Ο θεατρικός Τερζάκης

Η γενιά του 1930, που κατέθεσε την πνευματική της παρουσία σε δύσκολες εποχές για τον λαό μας και την πολιτική του οικοδομή, εμφανίστηκε, κυρίως, μετά την καταστροφή των πανάρχαιων κοιτίδων της ιστορίας μας στη Μικρά Ασία και, συνάμα, ήρθε αντιμέτωπη με μια πολιτική διαπάλη επανειλημμένων πραξικοπημάτων, της βραχύβιας δημοκρατίας και, σε διεθνές επίπεδο, της ανόδου των ευρωπαϊκών κρατών του φασισμού, του ναζισμού και του σταλινικού μορφώματος. Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο το γεγονός πως όλοι οι μετέχοντες σε αυτήν την άτυπη, αλλά πνευματικά αλληλέγγυα ομάδα διανοουμένων λειτούργησαν σαν δάσκαλοι του γένους, δηλαδή μεταφέροντες τα ευρωπαϊκά λογοτεχνικά, φιλοσοφικά, θεατρικά, εικαστικά και μουσικά επιτεύγματα ως μορφή και περιεχόμενο, αλλά ενταγμένα στην πνευματική, ιστορική κολυμπήθρα της ελληνικής ιθαγενούς μορφολογίας και ιδεολογίας. Ηταν το γνωστό, και συχνά παρεξηγημένο, κίνημα της Ελληνικότητας, όταν στην Ισπανία, παράλληλα, ανδρωνόταν η Ισπανιδάδ του Λόρκα, του Ουναμούνο, του Νταλί, του ΝτεΦάλια.

Οι λόγιοι συγγραφείς του 1930 ως εκ τούτου καλλιέργησαν όλα τα λογοτεχνικά είδη και πειραματίστηκαν σε όλες τις έγκυρες ιστορικά σχολές της ευρωπαϊκής λογοτεχνικής παράδοσης. Ενας κορυφαίος συνοδοιπόρος της γενιάς αυτής υπήρξε και ο Αγγελος Τερζάκης. Συγχωρήστε μου μια παρένθεση. Το 1968, σε δύσκολη εποχή, ο Δάσκαλός μου, μέγας σκηνοθέτης Δημήτρης Ροντήρης, απομονωμένος καλλιτεχνικά από τα κεκτημένα του καιρού, ίδρυσε μια δραματική σχολή που στεγαζόταν σε ένα ιδιότυπο τεσσάρι στη Μιχαλακοπούλου. Ο ίδιος δίδασκε υποκριτική, χορό η μεγάλη χορογράφος Λουκία (Σακελλαρίου), μουσική ο σπουδαίος συνθέτης Κώστας Κυδωνιάτης και θεωρητικά ο Αγγελος Τερζάκης και η ταπεινότης μου. Και ήταν ο Τερζάκης που, όταν αποχώρησε για λόγους υγείας από τη στήλη της θεατρικής κριτικής στο «Βήμα», με σύστησε ως διάδοχό του το 1970. Εκτοτε για 50 χρόνια διακόνησα στο «Βήμα» και, από το 1981, στα «ΝΕΑ» την κριτική θεάτρου και, πιστέψτε με, πάντα με κριτήριο αναφοράς τον αυστηρό δάσκαλο. Πρέπει εδώ να πω ότι στις συχνές συνομιλίες μας έως τον θάνατό του (1979) ο Τερζάκης μιλούσε με πικρία για τη σύγχρονή του θεατρική κριτική που δεν τον είχε σεβαστεί ως θεατρικό συγγραφέα. Είχα γράψει κριτική, από τις πρώτες μου (1970), για το τελευταίο έργο του, το μονόπρακτο «Πρόγονος», μια έξοχη μεταφορά στην ελληνική πνευματική παράδοση του ερωτήματος για τον Θεό, την αμαρτία και την ενοχή.

