Κραυγή βοώντος ποιητή

Ποιήματα του Αμερικανού Τζον Μπέρρυμαν (1914 – 1972) είχε μεταφράσει το 1997 ο ποιητής και δοκιμιογράφος Αντώνης Ζέρβας στην «Ινδικτο» και το 2003 η Ελεάννα Πανάγου στο περιοδικό «Ποίηση» (τ. 21). Αλλά ήταν το εκτενές αφιέρωμα της «Νέας Εστίας» (Ιούνιος 2004, τ. 1768) που παρουσίασε την πρώτη μεγάλη ανθολογία των «Ονειρικών τραγουδιών», και πάλι σε μετάφραση Α. Ζέρβα (θα ακολουθούσε ο Γιάννης Λειβαδάς για τον «Ηριδανό» το 2009).

Τις επόμενες ημέρες αναμένεται από την «Περισπωμένη» του Σωτήρη Σελαβή μια μεγάλη επιλογή από τα 400 «Ονειρικά τραγούδια», όπου ο Α. Ζέρβας επανέρχεται σε μια «σχέση ζωής» (χωρίς την καταχρηστική διάσταση της έννοιας). Η συγκεκριμένη συλλογή, κατά την περιγραφή της Τιτίκας Δημητρούλια (dimitroulia.gr), «είναι η σπονδυλωτή ιστορία του Χένρι-Ερρίκου, ή κυρ-Κοκάλα, ενός Aμερικανού με πολλά κοινά στοιχεία με τον ποιητή, που βιώνει την αίσθηση της απώλειας και προσπαθεί να την ερμηνεύσει και να συμφιλιωθεί με αυτήν, συνεπικουρούμενος από έναν ανώνυμο φίλο». Ο ήρωας αποδίδει την υπαρξιακή αγωνία που εκπέμπει η γραφή του εστέτ και λόγιου Μπέρρυμαν – χωρίς να είναι ο Μπέρρυμαν – και την αποστασιοποιημένη «φωνή» που παρατηρεί τη δυτική κοινωνία αντλώντας πρώτες ύλες από τον Σαίξπηρ, τον Στίβεν Κρέιν, τον Γέιτς, αλλά και το μαύρο χιούμορ των minstrels.

Στον κατατοπιστικό πρόλογο ο Α. Ζέρβας επιτρέπει την ανεμπόδιστη θέα στο περίφημο εργαστήρι του μεταφραστή, εκεί όπου αργά ή γρήγορα ανακύπτει το δίλημμα της μορφής και του νοήματος. Τι, αλήθεια, πρέπει να πάσχει περισσότερο, κατά τη μεταφορά στην άλλη γλώσσα; «Επέλεξα τελικώς όσα ποιήματα αποτυπώνουν σαφέστερα τους ιδιαίτερους τρόπους του ποιητή και καταφέρνουν νομίζω να λάβουν συγκεκριμένη μορφή στα ελληνικά, χωρίς να χάνεται εντελώς ο αλλότριος χαρακτήρας τους. Πράγμα που απαιτούσε πολλές ειδικές υπερβάσεις και υπερβολές. Αν οι αρχαϊσμοί και η νηπιακή γλώσσα βολεύονται κάπως, πώς να αποδοθεί η νέγρικη διάλεκτος;». Και αλλού: «Το κρίσιμο ζήτημα της μετάφρασης κατ’ εμέ είναι το λεξιλόγιο και ο ομόηχος τονισμός, έτσι ώστε να σώζεται η εντύπωση ενός ρυθμικού συνόλου με βάση τον ελεύθερο στίχο και ανεξαρτήτως ομοιοκαταληξίας…». Στο ίδιο πλαίσιο έχει ξεχωριστό βάρος η επισήμανση για το ιδίωμα της «αρνητικότητας» του Μπέρρυμαν, το οποίο συνδέεται (διόλου τυχαία) με τον Πάουλ Τσέλαν: «Τέτοια ποιήματα σκέπτονται, τραγουδώντας. Τραγουδούν, καλύτερα διεκτραγωδούν την ύπαρξη ανησυχαστικών ερωτημάτων, εκεί όπου όλα φαίνονται απαντημένα. Και πρώτα-πρώτα το ερώτημα της ίδιας της ποιητικής δημιουργίας. Τι σημαίνει πλέον ποίημα;».

