Δικά μας, γραίκικα

Παρόλο που μου λείπει σήμερα από τον ημερήσιο Τύπο η κριτική, κυρίως τηλεοπτικών σειρών (θα μείνουν ως πρότυπα του είδους οι κριτικές του θεατρανθρώπου Μηνά Χρηστίδη), δεν είναι στις προθέσεις μου, ούτε στη φιλοδοξία μου η υποκατάσταση των ειδικών. Αλλά θα κάνω μια εξαίρεση, χωρίς να μπω στα χωράφια ενός κριτικού της τηλεοπτικής τέχνης. Εξάλλου θα ασχοληθώ με μια δημιουργία που χρησιμοποιεί την τηλεόραση για να μυθοποιήσει ήθη, σχέσεις, συνθήκες και στερεότυπα που είναι πρώτη ύλη και για το μυθιστόρημα και για τον κινηματογράφο. Χωρίς αμφιβολία τα κινηματογραφικά έπη, ηρωικά ή αστικά (π.χ., το «Οσα παίρνει ο άνεμος»), είναι η μήτρα από την οποία γεννήθηκαν τα σίριαλ, οι σειρές που αφηγούνται πάθη, περιπέτειες, έρωτες ανθρώπων που εντάσσονται και φωτίζονται μέσα στο πλαίσιο μιας ευρύτερης κοινωνίας, σε μεγάλο χρόνο διάρκειας και σε συνθήκες αντιφατικές. Το σινεμά ήταν ένας νέος τρόπος έκφρασης, αλλά τα θέματά του, σχεδόν όλα, έρχονται από τη μεγάλη επική και μυθιστορηματική παράδοση. Εξάλλου πολλά έργα της οθόνης αντλούν τους μύθους τους από τη μεγάλη, παγκόσμια παράδοση τη λογοτεχνίας ή μιμούνται τους νόμους της. Ο Λένιν είχε ορίσει ως εξής, όταν αμερικανός δημοσιογράφος τον είχε ρωτήσει τι είναι το σοβιετικό σύστημα: «Είναι εξηλεκτρισμός και κινηματογράφος»!

Το σινεμά έφερε τη μιμητική τέχνη, το θέατρο και το μυθιστόρημα στις κορυφές των απρόσιτων βουνών, στη χώρα του Αμαζονίου και στα νησιά των ωκεανών. Και σήμερα αυτή την ανάγκη πληροί η τηλεόραση. Ως μέσο, με δικούς της νόμους έκφρασης, αντλεί θέματα από την ιστορία, τη λογοτεχνία και την ωμή πραγματικότητα. Αναφέρομαι πάντα στην τηλεοπτική μυθοπλασία, αφήνοντας για άλλους να εκτιμήσουν την ειδησεογραφική, διαλεκτική και ντοκιμαντερίστικη προσφορά του τηλεοπτικού μέσου. Ενώ στην αρχή την τηλεοπτική μυθοπλασία τροφοδότησε η λογοτεχνική παράδοση, μετά εμφανίστηκαν μυθοπλασίες, κυρίως σε σειρές με πρωτότυπα σενάρια (βλέπετε, το θέατρο διεκδικεί τη συμβολή του, αφού το «σενάριο» είναι λέξη από τη «scena», τη λατινική – πλέον κοινόχρηστη – λέξη για τη «σκηνή»). Δεν πρόκειται να θυμίσω εκατοντάδες τηλεοπτικές σκηνές που έμειναν αξέχαστες, με παραγωγούς όλες τις γλώσσες του κόσμου (θυμηθείτε τις ινδικές, τις ιαπωνικές και τις νοτιοαμερικάνικες).