Στην επαρχία όπου μεγάλωσα, σε δύστοκες εποχές (Εμφύλιος – εξορίες – άτακτη ανασυγκρότηση) πρωτοδιάβασα έργο του Τερζάκη, τολμηρό, σχεδόν ανατρεπτικό για τα λογοτεχνικά μας ήθη, το «Δίχως Θεό», μια ελληνική τραυματική εμπειρία πάνω στα πρωτότυπα των έργων του Ντοστογέφσκι («Εγκλημα και τιμωρία», «Δαιμονισμένοι»). Ο Τερζάκης, εκτός από έξοχος μυθιστοριογράφος («Μεθυσμένη πολιτεία», «Πριγκιπέσσα Ιζαμπώ», «Μυστική ζωή»), έξοχος διηγηματογράφος (η συλλογή διηγημάτων «Απρίλης» του 1946 έπρεπε να είναι βιβλίο αναφοράς στην Παιδεία μας για τα δύστοκα χρόνια της εμφύλιας τραγωδίας), αλλά αξεπέραστος χρονικογράφος με το εξαίσιο έργο του «Η ελληνική εποποιία, 1940-1941», αφιερώθηκε και στη μετάφραση αρχαίας τραγωδίας (έχει μεταφράσει πέντε σοφόκλειες τραγωδίες και δέκα ευριπίδειες) και κατέθεσε βαθιάς διείσδυσης δοκιμιακό λόγο (αναφέρω ενδεικτικά τις έξοχες μελέτες του «Προσανατολισμός στον αιώνα», 1963, «Αφιέρωμα στην τραγική μούσα», 1970, «Οι απόγονοι του Κάιν», 1972, «Ενας μεταβαλλόμενος άνθρωπος», 1983 – μεταθανάτιο).

Οι σελίδες αυτές, όμως, είναι αφιερωμένες στη συγγραφική, θεατρική προσφορά των ελλήνων συγγραφέων. Και ο Τερζάκης, ως δραματολόγος, ευδοκίμησε ως δάσκαλος στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, εκπαιδεύοντας μια σπουδαία γενιά ηθοποιών (από τον Αλεξανδράκη, την Καρέζη και τον Κούρκουλο ως τον Τσακίρογλου, τον Ευαγγελάτο και τη Σκούντζου). Συνάμα υπήρξε και εισηγητής δραματολογίου στο Εθνικό Θέατρο από την εποχή Ροντήρη ως την εποχή Χουρμούζιου.

Οι σελίδες, όμως, αυτές, μετά την τοποθέτηση του Τερζάκη στην εποχή του και στην πνευματική του προσφορά ευρέος φάσματος, είναι αφιερωμένες στους έλληνες θεατρικούς συγγραφείς. Ο Τερζάκης πρωτοεμφανίστηκε ως ποιητής του θεάτρου το 1936 με τη βυζαντινή τραγωδία «Αυτοκράτωρ Μιχαήλ» που ανέβασε ο Ροντήρης (πνευματικός συνοδοιπόρος του Τερζάκη). Εδώ χρειάζεται να πω πως δεν ήταν απλώς μια άντληση θεμάτων από το Βυζάντιο αυτή η στροφή του Τερζάκη προς τον ελληνικό Μεσαίωνα. Ηταν η ανάγκη της γενιάς του να καταδυθεί στις ρίζες της ιστορικής μας πορείας. Ακολουθώντας τα πρότυπα του Σαίξπηρ των «Ριχάρδων», των «Ληρ», των «Οθέλλων» και των «Μακμπέθ», ο Τερζάκης καταφεύγει στον ελληνικό Μεσαίωνα και αναζητεί τα υπαρξιακά, τα ιστορικά, τα κοινωνικά, τα αισθητικά σύνδρομα των σκοτεινών εποχών της Ιστορίας. Οπως ο «Ριχάρδος Γ’», ο «Ερρίκος Στ’», ο «Ιούλιος Καίσαρας», ο «Κοριολανός» του Σαίξπηρ δεν είναι ιστορικά δράματα (όπως δεν είναι ιστορικό δράμα οι «Πέρσες» του Αισχύλου και οι «Ικέτιδες» του Ευριπίδη), αλλά καταβύθιση στις ρίζες του ιστορικού γίγνεσθαι και στην τραγωδία κάθε εξουσιαστικής δομής και στην αναζήτηση των ρόλων στην ιστορία των προσωπικοτήτων, των εξουσιαστών και των όχλων, των λαών, των υπηκόων.

