Η διπλή ανάσταση {LF}του Φερνάντο Πεσόα

Ο Φερνάντο Πεσόα, εμβληματική φιγούρα της Λισαβόνας, έχει φτάσει να λανσάρεται στις μέρες μας ακόμη και ως ατραξιόν σε διάφορες τουριστικές περιηγήσεις: το άγαλμά του, το αγαπημένο του καφενείο A Brasileira (Η Βραζιλιάνα), η καρέκλα του, τα ατέρμονα βήματά του στην πόλη, η ταβέρνα της προτίμησής του, το σπίτι του. Δικαίως, μια και ενσαρκώνει τρόπον τινά το πνεύμα της πόλης.

Ο Πεσόα έγραψε μερικά από τα σημαντικότερα γραπτά του με ετερώνυμα που στο σύνολό τους συνθέτουν, θα έλεγες, μια πολυφωνική ορχήστρα. Ενα από αυτά είναι ο Ρικάρντο Ρέις που ανασταίνεται εδώ από τον Ζοζέ Σαραμάγκου για να πρωταγωνιστήσει σε ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματά του. Αλλά και ο ίδιος ο Πεσόα θα αναστηθεί περιστασιακά στη ροή της αφήγησης για να συνομιλήσει με το δημιούργημά του, να το νουθετήσει, να το επιπλήξει για κάποια ηθική παρεκτροπή που τώρα πια, ως νεκρός, οφείλει να κατακρίνει. Διπλή ανάσταση λοιπόν, σε ένα είδος μεταμυθοπλασίας που ανασύρει από τα ερέβη το λογοτεχνικό δημιούργημα του μεγάλου προπάτορα.

Ο κατά Πεσόα Ρικάρντο Ρέις: καλός γιατρός αλλά και επικούρειος ποιητής, δομημένος, με αρθρωμένο λόγο, με εγκεφαλική γραφή. Είχε προτίμηση στις ωδές, πίστευε στους έλληνες θεούς και στη μοίρα, ήταν ένα είδος νεοπαγανιστή. Ως χαρακτήρας δεν ήταν και πολύ παρεμβατικός, ούτε πολυπίστευε στην ευτυχία. Τα ίδια μοιάζουν να συμβαίνουν και με τον αναστημένο Ρέις του Σαραμάγκου.

Είναι γιατρός στο επάγγελμα, που μετακόμισε στη Βραζιλία προ εικοσαετίας, πιθανώς για πολιτικούς λόγους. Για άγνωστους λόγους, που θα διερευνήσει κάποια στιγμή η Ασφάλεια, επιστρέφει στη Λισαβόνα το 1936, ενώ το μακρόβιο καθεστώς Σαλαζάρ έχει πια εγκαθιδρυθεί για τα καλά και στη γειτονική Ισπανία ξεσπά ο εμφύλιος που θα κατέληγε στην εγκαθίδρυση του καθεστώτος Φράνκο επί τέσσερις δεκαετίες. Ο Ρέις σκιαγραφούνταν από τον Πεσσόα ως φιλοβασιλικός και πιθανότατα είναι γι’ αυτόν τον λόγο που είχε πέσει σε δυσμένεια με την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας και κατέληξε φυγάς στη Βραζιλία.

Τώρα πια, δύο δεκαετίες μετά, μένει πολιτικά ουδέτερος παρά την κοχλάζουσα πολιτική κατάσταση της εποχής –  ένας αποστασιοποιημένος παρατηρητής, ένα σκεπτικιστής που η ζωή του έχει μάθει πολλά. Μελαγχολικός αλλά όχι χωρίς γνώση των απολαύσεων του βίου τούτου.

Οψιμοι έρωτες

Αν και επικούρειος ως προς τη φιλοσοφία ζωής που έχει υιοθετήσει, ο μεσήλικος Ρέις δεν είναι ανίκανος να ερωτευτεί, το ακριβώς αντίθετο μάλιστα. Περιορίζει ωστόσο τη συναισθηματική του εμπλοκή στις απολύτως απαραίτητες διαστάσεις της. Αμέσως μετά την επιστροφή του από τη Βραζιλία εγκαθίσταται στο ξενοδοχείο Μπραγκάνσα όπου τυγχάνει ιδιαίτερης προσοχής και περιποίησης. Βρισκόμαστε ακόμη σε μια Πορτογαλία αποικιακή, γερά δομημένη ως κοινωνία, με αυστηρή ταξική διαστρωμάτωση, κάτι που απεικονίζεται στην εξυπηρετικότητα έως και δουλικότητα με την οποία οι «κατώτερες τάξεις», το υπηρετικό προσωπικό του ξενοδοχείου και λοιποί συμπολίτες αντιμετωπίζουν τον δόκτορα Ρέις.

