσε με τις λέξεις των κατακτητών, όπως λέει ένας στίχος στη γλώσσα νάουατλ των Αζτέκων «ήμουν ένα πουλί που έπνιξε το τραγούδι του σε άλλη γλώσσα».

Δεν υπήρξε χώρα της Λατινικής Αμερικής που να μη βρήκε τότε το τραγούδι της στη γλώσσα της: τα ισπανικά (τα πορτογαλικά στη Βραζιλία) και τις τοπικές κληρονομημένες διαλέκτους. Το ευτύχημα είναι πως αν προσωπικότητες εκείνης της περιόδου, συγγραφείς, διανοούμενοι, κριτικοί, συνέβαλαν στη χάραξη ενός αφηγηματικού τρόπου, ο οποίος έλαβε τον γενικό όρο «μαγικός ρεαλισμός», οι θεματικές αποχρώσεις ποικίλλουν και φτάνουν από την ιστορική ανασκόπηση της ισπανικής κατάκτησης και την εξύμνηση των απελευθερωτικών κινημάτων και επαναστάσεων ως την καταγγελία της τυραννίας και την εξομολόγηση των οραμάτων, στο κοινωνικό περιθώριο, στην ποπ κουλτούρα, στην ανατρεπτική ρητορική, στον ψίθυρο και στην κραυγή. Αυτή η «έκρηξη», εκκωφαντική και γενναιόδωρη, άφησε βάρος στους απογόνους και επιγόνους της. Παρενθετικά και ίσως καθ’ υπερβολή, η λογοτεχνική παραγωγή της Λατινικής Αμερικής σήμερα είναι μακρινός απόηχος, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, εκείνων των χρόνων.

Η περίπτωση του Μανουέλ Πουίχ (1932 – 1990) εντάσσεται στην απόχρωση της περιθωριακής εξομολόγησης. Περιθωριακή και καταδιωκόμενη στην Αργεντινή όπου γεννήθηκε ο συγγραφέας, ανεκτή σε χώρες όπου έζησε, εξομολόγηση της ομοφυλοφιλίας του, για την οποία προσπάθησε να βρει μεταφροϊδικές εξηγήσεις διά των θεωριών της φανταστικής δανέζας ψυχαναλύτριας Ανέλι Τάουμπ (βλ. τις σημειώσεις του στο βιβλίο που μας απασχολεί), απολογητικές και με κανέναν τρόπο ανακουφιστικές. Στο τέλος του βίου του, είχε την ανάγκη να εκφράζει σε επιστολές προς θαυμαστές του έργου του, την κούρασή του εξαιτίας αυτής της ανεπάρκειας.

Το έργο του «Το φιλί της γυναίκας-αράχνης» είναι, από αυτή τη σκοπιά, ο χειρισμός της ομοφυλοφιλίας ως αντίληψης, μοίρας, πολιτικής επιλογής και αξιοπρέπειας, δράματος με προδιαγεγραμμένη κάθαρση τον παραμερισμό και τον θάνατο.

Συμβίωση στο κελί

Στο κελί μιας φυλακής του Μπουένος Αϊρες, ο Βαλεντίν, 26 χρονών πολιτικός κρατούμενος, μέλος αριστερής οργάνωσης αγωνιζόμενης για την ανατροπή του καθεστώτος, συμβιώνει με τον Μολίνα, 37 ετών, καταδικασμένο για αποπλάνηση ανηλίκου. Οι δύο συγκρατούμενοι δεν παύουν να συνομιλούν, το βιβλίο δεν είναι τίποτε άλλο από ένας συνεχής διάλογος, όπου δεν είναι πάντα κατανοητό ποιος μιλάει, ποιος παρεμβαίνει, ποιος διηγείται και ποιος σχολιάζει, λες και Βαλεντίν και Μολίνα είναι δύο μορφές του ίδιου προσώπου σε αναμονή αναγνώρισης και επιβεβαίωσης αυτής της ταυτότητας που υφαίνεται προσεκτικά και ολοκληρώνεται με την ερωτική συνεύρεση και ένα φιλί, το οποίο κλείνει τον ιστό αράχνης που ο Μολίνα, αυτός που θέλει να ονομάζεται γυναίκα («Μολινίτα»), έχει πλέξει γύρω από τον Βαλεντίν, με τον Βαλεντίν να είναι πιασμένος και ακινητοποιημένος στο κέντρο.

Ο ιστός πλέκεται από τις περιγραφές εκ μέρους του Μολίνα έξι κινηματογραφικών ταινιών, των οποίων η πλοκή υπογραμμίζει γυναικείους έρωτες που στράβωσαν, γυναικείες απελπισίες και πληγωμένα συναισθήματα, γυναίκες που δόθηκαν και υπέκυψαν, που συγκινούν τον αφηγητή λες και περιγράφει προσωπικές ιστορίες και βιώματά του, την απόπειρα πρωτίστως να κερδίσει τον πανέμορφο Γκαμπριέλ, σερβιτόρο οικογενειάρχη, που δεν ανταποκρίνεται στο πάθος του. Αυτές οι έξι ταινίες είναι σαν τις έξι μέρες δημιουργίας του κόσμου, χάρη στις οποίες ο δημιουργός αυτού του κόσμου Μολίνα, έχει κερδίσει τον χαμένο χρόνο της ως τότε ύπαρξής του.

