Το βλέμμα {LF}της ζωντανής {LF}μνήμης

«Σήμερα αρχίζω τελικά το μεγάλο μου βιβλίο…». Δεκαπέντε χρόνια εξαντλημένο και τριάντα χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση (όταν μαζί με ελάχιστους ακόμα τίτλους συγκρότησε το corpus των πρώτων μαρτυριών για το Ολοκαύτωμα στην Ελλάδα), το «Κραυγή για το αύριο» (εκδ. Αλεξάνδρεια) της Μπέρρυς Ναχμίας αποτελεί εκδοτικό γεγονός, καίτοι post mortem. Ταυτόχρονα λειτουργεί ως αφετηρία για τη γόνιμη συζήτηση με την ανιψιά της και ιστορικό Οντέτ Βαρών- Βασάρ, που το επιμελήθηκε ενδελεχώς και το παρέδωσε μαζί με εκτενές επίμετρο – έρευνα γύρω από τη συναρπαστική μορφή της Μπέρρυς και τη δράση της για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος.

Η Μπέρρυ Ναχμίας (το γένος Κασσούτο) γεννήθηκε στην Καστοριά από σεφαραδίτες γονείς το 1924. Εκτοπίστηκε τον Μάρτιο του 1944 από τους Γερμανούς μαζί με άλλους χίλιους συντοπίτες της, με τους οποίους στοιβάχτηκε μέσα σε βαγόνια που προορίζονταν για ζώα (αλησμόνητη σκηνή, η γιουγκοσλάβα μαμά που έδωσε στο μωρό της να πιει το κάτουρό του ώστε να μην πεθάνει από τη δίψα) για να οδηγηθούν στο Αουσβιτς τον Απρίλιο του 1944.

Η Μπέρρυ δεν έγινε ποτέ συγγραφέας, δεν δημοσίευσε ποτέ κάτι άλλο. Παρότι το βιβλίο της εντάσσεται στις μαρτυρίες των ελληνοεβραίων επιζώντων και όχι στην επονομαζόμενη στρατοπεδική λογοτεχνία (όπως το λεπτοδουλεμένο «Μαουτχάουζεν» του Ιάκωβου Καμπανέλλη), κατακτά ολοφάνερα τη λογοτεχνική υπόσταση. Με την αυθόρμητη περιγραφή της, σε συνδυασμό με τον ουδέτερο, σταθερό παλμό στην αφήγησή της, σαν να αναδύεται μέσα από τον ρυθμό του κειμένου η φρίκη που βίωσε. Ορθώς λοιπόν η επιμελήτρια δεν παραθέτει φωτογραφίες από το Αουσβιτς, τις γνωστές εικόνες δέους. Τοποθετείται κανείς εκεί μέσα από το βλέμμα της ζωντανής μνήμης, μεταφέρεται με όλες τις αισθήσεις τανυσμένες «στου κακού τον πάτο» (Δάντης) – την όσφρηση, την ακοή. Το λιτό, νατουραλιστικό και χαμηλόφωνο ύφος της γραφής της αρκεί για να υποβάλει έντονα συναισθήματα. Παρομοίως, οι περισσότερες περιγραφές της από το βίωμα του έσχατου, συλλογικού σαδισμού δεν γίνεται να επαναδιατυπωθούν σε άλλο πλαίσιο χωρίς να υπονομευθεί το βάρος τους. Καλύτερα να παραμείνουν ανείπωτες. Οι επιζήσαντες και οι μαρτυρίες τους τυλίγονται με την αχλύ της ιερότητας. Ειρήσθω εν παρόδω, η Μπέρρυ Ναχμίας δεν ηθικολογεί, παρότι καταγράφει με χειρουργική λεπτομέρεια έναν κόσμο που ορθώθηκε σε ηθικό κενό. Παραμένει στα φαινόμενα, με αντικειμενικότητα, προοπτική, κριτική απόσταση.

