Η μετάφραση του Βέμπερ ως αφορμή

Με μικρή καθυστέρηση, αφού αρχικά είχε προαναγγελθεί για το τέλος του 2020, κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις ΚΨΜ ένα μνημειώδες έργο. Ο όρος πρέπει να εκληφθεί κυριολεκτικά και με όλη του τη βαρύτητα, καθώς η δίτομη έκδοση Max Weber, «Εργα 1894 – 1920. Μια ανθολογία» περιλαμβάνει 1.424 σελίδες, στις οποίες ξεδιπλώνονται 50 διαφορετικά άρθρα, δοκίμια και κείμενα δημόσιων παρεμβάσεων του στοχαστή. Ο μεταφραστής και επιμελητής της ανθολογίας, Θανάσης Γκιούρας, μας έχει εξάλλου συνηθίσει σε τόσο μεγαλόπνοα εγχειρήματα, καθώς μεταξύ άλλων έχει μεταφράσει και προλογίσει ολόκληρο το magnum opus του Weber «Οικονομία και κοινωνία» (6 τόμοι, Σαββάλας), αλλά και τον πρώτο τόμο του «Κεφαλαίου» του Karl Marx (ΚΨΜ).

Οπως είναι λογικό, τα περιεχόμενα της υπό εξέταση ανθολογίας θίγουν ετερόκλητα ζητήματα και ακουμπούν ποικίλες ευαισθησίες και θεματικές, όπως η μεθοδολογία των κοινωνικών επιστημών, η συγκριτική μελέτη των θρησκειών, η Ρωσική Επανάσταση και οι πολιτικοί θεσμοί της Γερμανίας πριν και μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Καθώς λοιπόν ακόμη και μια συνοπτική παρουσίαση των περιεχομένων είναι στο παρόν πλαίσιο αδύνατη, κρίνουμε σκόπιμο να σταθούμε στην ιδιαιτερότητα της συγκεκριμένης έκδοσης.

Τα έργα που περιλαμβάνονται στους δύο τόμους της ανθολογίας μπορούν να χωριστούν σε δύο μεγάλες κατηγορίες: από τη μία μεριά, έχουμε κείμενα του Weber που είχαν ήδη μεταφραστεί στα ελληνικά – όπως οι διαλέξεις για την πολιτική και την επιστήμη ως επάγγελμα ή τα επιστημολογικά δοκίμια για την έννοια της Wertfreiheit και της αντικειμενικότητας στις κοινωνικές επιστήμες· από την άλλη, κείμενα που μεταφράζονται για πρώτη φορά στη γλώσσα μας – όπως το δοκίμιο για τους Roscher και Knies, η μελέτη για τις προτεσταντικές σέκτες και τη σχέση τους με το πνεύμα του καπιταλισμού και πολυάριθμα άρθρα για θέματα όπως το δικαίωμα ψήφου στη Γερμανία.

Αν η σημασία της μετάφρασης απρόσιτων μέχρι πρότινος γραπτών μοιάζει προφανής -θα επανέλθουμε, ωστόσο-, μπορεί εύλογα να θέσει κανείς το ερώτημα τι εξυπηρετεί η εκ νέου μετάφραση ήδη διαθέσιμων στα ελληνικά έργων. Η απάντηση έχει να κάνει με τις πολυπαθείς στην Ελλάδα -αλλά και στις περισσότερες χώρες- μεταφράσεις του Weber. Καθώς το έργο του διανοητή χαρακτηρίζεται από τεράστιο όγκο και ανάλογη αποσπασματικότητα, το φαινόμενο της άτακτης έκδοσης πολυδιασπασμένων τόμων και συλλογών είναι πολύ εκτεταμένο. Αν μάλιστα προσθέσουμε το γεγονός ότι πολλές από τις προϋπάρχουσες μεταφράσεις ήταν πολυκαιρισμένες -η πρώτη απόδοση του «Επιστήμη ως επάγγελμα» υπήρξε έργο του Ιωάννη Συκουτρή το 1933- ή/και ελλιπώς επιμελημένες, καθίσταται φανερό πόσο σπουδαίο είναι ότι πλέον έχουμε στη διάθεσή μας ένα πολύ σημαντικό μέρος του βεμπεριανού έργου επεξεργασμένο από έναν και μόνο πεπειραμένο μεταφραστή.