Και στην Ελλάδα ευδοκίμησε το είδος, κυρίως με πρώτη ύλη τη μεγάλη πεζογραφική μας παράδοση. Πολλά μυθιστορήματα του Ακαδημαϊκού Τάσου Αθανασιάδη («Οι Πανθέοι», «Οι φρουροί της Αχαΐας», «Η αίθουσα του θρόνου» κ.ά.), του Στρατή Τσίρκα («Ακυβέρνητες Πολιτείες»), του Πετσάλη («Οι Μαυρόλυκοι»), του Καραγάτση («Το 10» κ.ά.). Ο έξοχος μακαρίτης και φίλος Γιώργος Μιχαηλίδης, σπουδαίος σκηνοθέτης, παράλληλα μας κληροδότησε έξοχες επικές αφηγήσεις που ξεκινούν από τα Μικρασιατικά και φτάνουν ως τον Εμφύλιο και τη Χούντα. Ο σημαντικός σκηνοθέτης της τηλοψίας Κώστας Κουτσομύτης τροφοδότησε το κοινό μας με τραυματικές αφηγήσεις της ιστορίας μας και με έργα που προηγήθηκα και ως βιβλία. Επίσης, θυμίζω και το «Τρίτο στεφάνι» του Ταχτσή, με σκηνοθέτη τον Γιάννη Δαλιανίδη.

Σήμερα, όμως, θα μείνω σε μια σειρά που προβάλλεται εδώ και δύο χρόνια και συνεχίζεται, χωρίς υφολογικές εκπτώσεις μέσα στην καταιγίδα του θανατηφόρου ιού. Πρόκειται για τη σειρά «Αγριες Μέλισσες», μια πράγματι γενναιόδωρη παραγωγή στον Antenna. Το πρωτότυπο σενάριο είναι των Μελίνας Τσαμπάνη και Πέτρου Καλκόβαλη που πλαισιώνονται από έξοχους διαλογίστες και η σκηνοθεσία, με επιμέρους συνεργάτες, ανήκει στον Λευτέρη Χαρίτο. Πρόκειται για μια άκρως ενδιαφέρουσα διείσδυση στα τραύματα, τις πληγές, τα αδιέξοδα, τις απόπειρες, τις αποτυχίες, τις φιλοδοξίες και τα εμφύλια πάθη, τις οικογενειακές συγκρούσεις, σε μιαν εποχή που ο τόπος μας έβγαινε από τον Εμφύλιο κα προσπαθούσε να μετατρέψει μια αγροτική, παραδοσιακή οικονομία και τα ήθη της σε μια χωρίς προετοιμασία και υποδομή βιομηχανική και εμπορική κοινωνία. Δεν είναι τυχαίο που οι σεναριογράφοι τοποθετούν τη δράση στη Θεσσαλία, σε μια περιοχή της Ελλάδας που, έως τις αρχές του 20ού αιώνα, βρισκόταν υπό τουρκική κατοχή και η οικονομία της ήταν σχεδόν μεσαιωνική, κυρίως με φεουδαρχική νοοτροπία. Θυμίζω πως εκεί έγινε η πρώτη λαϊκή εξέγερση, στο Κιλελέρ (1910), για να ανατραπεί μια οικονομική και κοινωνική κατάσταση που στη Δύση είχε ήδη διαλυθεί με τη Γαλλική Επανάσταση!

Το έργο «Αγριες Μέλισσες» ξεκινάει το 1958, περίπου, που ακόμα οι πληγές του Εμφυλίου είναι ανοιχτές και τα αντίπαλα στρατόπεδα είχαν χωριστά καφενεία στην ελληνική ύπαιθρο, τότε που εμφανίζονταν οι δύο μεγάλες πληγές, η μετανάστευση στις βιομηχανικές χώρες και η εσωτερική μετανάστευση, που οδήγησε χιλιάδες αγρότες και ποιμένες να γίνουν άνεργοι ή βιομηχανικοί εργάτες στα λεγόμενα έργα της «ανασυγκρότησης».