Η περίοδος
της επιστροφής

Οι περισσότερες μαρτυρίες για το Ολοκαύτωμα γράφονται αρκετά χρόνια μετά το γεγονός ενώ τα χρόνια της επιστροφής δεν θίγονται σχεδόν ποτέ. Οπως και στον Καμπανέλλη, παρότι εκείνος αρχίζει το «Μαουτχάουζεν» ανάποδα, με την έλευση των Αμερικανών στο στρατόπεδο. «Με βρήκατε διαβασμένη» παρατηρεί η Οντέτ Βαρών-Βασάρ που μόλις παρουσίασε τη γαλλική μετάφραση στο Ιδρυμα Μνήμης στο Παρίσι (Μémorial de la Shoah): «Ο Καμπανέλλης τελειώνει την αφήγησή του στο τρένο που τον πηγαίνει προς το λιμάνι της Ιταλίας από όπου θα πάρει το πλοίο για την Ελλάδα, αλλά όλο το υπόλοιπο βιβλίο αφορά μόνο το στρατόπεδο. Και η Μπέρρυ τελειώνει στο αεροπλάνο, που τη φέρνει στην Ελλάδα. Παραμένει τόσο διακριτή αυτή η περίοδος της ζωής τους, τόσο βαριά, τους έχει τόσο σημαδέψει, που θέλουν να μιλήσουν μόνο για αυτήν. Δεν γράφουν απομνημονεύματα, δεν συνθέτουν αυτοβιογραφίες αυτοί οι άνθρωποι. Οι μαρτυρίες τους δεν αποτελούν life stories», διευκρινίζει στην τηλεφωνική μας συζήτηση για τις ανάγκες του «Βιβλιοδρομίου». «Ακόμα και οι άνθρωποι που έγραψαν για τη συμμετοχή τους στην Αντίσταση, πολύ συχνά γύρω στα 60 έγραψαν. Μόλις βγεις από κάτι τόσο δυνατό, δεν μπορείς αμέσως να αρχίσεις να γράφεις. Πρέπει να επουλωθούν οι πληγές, να χτίσεις τη ζωή σου πρώτα».

Ετσι, η Μπέρρυ αρχίζει να γράφει 38 χρόνια μετά το Ολοκαύτωμα και θα δει το βιβλίο να εκδίδεται το 1989 (εκδ. Κάκτος). Η στιγμή που παίρνει το θάρρος και βυθίζεται στη γραφή συμπίπτει με την περίοδο που η Μνήμη του Ολοκαυτώματος διεθνώς (αλλά όχι στην Ελλάδα ως το 2005) αρχίζει να λαμβάνει τη σημερινή της σημασία. «Η Μπέρρυ εγγράφεται σε αυτό το εγχείρημα» παρατηρεί η Οντέτ Βαρών-Βασάρ. Το 1981 έχει ήδη πραγματοποιήσει το πρώτο της ταξίδι στο Ισραήλ και το 1987 στο Αουσβιτς, αργότερα επισκέπτεται την Καστοριά. Ερευνά συστηματικά, διασταυρώνει επίσημα στοιχεία, διαβάζει άλλες μαρτυρίες για να τις παραθέσει στη δική της. «Εχει συναίσθηση ότι ανήκει σε κάτι μεγαλύτερο». Διοργανώνει ομιλίες στην Ελλάδα «με μια φωνή που αγγίζει τους ακροατές», προνοεί για τους απογόνους των ομήρων, για τη διάχυση της μνήμης στην εκπαίδευση. Αναδεικνύεται σε εμβληματική φυσιογνωμία στη μνήμη του Ολοκαυτώματος.

Επιπλέον, αρχίζει τη γραφή μόνο αφού πεθάνει ο σύζυγός της (1980). «Βρίσκεται σε ώριμη ηλικία αλλά και νεανική συγχρόνως. Είναι 56 ετών. Η ζωή που είχε με τον άνδρα της δεν μπορεί να παραμείνει ολόιδια. Εχει τελειώσει με τα καθήκοντά της ως μητέρας από χρόνια, μπορεί πλέον να βρει τα ενδιαφέροντά της. Δεν υπάρχει το ταμπού που επικρατούσε στον γάμο της, ότι ζούμε στο παρόν και δεν γυρνάμε πίσω».

Βιβλίο μέσα
στο βιβλίο

Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ είχε επιμεληθεί γλωσσικά το χειρόγραφο για την πρώτη έκδοση, αλλά είχαν παραμείνει διάφορες τυπογραφικές αστοχίες. Η Μπέρρυ Ναχμίας (απεβίωσε το 2014) επιθυμούσε διακαώς την επανέκδοσή του. Πραγματοποιήθηκε τελικά «την πιο κατάλληλη στιγμή», όπως παρατηρεί η επιμελήτρια. Οταν πια είχε και η ίδια κατακτήσει «άλλο επίπεδο επιστημονικής ωριμότητας και διαθεσιμότητας» ώστε να παραδώσει ένα επίμετρο πλούσιο σε έρευνα και βιογραφικές λεπτομέρειες που διαβάζονται σαν μυθιστορηματικό αφήγημα.