Συγκεντρωτική μετάφραση

Κρίσιμα ζητήματα, όπως η ενοποίηση της ορολογίας ή η αποκατάσταση της χρονολογικής σειράς των κειμένων, βρίσκουν επιτέλους τη λύση τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είχαν υπάρξει στο παρελθόν ιδιαίτερα αξιόλογες μεταφραστικές προσπάθειες – λόγου χάρη, η πρόσφατη μετάφραση του Κώστα Κατσουλάρη για την «Πολιτική ως κάλεσμα και επάγγελμα» (Δώμα, 2019), όπως και εκείνη των Κώστα Σπαθαράκη και Θοδωρή Δρίτσα για το «Χρηματιστήριο» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2014), ήταν κατά τη γνώμη μας πολύ ικανοποιητικές. Σε κάθε περίπτωση, όμως, η συγκεντρωτική αυτή μετάφραση του Θανάση Γκιούρα -ο οποίος παρεμπιπτόντως επέστρεψε για τις ανάγκες της έκδοσης και σε ένα ήδη μεταφρασμένο από τον ίδιο κείμενο, την «Ενδιάμεση θεώρηση», προκειμένου να κάνει μικρές αλλαγές- λύνει από πολλές απόψεις τα χέρια του μελετητή, παρόλες τις επιμέρους ορολογικές και υφολογικές διαφωνίες που μπορεί να έχει κανείς – πράγμα λογικό, ιδίως όταν μιλάμε για τα γερμανικά!

Αυτά ως προς τη νέα μετάφραση των ήδη διαθέσιμων κειμένων. Σε ό,τι αφορά, τώρα, τα κείμενα που τίθενται για πρώτη φορά στη διάθεση του ελληνόφωνου κοινού, θα μπορούσε να μιλά κανείς για ώρα, αναφερόμενος, λόγου χάρη, στη σπουδαιότητα των πολιτικών παρεμβάσεων του Weber σχετικά με ζητήματα όπως ο κοινοβουλευτισμός και ο ρόλος του προέδρου σε μια δημοκρατία. Πρόκειται για παραγνωρισμένα σε γενικές γραμμές κείμενα, τουλάχιστον στη χώρα μας, τα οποία αναδεικνύουν τον πολιτικό παλμό που εμψύχωνε το βεμπεριανό έργο, ερχόμενα σε σύγκρουση με την εικόνα ενός βαρετού κοινωνιολόγου. Θα μπορούσε επίσης κάποιος να επισημάνει τη σημασία των «νεοαφιχθέντων» μεθοδολογικών κειμένων, που μας βοηθούν να ανατρέψουμε τη λανθασμένη αντίληψη ότι ο Weber υποστήριζε πως οι αξίες δεν παίζουν ρόλο στη συγκρότηση του επιστημονικού αντικειμένου.

Από τη μεριά μας, ωστόσο, θα θέλαμε να επιμείνουμε ιδιαίτερα στη βαρύτητα που έχουν δύο κείμενα της ανθολογίας που αποτελούν καρπό της συστηματικής ενασχόλησης του Weber με τη θρησκεία. Πρόκειται για την προαναφερθείσα σύντομη μελέτη του στοχαστή για τις προτεσταντικές σέκτες, γραμμένη μετά την επιστροφή του από ένα μακρύ ταξίδι στις ΗΠΑ το 1904, και την περίφημη «Εισαγωγή» στην Οικονομική ηθική των παγκόσμιων θρησκειών.

Στο πρώτο κείμενο, ο Weber συμπυκνώνει τις εντυπώσεις και τις εμπειρίες του από τη διαμονή του για 11 εβδομάδες στις ΗΠΑ. Παρατηρώντας το οιονεί κοινοτικό πνεύμα που διατρέχει ομίλους, συλλόγους, εκκλησίες και λέσχες, ερμηνεύει αυτές τις συνομαδώσεις σαν (ημι)εκκοσμικευμένους απογόνους των προτεσταντικών σεκτών, που κάνουν την αμερικανική κοινωνία να μην είναι ένας «άμορφος σωρός ατόμων» (σ. 546). Στο δεύτερο, εστιάζει την προσοχή του στους τρόπους με τους οποίους οι ποικίλες θρησκευτικές κοσμοεικόνες, κατεξοχήν μορφές συλλογικής νοηματοδότησης, διαμορφώνουν με διαφορετικό κάθε φορά τρόπο τις έξεις, τις αντιλήψεις, τα πραξεολογικά και ψυχοδιανοητικά χαρακτηριστικά των ανθρώπων, το συναισθηματικό τους και όχι μόνο habitus – όρος του Weber, όχι του Bourdieu (σ. 1.345).

Η ασύλληπτη διαπλαστική επίδραση της κοινωνίας πάνω στον άνθρωπο γίνεται και στις δύο περιπτώσεις φανερή. Ισως λοιπόν, εκατόν ένα χρόνια μετά τον θάνατο του στοχαστή -πέθανε στις 14 Ιουνίου του 1920-, έφτασε πλέον η ώρα, με τη βοήθεια της νέας αυτής μετάφρασης, να αφήσουμε πίσω μας την απλοϊκή εικόνα ενός Weber θιασώτη της «αξιολογικής ουδετερότητας» και του «μεθοδολογικού ατομισμού».

Ο Γ. Κτενάς είναι νομικός, υποψήφιος διδάκτορας της Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο

Max Weber
Εργα 1894 – 1920.
Μια ανθολογία
Μτφ. Θανάσης Γκιούρας
Εκδ. ΚΨΜ, τόμοι 2,
σελ. 1424
Τιμή 45 ευρώ