Για την ιστορία, ο Τζων Μπέρρυμαν γεννήθηκε στις 25 Οκτωβρίου του 1914 στο Μακ Αλεστερ της Οκλαχόμα. Στην ποίηση εμφανίστηκε το 1940 και κέρδισε τη μεγάλη αποδοχή με τα «77 ονειρικά τραγούδια» του 1964. Τον επόμενο χρόνο τιμήθηκε με το βραβείο Πούλιτζερ και σταδιακά αναγνωρίστηκε ως μία από τις αυτόνομες δυνάμεις στη μεταπολεμική ποίηση, παράλληλα με τον φίλο του Ρόμπερτ Λόουελ, την Ελίζαμπεθ Μπίσοπ και τον Ντελμόαρ Σουάρτς.  Αυτοκτόνησε στις 7 Ιανουαρίου1972 στη Μινεάπολη, πηδώντας από τη γέφυρα Ουάσιγκτον του ποταμού Μισισιπή.

Στην έκδοση της «Περισπωμένης» περιλαμβάνεται πλήρες επίμετρο με συνεντεύξεις («Harvard Advocate», 1969, «Paris Review», 1972) και διαφωτιστικά κείμενα για τον Μπέρρυμαν: οι αναμνήσεις του Ρ. Λόουελ και του Σάουλ Μπέλλοου, αμέσως μετά τον θάνατο του φίλου τους, η κριτικὴ μελέτη του καθηγητή Denis Donoghue (1988) και η ανάλυση της Helen Vendler (1995) με βάση τη φροϊδικὴ θεώρηση. Προστίθεται, τέλος, το βιογραφικὸ δοκίμιο του Joel Athey που συνοψίζει τη ζωὴ και το έργο του ποιητή. Ακολουθούν δύο αποσπάσματα από την έκδοση, με την άδεια του εκδοτικού οίκου:

Τραγούδι 171

Σύρε, κακότυχο βιβλίο, και ψιθύρισέ της ή βροντολάλησε μόνο για το δικό της αυτὶ πως είναι μια ωραιότης. Μνημόνευσε βασιλέματα, μην παραλείψεις τα μάτια της,

το στόμα και τις λοιπὲς επόψεις, παίνεψε τα μέτρα της, πες πως η μορφή της είναι μία πληρότης.

Πὲς πως η μορφούλα της είναι ουράνια κάργα, τόσο ποὺ έκπληκτος ο Ερρίκος παραμιλά σαν τρελλὸς και δὲν αγροικεί.

Πὲς πως είναι απαλὴ η μιλιά της, σεμνὸ το βήμα της, κόσμια στις συνάξεις, και στα πάντα διατράνωσε τη δική της υπεροχή.

Μη λησμονήσεις, σαν όλα γίνουν κατὰ πώς πρέπει

και τα λαμπρά της χαρίσματα ξεδιπλωθοῦν ένα προς ένα πως συμπαθεί τον Ερρίκο να προσθέσεις,

γι ̓ άγνωστους λόγους, και πως η μοίρα τούς έχει δεμένους σφικτὰ με δεσμοὺς που δεν σπάνε και είναι χάρμα να τους βλέπεις.

Τραγούδι 384

Η «πατροκτονία» του αυτόχειρος πατέρα ως κατακλείδα του έργου (σημείωση του μεταφραστή)

Η πλάκα γέρνει, χωρὶς λουλούδια, η μέρα έσβησε σχεδόν, στέκω στο μνήμα του πατέρα μου με λύσσα, συχνά, συχνὰ και πριν ήρθα για το φρικτὸ προσκύνημα σ ̓ αυτὸν

που δεν θα μ ̓ επισκεφθεί ποτέ, που ̓ σκισε τη σελίδα του: ξανάρχομαι μ ̓ ασύχαστη οργή.

φτύνω πάνω σ ̓ αυτού του τραπεζίτη τον άθλιο τάφο που τίναξε την καρδιά του στον αέρα ένα ξημέρωμα στη Φλώριδα αλὶ αλὶ κι ανάθεμά τον

Πότε λοιπὸν θα πιάσει η αδιαφορία, θρηνώ κι ωρύομαι θέλω να σκάψω μέχρι να φτάσω κάτω κάτω βαθειὰ μες στα χορτάρια απὸ κάτω

ν ̓ ανοίξω την κάσσα του μπραφ με τον μπαλντὰ

να δω πώς τα βολεύει μ ̓ αυτὸ που τόσο γύρεψε θα του ξεσκίσουμε

τα σάπια σάβανα και τότες ο Ερρίκος μπραφ θ ̓ ανασηκώσει πάλι τον μπαλντά, το τελευταίο του χαρτί, και θα τσακίσει την αρχή.

John Berryman
Τα ονειρικά τραγούδια
Μτφ. – επιμέλεια Αντώνης Ζέρβας
Εκδ. Περισπωμένη, σελ. 400
(αναμένεται στις αρχές Φεβρουαρίου)