ΤΟ ΑΡΙΣΤΟΥΡΓΗΜΑ ΤΟΥ. Ο Τερζάκης έγραψε τρεις βυζαντινές τραγωδίες, εκτός του «Μιχαήλ», τον «Σταυρό και το σπαθί» και το αριστούργημα αυτής της ποιητικής του, τη «Θεοφανώ». Φοιτητής το 1956, στον εξώστη του Εθνικού Θεάτρου στην πρεμιέρα, κρατώ ακόμη τη δύναμη, τη δραματουργική μαεστρία, την έξοχη διαγραφή των χαρακτήρων. Η Θεοφανώ υπήρξε σύζυγος και χήρα (!) τριών βυζαντινών αυτοκρατόρων. Στο έργο του Τερζάκη το ερωτικό – εξουσιαστικό τρίο παίζεται από τη μοιραία γυναίκα Θεοφανώ και δύο αυτοκράτορες, τον Ιωάννη Τσιμισκή και τον Νικηφόρο Φωκά, δύο στρατηλάτες που παγιδεύονται στις ίντριγκες και την υποκρισία, ακόμα και την ερωτική φενάκη των σκοτεινών αιθουσών και των διαδρόμων του ιερού παλατιού. Το έργο του Τερζάκη μπορεί να σταθεί χωρίς εκπτώσεις κριτηρίων δίπλα στον «Κοριολανό» του Σαίξπηρ, τη «Μαρία Στιούαρτ» του Σίλερ, τον «Ερρίκο Δ’» του Πιραντέλο, στα έργα του Πούσκιν, του Ουγκώ, του Ιψεν («Οι μνηστήρες του θρόνου»), του Στρίντμπεργκ, αλλά και στο αριστούργημα του Ο’Νιλ, την τριλογία «Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα». Αυτά όλα τα έργα δεν είναι ιστορικά δράματα, αλλά τραγικές ιστορίες.

Βυζαντινή υπόθεση έχει και η κομεντί του Τερζάκη «Μια νύχτα στη Μεσόγειο» (1956), από τις πρώτες εξαίσιες παρουσίες της Τζένης Καρέζη δίπλα στον, πάντα έξοχο, Αλέκο Αλεξανδράκη στο Εθνικό Θέατρο. Μια χαριτωμένη αφήγηση την εποχή των ληστρικών περιπετειών στην περίοδο της Βενετοκρατίας. Το 1944 ο Τερζάκης είχε γράψει ένα από τα πλέον σημαντικά δράματά του: το «Μεγάλο παιχνίδι». Μέσα στην τραγική συγκυρία της εποχής, τέλος της Κατοχής, αρχές του Εμφυλίου, φτώχεια, νωποί τάφοι, πληθωρικό χρήμα (ψώνιζες ένα καρβέλι ψωμί με ένα δισεκατομμύριο!). Ο Τερζάκης επαναφέρει τη δραματουργία μας στην καταγωγική αυλή (που δοξάστηκε από το δραματικό ειδύλλιο, το κωμειδύλλιο, τον Ξενόπουλο, τον Π. Χορν, τον Παλαμά) και μέσα στην απόλυτη απελπισία εισβάλλει ένας «μάγος» ταχυδακτυλουργός που δημιουργεί, προς στιγμήν τουλάχιστον, ψευδαισθήσεις ευτυχίας και ηρεμίας. Εχω γράψει και παλιότερα πως το έξοχο αυτό εύρημα του Τερζάκη, χωρίς να μπορώ να αποδείξω τη συγγένεια, είναι ακριβώς το ίδιο εύρημα με το κινηματογραφικό αριστούργημα του Ντε Σίκα «Θαύμα στο Μιλάνο» που πραγματοποιήθηκε τρία χρόνια μετά το έργο του Τερζάκη.

Το 1937 ο Τερζάκης είδε ανεβασμένο στη σκηνή το έργο του «Γαμήλιο εμβατήριο» με την Κοτοπούλη. Εργο καθαρά επηρεασμένο από τις «Τρεις αδελφές» του Τσέχοφ, όχι προς Θεού μίμηση, αλλά ανάλογο κλίμα επαρχιακής ηθολογίας και μελαγχολίας ερωτικής. Το 1962 ο Δημήτρης Χορν ανέβασε ένα μείζον έργο του Τερζάκη, τον «Θωμά τον Δίψυχο», με θέμα την υπαρξιακή αμφιβολία, την τραγική ύπαρξη ανάμεσα στην ουσία και στα φαινόμενα, ανάμεσα στην αλήθεια και στο ζωτικό πνεύμα. Εργο με πιραντελική ηχώ.

Η αναφορά μου στις δραματουργικές ομοιότητες των έργων του Τερζάκη με έργα των μεγάλων ευρωπαίων συγγραφέων της σκηνής δεν ήταν ούτε δουλική ούτε επιφανειακή. Ηταν η έγνοια της γενιάς του 1930 να συμβαδίσουμε με τα σημαντικά αισθητικά και ιδεολογικά προτάγματα της ευρωπαϊκής προβληματικής σε έναν πλέον ενιαίο χώρο πολιτισμικής πορείας.