Αυτό το εκτενές επίμετρο των 100 σελίδων μοιάζει πράγματι με μικρό βιβλίο μέσα στο βιβλίο (καλύπτει το ένα τρίτο της επανέκδοσης). Φωτίζει σημαίνοντα γεγονότα από τον βίο της Μπέρρυς: από τα παιδικά της χρόνια στην αγαπημένη της Καστοριά ως τη διέλευσή της από την πύλη της κολάσεως και την τελική της φάση ως πρόεδρος της Ενωσης Ομήρων Ισραηλιτών Ελλάδος. «Θα μπορούσα να αφηγηθώ την ιστορία της Μνήμης του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα μέσα από τη δράση της Μπέρρυς Ναχμίας» επισημαίνει η συγγραφέας της Ανάδυσης μιας δύσκολης μνήμης (εκδ. Εστία, 2013), Οντέτ Βαρών-Βασάρ. Παράλληλα η ίδια εμπλουτίζει τη νέα έκδοση με φωτογραφίες από το πριν και το μετά στη ζωή της Μπέρρυς. Ετσι, η κόλαση της στρατοπεδικής εμπειρίας διογκώνεται όσο αισθάνεται και γεύεται κανείς τη ζωή του ανθρώπου με σάρκα, όνειρα και συγκινήσεις. Οχι θρυμματισμένη μέσα στο γκέτο, ακινητοποιημένη στον χώρο και στον χρόνο.

Παρουσιάζει ενδιαφέρον η ψυχαναλυτική προσέγγιση της επιμελήτριας. Ανιχνεύει για παράδειγμα το χαρακτηριστικό της ψυχικής ανθεκτικότητας που διακρίνει την Μπέρρυ. Χωρίς αυτήν πιθανώς να μην επιβίωνε. Το εντοπίζει στην πρώιμη απώλεια της μητέρας της στα πέντε χρόνια ζωής της, «το πρώτο χτύπημα που σημάδευε τη λεπτή ψυχούλα μου», όπως σημειώνει η συγγραφέας. Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ βρίσκει μια σημείωση στο ημερολόγιο της Μπέρρυς: το μικρό παιδί καταγράφει τις επισκέψεις της στη σοφίτα του θείου της για να συνομιλήσει μυστικά με μια παλιά φωτογραφία της νεαρής μητέρας της. Θυμάται με αγανάκτηση που πάντα κάποιος διέκοπτε «τα κρυφά ραντεβού μας».

Η διατήρηση
της μνήμης

«Σήμερα λοιπόν είμαστε τριάντα χρόνια μετά. Πρόκειται για μια εντελώς άλλη εποχή στην ιστορία της Μνήμης του Ολοκαυτώματος στην Ελλάδα. Προσωπικά θεωρούσα ότι δεν είναι δυνατόν σήμερα που το ενδιαφέρον και οι δράσεις έχουν τόσο αυξηθεί, να λείπει ένα τέτοιο βιβλίο, το οποίο ήταν εξαντλημένο περίπου τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια» παρατηρεί η Οντέτ Βαρών-Βασάρ.

Υπάρχει πλέον «συνειδητοποίηση και αίτημα» για εμβάθυνση στην υπόθεση του Ολοκαυτώματος. «Το Μémorial de la Shoah στο Παρίσι μαζί με το τμήμα Διεθνών Ευρωπαϊκών και Περιφερειακών Σπουδών στο Πάντειο διοργάνωσαν τον Δεκέμβριο του 2019 διήμερο με θέμα το Ολοκαύτωμα και άλλες Γενοκτονίες και η αίθουσα του κτιρίου στην Πλάκα γέμισε ασφυκτικά από φοιτητές». Πέρα όμως από ορισμένα μαθήματα που προσφέρονται στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, «το θεωρώ αδιανόητο ότι το 2021 το θέμα αυτό δεν διδάσκεται συστηματικά εντός πανεπιστημίου στην Αθήνα». Αρκεί αυτό: «Φίλοι, γνωστοί που διαβάζουν το βιβλίο της Μπέρρυς με παίρνουν τηλέφωνο με ενθουσιασμό. Και αυτό με έχει συγκινήσει διότι δεν μπορούσα να είμαι βέβαιη. Μπορεί να έλεγαν “έχουμε διαβάσει πολλά, δεν μας κάνει πια εντύπωση”. Αλλά εγώ πίστευα πως αυτό το βιβλίο έπρεπε να υπάρχει. Η Μπέρρυ δεν διαβάζεται σήμερα μόνο για τη γνώση αλλά και για να αισθανθείς το βίωμα, τον τρόπο που εκφράζεται το φοβερό βίωμα μιας 20χρονης κοπέλας».

Μπέρρυ Ναχμίας
Κραυγή για το αύριο
Εκδ. Αλεξάνδρεια,
σελ. 376
Τιμή 18 ευρώ