Αρχαία ανθολογία {LF}για τη διαχρονία της ηδονής

Λογοτεχνία για όσα μας αφορούν, ποίηση για όσα θέλγουν, εμάς, τους άλλους, και τους δύο, εδώ και τώρα ή τριγύρω – σε ασύμπτωτες χρονικές και χωρικές συντεταγμένες ή ίσως και όχι. Ποιος θα διαφωνούσε μ’ αυτή τη μινιατούρα μανιφέστου; Μια ανθολογία αρχαίας ποίησης χωρίς διαχρονικές ενοχές, όπου «ένα ερωτικό ποίημα πρέπει πρωτίστως να προσφέρει χαρά» (Εισαγωγή, σ. 17-18), θα ήταν ήδη σημαντική συνεισφορά.

Σόλων

Ευτυχισμένος όποιος τον αγαπούν τ’ αγόρια

τ’ άλογα, τα σκυλιά τα κυνηγάρικα κι οι ξένοι

απ. 23

Ωστόσο, η έρευνα, η συγκέντρωση και η εμπνευσμένη μετάφραση, από τον Σπύρο Καρυδάκη, των σημαντικότερων έργων και θραυσμάτων ερωτικής ποίησης γραμμένης από άντρες για άντρες στην ελληνική αρχαιότητα, δεν αποτελεί μόνο πηγή αισθητικής απόλαυσης. Ανοίγει, ταυτόχρονα, το πλάνο για την επανεκτίμηση μιας από τις πλέον παρερμηνευμένες ή σκόπιμα αποσιωπημένες συνιστώσες του παλίμψηστου της αρχαίας Ελλάδας, της θέσμισης του έρωτα μεταξύ ανδρών «ο οποίος αναιρεί τη βασική αρχή της πατριαρχίας, αυτήν της ψυχικής απολυταρχίας του ανδρικού φύλου» (ό.π., σ. 17). Στους αιώνες και στις σελίδες που μεσολαβούν από τα ποιήματα της ανθολογίας μέχρι σήμερα (από)τυπώθηκαν στο χαρτί και στις συνειδήσεις – προφανώς όχι σε όλες και όχι ακόμη αποτελεσματικά – και άλλοι τρόποι αναίρεσης της μονοκρατορίας κάθε ανδρικής αντίληψης, πολλές και διαφορετικές οδοί προσέγγισης της ρευστότητας των ταυτοτήτων και της ψυχικής ενότητας μεταξύ των δύο φύλων. Η υπό συζήτηση εργασία, ωστόσο, δίνει πυκνό υλικό και μια σπάνια ευκαιρία να έρθει κανείς σε επαφή με την πιο ριζοσπαστική μορφή γραφής, την ποίηση, ενός κόσμου που τόλμησε, με όλες τις αντιφάσεις του, αρχικά να αναμετρηθεί και κατόπιν να υποδεχθεί ερωτικό λόγο και ελευθερία συντροφικότητας πολύ πριν τις καθοριστικές τομές του μοντερνισμού, και κυρίως χωρίς το κυνήγι μαγισσών και τις ηθικολογικές καθηλώσεις τόσων και τόσων πολιτισμικών μορφωμάτων διιστορικά.

Ενα άγνωστο και ίσως ενδεικτικό παράδειγμα είναι η ιστορία του χαρακτηρισμού «Βά(τ)ταλος» που ταυτίστηκε τόσο με τον ρήτορα Δημοσθένη ώστε δεν δίστασε να τον χρησιμοποιήσει ο ίδιος δημόσια, απευθυνόμενος στον ρήτορα Αισχίνη – Περί Στεφάνου (180, 1 κ.έ.): «εγώ, ο Βάτταλος, γιος του Κοθωκίδη Οινομάου, φάνηκα ασύγκριτα πιο άξιος από σένα, για χάρη της πατρίδας» -, για να μετατοπίσει το βάρος της υποτίμησης και να τη στρέψει κατά των υβριστών του· μια νεωτερική, θα ‘λεγε κανείς, τεχνική αποαρνητικοποίησης των «κακών λέξεων». Σύμφωνα με τον Αισχίνη – Κατά Τιμάρχου (126, 3-5) – ο Δημοσθένης, «κομψός και αστειολόγος» καθώς ήταν, έλεγε στις παρέες του πως το επίμαχο παρωνύμι τού το είχε δώσει μωρό η παραμάνα του λόγω της δυσκολίας να προφέρει τα υγρά σύμφωνα, εκδοχή που υιοθετήθηκε απόλυτα από τη μεταγενέστερη «ντροπαλή» φιλολογία. Σε πολλές αρχαίες πηγές, ωστόσο, αναφέρεται ότι ο Δημοσθένης ονομάστηκε έτσι μικρός από τους συνομηλίκους του, διότι ήταν ψευδός, είχε ψιλή φωνή κι ήταν θηλυπρεπής και φιλάσθενος, ενώ αργότερα κώμαζε συχνά, κραιπαλούσε φορώντας γυναικείες εσθήτες και ζούσε ακόλαστα (βλ. Σχόλια, σ. 402-404).