Οι συγγραφείς των «Αγριων Μελισσών» ανιχνεύουν τις σχέσεις, τις επιδιώξεις, τις αντιπαλότητες, τα αδιέξοδα και τις προοπτικές μέσα σε συνθήκες τοπικές, εθνικές και διεθνείς μετά το τέλος ενός παγκοσμίου πολέμου και κατά τη διάρκεια μιας διαιρεμένης ανθρωπότητας που κάθε πλευρά είχε τις δικές της παρωπίδες, τα δικά της δόγματα και τα δικά της θύματα. Οι συγγραφείς της σειράς έχουν αφομοιώσει δημιουργικά τη μεγάλη παράδοση, η οποία φωτίζει την εποχή μέσα από αντίπαλα στρατόπεδα, που είναι διχασμένες οικονομικά και, κυρίως, ιδεολογικά οικογένειες. Στο βάθος μιας τέτοιας μυθοπλασίας υπάρχει η «Ιλιάδα», οι Ατρείδες, οι Αντιγόνες και οι Κρέοντες και βέβαια οι αντίπαλες οικογένειες του Ρωμαίου και της Ιουλιέτας, ο μύθος της Ερωφίλης και του Ερωτόκριτου, αλλά και οι Καραμαζώφ και οι ήρωες της Μαχαμπχαράτα. Αυτοί οι μύθοι είναι γόνιμοι και κάθε φορά μέσα στα γεννοφάσκια τους τροφοδοτούν την ανθρωπότητα με τα είδωλά της στον καθρέφτη. Η, πράγματι, ιδιοφυής γραφή των σεναριογράφων των «Αγριων Μελισσών» πατάει γερά πάνω στα δοκιμασμένα χνάρια της παγκόσμιας μυθοπλασίας. Συνάμα, οι δύο συγγραφείς, ως Ελληνες, μεταφέρουν και την τρομερή, σε ένταση, δομή της αρχαίας τραγωδίας. Κανένας δεν έχει ως τώρα επισημάνει πως οι έλληνες συγγραφείς, ακόμα και όταν έγραφαν ειδύλλια και ρεαλιστικά έργα, τα τοποθετούσαν γύρω από μιαν αυλή – ορχήστρα και τα πάθη σχολιάζονταν ή συμπορεύονταν με τον κοινωνικό περίγυρο. Κανείς δεν ασχολήθηκε με την προέλευση της λαϊκής αυλής – πλατείας, πανήγυρης στην «Γκόλφω», στο «Φιντανάκι», στην «Τρισεύγενη», στην «Αυλή των θαυμάτων». Ενας μαθητής μου, ο Πλάτων Μαυρομούστακος, τα έκανε αυτά διδακτορικό στη Γαλλία, ανέκδοτο στα ελληνικά.

Στις «Αγριες Μέλισσες» υπάρχει η ορχήστρα του λαού, το καφενείο. Εκεί ο «Χορός» (παπάς, κοινοτάρχης, ενωμοτάρχης, κουρέας, μαμή, αγρότης, μουσικός των πανηγυριών, δάσκαλος, μοδίστρα κ.ά.) σχολιάζει τα γεγονότα, μετέχει στα κοινά πάθη και καθορίζει τα πλαίσια των συμπεριφορών που ανέχεται η κοινότητα. Οι σεναριογράφοι, μέσα από τις συγκρούσεις που δημιουργούνται λόγω των οικονομικών, αλλά και των ηθικών συμπεριφορών, εγγράφουν μια σειρά από έξοχους χαρακτήρες και τύπους, ανδρών και γυναικών, που συγκρούονται, συνυπάρχουν, οραματίζονται, απογοητεύονται, ραδιουργούν, προδίδουν, προδίδονται, ερωτεύονται χωρίς ελπίδα και μοιχεύονται χωρίς αιδώ. Χασισέμποροι, λεχρίτες, λαμόγια, τυχοδιώκτες, εμμονικοί, αδιάφοροι και ασυνείδητοι βιαστές, νόθα τέκνα και απάνθρωπες συνθήκες φυλακών με καταχραστές της εξουσίας που διαθέτουν.

Μεγάλωσα στην ελληνική επαρχία, σε πόλεις και κωμοπόλεις, και μπορώ να ισχυριστώ πως ούτε ένας από τους ήρωες και τους αντιήρωες των «Αγριων Μελισσών» δεν μου είναι άγνωστος και παρατραβηγμένος. Οταν πέθανε η μητέρα της μητέρας μου, από πλούσιο σόι της επαρχιακής πόλης όπου ζούσε, δεν ήρθαν στην κηδεία της ούτε τα αδέλφια της, ούτε τα ανίψια της, αφού τους είχαν φέρει σε εχθρικές αντίπαλες επάλξεις κληρονομικές διαφορές. Κάπως έτσι και οι Μοντέκοι.

Είναι τόσοι οι σημαντικοί ηθοποιοί του σίριαλ και τόσο έξοχη και η τελευταία ερμηνεία που θα αδικούσα κάποιον, αν τον παρέλειπα. Μια ευκαιρία να τους γνωρίσουν, όσοι γίνουν τώρα προσήλυτοι.