Στο πλαίσιο αυτό, αρχίζει μια ερωτική ιστορία με την καμαριέρα του, τη Λίντια, μια συμπαθέστατη φιγούρα, ίσως υπερβολικά πρόθυμη να υποταχθεί στις βουλές του, αλλά βαθιά γήινη, με θέληση να δώσει και να πάρει πράγματα, παρά τις αποστάσεις που κρατάει ο Ρέις. Εξακολουθεί να τον φροντίζει όταν αυτός βρίσκει με τον καιρό ένα ευρύχωρο σπίτι για μόνιμη εγκατάσταση και όταν αργότερα αποφασίζει να ασκήσει ξανά το ιατρικό επάγγελμα. Αποδέχεται σεμνά, σχεδόν συγκινητικά, την κοινωνική της θέση.

Η νεαρή γυναίκα μένει κάποια στιγμή έγκυος, ο Ρέις κρατά αποστάσεις κι εκείνη με περισσή αξιοπρέπεια του λέει πως ακόμη κι αν δεν αναγνωρίσει το παιδί, εκείνη θα το κρατήσει. Είναι εκεί όπου ο αναστημένος Φερνάντο Πεσόα επιπλήττει τον Ρέις για τους δισταγμούς του να αποκαταστήσει τη Λίντια, αποδεχόμενος ωστόσο ότι οι ηθικές του αρχές μάλλον οφείλονται στην απόσταση του τάφου από την πραγματική ζωή – ότι με άλλα λόγια, αν ήταν ζωντανός θα είχε κρατήσει την ίδια με τον Ρέις στάση. (Κάτι που ομολογώ ότι, ως αναγνώστη, μου δημιουργεί τουλάχιστον απορίες.)

Πολιτικές… και άλλες περιηγήσεις

Τι άλλο κάνει ο Ρέις με την επιστροφή του; Περιφέρεται στη βροχερή Λισαβόνα, ανασυγκροτεί τις αναμνήσεις του για τις οποίες δεν μαθαίνουμε και πολλά, χαζεύει τα πλοία στον ποταμό Τάγο, στοχάζεται πάνω στην αποικιοκρατία, διαβάζει την εφημερίδα του στη σκιά του αγάλματος του Αδαμάστορα. Πρόκειται για μια μυθική θεϊκή μορφή με ελληνοπρεπές επινοημένο όνομα, που εμφανίζεται στις «Λουσιάδες» του εθνικού ποιητή της Πορτογαλίας Λούις ντε Καμόες (1572) συμβολίζοντας τη θαλάσσια εποποιία του πορτογαλικού έθνους με την παράπλευση του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας και την προσέγγιση των Ινδιών. Διαβάζει συστηματικά εφημερίδες, τρώει αργόσυρτα γεύματα στην τραπεζαρία του ξενοδοχείου ή αργότερα στο σπίτι του και ασκεί κάποια στιγμή το επάγγελμα του γιατρού με αφοσίωση μεν, αλλά χωρίς πολλά πολλά. Στο μεταξύ, διοργανώνονται στη χώρα παλλαϊκές γιορτές. Ο φασισμός κατακτά την Καθολική Εκκλησία, τα συνδικάτα, τα πανεπιστήμια και κάθε κομμάτι της κοινωνίας, ενώ η λεγόμενη εθνική αναγέννηση βρίσκεται επί θύραις και ο θαυμασμός προς τη χιτλερική Γερμανία, όπως και οι πολιτισμικές, οικονομικές, στρατιωτικές ανταλλαγές μαζί της καλά κρατούν. Πρόσφυγες φτάνουν κατά κύματα από τις ισπανικές πόλεις που φλέγονται, ο Μουσολίνι κατακτά την Αιθιοπία και στήνει ρωμαϊκές τελετές, τα αφρικανικά στρατεύματα του Φράνκο προχωρούν και τα στάδια της Πορτογαλίας γεμίζουν κόσμο που παραληρεί με τα επιτεύγματα του νέου καθεστώτος.