Η πρόσβαση, λοιπόν, σε τούτο τον κόσμο οικουμενικής – αλλά συχνά επιλεκτικής ή δογματικής – αναφοράς γίνεται μέσα από τον εκτεταμένο σχολιασμό, δίνοντας βάθος στο πεδίο, πλαίσιο ή καλύτερα όψεις στις κοινωνίες και στις αντιλήψεις που γέννησαν τα ποιήματα, και κυρίως σώμα στις λέξεις τους. Αν η σπαρταριστά ζωντανή και επινοητική μετάφραση, χωρίς καμία συναλλαγή με τη σεμνοτυφία ή την υποκρισία, είναι πρώτιστη αρετή της εργασίας, υπάρχει κι ένα δεύτερο εξίσου σημαντικό και πολιτικό χαρακτηριστικό του «Καυτού μελιού», με το οποίο σκιαγραφείται το σύμπαν ελευθερίας και υπέρβασης ιστορικών και βιολογικών ντετερμινισμών. Γιατί ο ερωτολογικός σχολιασμός της ανθολογίας είναι κατά μείζονα λόγο βασισμένος στα ίδια τα αρχαία κείμενα, σε μία «αναβάπτιση στις πηγές», όπως γράφει χαρακτηριστικά ο Καρυδάκης, αντί για το «ατελείωτο κυκλικό παιχνίδι της σε πολλά ζητήματα παραπλανητικής αλληλοαναφορικότητας, που κυριαρχεί στη σύγχρονη βιβλιογραφία» (Εισαγωγή, σ. 19). Ισως αυτή να είναι η καθοριστική επιλογή και ο πιο άμεσος δρόμος για να αναδειχθούν η στοχαστικότητα αλλά και το πάθος των ποιημάτων, με όλη την αγωνία και το αυτοκριτικό χιούμορ που τα συνοδεύουν, η καθαρτική γνώση της τραγικότητας που προσφέρει η σπουδαία ποίηση. Οπως και να ‘χει, αυτός είναι ο τρόπος που διάλεξε ο Καρυδάκης για να ανθολογήσει μια τολμηρή ποιητική, η οποία ενώ έρχεται από την αρχαιότητα φαίνεται συχνά να συνομιλεί και να ανατέμνει το δικό μας παρόν.

Λουκίλλιος

Παντρεύτηκε ο Απολλοφάνης για να διαφύγει την υποψία

και ήρθε καμαρωτός γαμπρός μες στο παζάρι·

«Αύριο κιόλας», είπε, «θα ‘χω και παιδί».

Κι ήρθε το αύριο κι έφερε αντί παιδιού την υποψία

                                          Ελλ. ανθ. 11, 217

Εν κατακλείδι, το πολύτιμο υλικό που συγκεντρώνεται σε αυτό το κοινόχρηστο βιβλίο, όπως το θέλησε και το ύφανε ο συγγραφέας του, δεν αφορά μόνο ετυμολογικά ίχνη και λεξιλογικούς λαμπυρισμούς στη νεοελληνική γλώσσα ή εντοπισμό πηγών της μεταγενέστερης ερωτικής ποίησης, αλλά εξίσου την ανάδειξη των ιδιαιτεροτήτων του αρχαιοελληνικού πολιτισμού. Η ανθολόγηση του Καρυδάκη προσφέρει μια σπάνια έποψη αξιών και απαξιών, φόβων και επιθυμιών που συγκρότησαν εκείνη τη συνεκτική μα πυρηνικά ανοιχτή και διερευνητική θεώρηση για την ομορφιά, την ηδονή, τη χυδαιότητα και την ηθική.

Μοιάζει έτσι, το «Καυτό μέλι», ένα βιβλίο παλιό ή ίσως και όχι, σαν μια υδατογραφία, ενδεχομένως άνευ υπογραφής, με ποιήματα μακρινά ή ίσως και όχι, «που για όσους αγαπούνε κάπως υγιεινά,/ μες στ’ οπωσδήποτε επιτετραμμένον μένοντες,/ δεν ήταν προωρισμένος ο έφηβος/ της ζωγραφιάς – με καστανά, βαθύχροα μάτια·/ […]/ με τα ιδεώδη μέλη του πλασμένα για κρεββάτια/ που αναίσχυντα τ’ αποκαλεί η τρεχάμενη ηθική» (Κ.Π. Καβάφης, «Σ’ ένα βιβλίο παληό»), μέχρι κάποτε να τα αποδεχθεί για να τα ενσωματώσει πανηγυρικά στον επόμενο Κανόνα.

Ο Αλέκος Λούντζης είναι ποιητής. Εχει εκδώσει την «Προπαγάνδα» (Γαβριηλίδης, 2015) και έγραψε το λιμπρέτο για το «Οράματα και θάματα στρατηγού Μακρυγιάννη» (Κίχλη, 2019).

Σπύρος Καρυδάκης
(ανθολόγηση, μετάφραση, σχολιασμός)
Καυτό μέλι
αρχαία ελληνικά ερωτικά ποιήματα από άντρες για άντρες και ερωτολογικός σχολιασμός
Εκδόσεις Στιγμός, Αθήνα, 2021
Αναμένεται
στις 6 Φεβρουαρίου