Ομως, εντός εκείνου του κερδισμένου χρόνου, ο Εωσφόρος κάνει την εμφάνισή του με τη μορφή του Διοικητή της φυλακής, ο οποίος καλεί τον Μολίνα να φάει τον καρπό της αμαρτίας, να γίνει σπιούνος και να του μεταφέρει τα μυστικά της οργάνωσης και λειτουργίας της επαναστατικής ομάδας του Βαλεντίν. Ο Μολίνα φαίνεται ότι θα ενδώσει, ο Βαλεντίν τον έχει εμπιστευτεί και, μαθαίνοντας πως ο Μολίνα θα αποφυλακιστεί – απόφαση ανώτατης Αρχής για να παρακολουθήσει τους συντρόφους του – αποκαλύπτει τους συνωμότες συναγωνιστές του και τους τρόπους προσέγγισής τους. Δεν έχει βέβαια τη δυνατότητα να ενημερώσει κάποιο μέλος της ομάδας του για τον Μολίνα, έτσι που όταν οι παράνομοι νιώθουν να τους πλησιάζει, ενώ ταυτόχρονα η αστυνομία τον παρακολουθεί για να φτάσει ως τους συντρόφους του Βαλεντίν, τον εκτελούν. Οπως είναι αναμενόμενο, ο Βαλεντίν βασανίζεται φρικτά για να «μιλήσει» και πεθαίνει σιωπηλός.

Ο αποκηρυγμένος συγγραφέας

Οι μελετητές του έργου υποστηρίζουν πως ο συγγραφέας εμπνεύστηκε από τον βίο του Μεξικανού Λουίς Γκονσάλες δε Αλμπα (1944-2016), συγγραφέα, δημοσιογράφου, ενεργού ομοφυλόφιλου, ο οποίος δημοσίευσε το 1975 το πρώτο «μανιφέστο» υπέρ των «σεξουαλικά περιθωριοποιημένων» σε συνεργασία με κινήματα και πολιτικούς της Αριστεράς, από τους οποίους απομακρύνθηκε αργότερα κατηγορώντας τα ιδεολογικά και δογματικά θέσφατά τους, ιδρυτή του Ομοφυλοφικού Μετώπου Επαναστατικής Πράξης, της πρώτης οργάνωσης υπέρ των ΛΟΑΤΚΙ στη Λατινική Αμερική. Η κυκλοφορία της «Γυναίκας-Αράχνης» το 1976 συμπίπτει με εκείνες τις δραστηριότητες οι οποίες είχαν την ανοχή και, σε αρκετές περιπτώσεις, την υποστήριξη διανοουμένων και φοιτητικών κινήσεων στο Μεξικό, όχι όμως στην Αργεντινή της δικτατορίας του Χόρχε Ραφαέλ Βιδέλα, που ακριβώς το 1976 κάθισε στο σβέρκο της χώρας. Διόλου περίεργο ότι η δικτατορία απαγόρευσε την κυκλοφορία της «Γυναίκας-Αράχνης», που τυπώθηκε στην Ισπανία από τον εκδοτικό οίκο Seix Barral και χαρακτηρίζεται πλέον ως ένα από τα κορυφαία μυθιστορήματα του 20ού αιώνα της ισπανόφωνης λογοτεχνίας.

Η επιτυχία αυτού του έργου έλαβε σύντομα διαστάσεις: ο αργεντινο-βραζιλιάνος σκηνοθέτης Εκτορ Μπαμπένκο γύρισε ταινία το 1985, η οποία βραβεύτηκε σε διεθνή φεστιβάλ και ο αμερικανός ηθοποιός Γουίλιαμ Χαντ ως Μολίνα κέρδισε Οσκαρ πρώτου ανδρικού ρόλου εκείνης της χρονιάς. Ο Πουίχ δεν απόλαυσε αυτή την επιτυχία, ούτε τις εκδηλώσεις αναγνώρισης του συνόλου του έργου του, το οποίο περιλαμβάνει μυθιστορήματα, κινηματογραφικά σενάρια, θεατρικά έργα. Πάσχοντας από χρόνια καρδιακά προβλήματα, δεινός καπνιστής με αναπνευστικές διαταραχές, απομονωμένος στην Πόλη του Μεξικού εξαιτίας της δικτατορίας στην πατρίδα του, μπήκε τον Ιούλιο του 1990 σε νοσοκομείο για αφαίρεση χοληδόχου κύστεος. Μερικές μέρες αργότερα, στο πρώιμο στάδιο αποκατάστασης, εμφάνισε επιληπτικές κρίσεις και πέθανε από έμφραγμα. Η φήμη ότι ο θάνατός του οφειλόταν στο AIDS δεν ισχύει. Στην κηδεία του παραβρέθηκαν η μητέρα του και πέντε φίλοι του. Οταν οι δημοσιογράφοι κάλεσαν τον πρεσβευτή της Αργεντινής στην Πόλη του Μεξικού να σχολιάσει τον θάνατο του συγγραφέα, εκείνος απάντησε ότι δεν γνώριζε κανέναν αργεντινό συγγραφέα με το όνομα Μανουέλ Πουίχ. Θα το έμαθε μάλλον το 1993, όταν το μιούζικαλ «Kiss of the Spider Woman» τιμήθηκε με το βραβείο Tony.

Η μετάφραση της Ασπασίας Καμπύλη είναι αξιέπαινη, όχι μόνο για την ευθύβολη απόδοση των διαλόγων, αλλά και για την απόδοση των ασφαλίτικων συνομιλιών και αναφορών στη «μυξοκαθαρεύουσα» του νόμου και της τάξης, η οποία θυμίζει δικές μας δυστυχίες.

Μανουέλ Πουίχ
Το φιλί της γυναίκας-αράχνης
Μτφ. Ασπασία Καμπύλη
Επιμέλεια – διόρθωση: Αλεξάνδρα Γκολφινοπούλου,
Μίνα Δαφνομήλη
Εκδ. Carnivora, 2021,
σελ. 352
Τιμή 18 ευρώ