Ο Ρικάρντο Ρέις κρατά αποστάσεις από όλα αυτά, ωστόσο ο ρομαντικός έρωτας του χτυπά την πόρτα με τη νεανική μορφή μιας κοπέλας της καλής κοινωνίας, της Μαρσέντα, που επισκέπτεται κάθε τόσο με τον πατέρα της τη Λισαβόνα για ιατρικούς λόγους καθώς το ένα της χέρι είναι ανεξήγητα παράλυτο. Λίγο η συμπόνια, λίγο η γοητεία του αστισμού που εκπέμπει, λίγο η νεανική αμεσότητα, πιθανότατα και κάποιες αρχετυπικές αναμνήσεις, θα κάνουν την καρδιά του Ρέις να βροντοχτυπά ούτως ειπείν, μέχρι εκείνη να τον επισκεφτεί στο σπίτι και αργότερα στο ιατρείο του. Η σχέση δεν ολοκληρώνεται σαρκικά καθώς κυριαρχεί το ιπποτικό ιδεώδες της εποχής και ο φόβος του ξεπαρθενέματος. Θα την αναζητήσει, εν μέσω ορδών ασθενών και αναξιοπαθούντων, στην ιερή πόλη της Φατίμα όπου εδρεύει η ομώνυμη θαυματουργός Παναγία (κάτι σαν τη δικιά μας Παναγιά της Τήνου) αλλά δεν θα τη βρει. Θα αλληλογραφήσουν. Εντέλει ο Ρικάρντο Ρέις θα αποχωρήσει από τη σκηνή του κόσμου τούτου παρέα με τον δημιουργό του Φερνάντο Πεσόα, έχοντας ολοκληρώσει τον κύκλο του. Εζησε μια ζωή όπου απλά αποδέχτηκε τα δεδικασμένα, χωρίς να θεωρήσει εαυτόν συνδιαμορφωτή του όποιου ανθρώπινου πεπρωμένου.

Βραδύτητα {LF}και ανταμοιβή

Τον Σαραμάγκου ή τον παίρνεις ή τον αφήνεις. Αν καταφέρεις να ξεπεράσεις τις αρχικές δυσκολίες της γραφής του θα ανταμειφθείς πλουσιοπάροχα, θα συνεχίσεις ως το τέλος και θα θες κι άλλο. Προκρίνει απαρεγκλίτως στα βιβλία του μεγάλες παραγράφους των πολλών σελίδων, απουσία στίξεως, συνεχιζόμενους διαλόγους όπου δεν διακρίνεις εύκολα ποιος μιλάει κι όπου η αλλαγή προσώπου δηλώνεται απλά με ένα κεφαλαίο, αργόσυρτη παράθεση φαινομενικά ανούσιων επεισοδίων. Ολα αυτά αποτελούν εμπόδια για τον ανυπόμονο αναγνώστη. Πρέπει να είσαι έτοιμος να ξεκλειδώσεις τους ρυθμούς του, να αποδεχτείς τη βραδύτητα, την πλήξη και την επαναληπτικότητα του βίου, να δεχτείς παθητικά ότι η μοίρα είναι πολύ δυνατότερη από σένα. Ωστόσο ο Σαραμάγκου σε αιφνιδιάζει κατ’ αυτό τον τρόπο ώστε να σου σερβίρει απροσδόκητες ρεαλιστικές φέτες ζωής: από μια εμφύλια ναυμαχία στο λιμάνι της Λισαβόνας, με τον νεαρό αδελφό της καμαριέρας να χάνει τη ζωή του σε αυτήν, ως την ανάγλυφη ατμόσφαιρα της ανόδου του φασισμού κατά τον Μεσοπόλεμο, ως τη φτώχεια της χώρας με τους γέρους να καραδοκούν για την ξεχασμένη εφημερίδα του Ρέις σε ένα παγκάκι, ως την αντίθεση μεταξύ σαρκικού και πλατωνικού έρωτα, όλες αυτές και πολλές άλλες ανταμοιβές βρίσκονται στη γωνιά του δρόμου.

Με αυτή την «ύπουλη» μέθοδο έχεις παγιδευτεί στις συγγραφικές δαγκάνες του Σαραμάγκου. Ακόμη κι όταν οι προθέσεις του είναι μάλλον αδιαφανείς, σε πρώτη τουλάχιστον ματιά, ανακαλύπτεις πως ένα μεγάλο έργο, συνηθέστατα αλληγορικό,  πέρασε μόλις από τα χέρια σου. Και πας πιθανότατα για το επόμενο, ειδικά αν η έκδοση είναι επιμελημένη και η μετάφραση εγγυημένη, όπως εδώ.

Ζοζέ Σαραμάγκου
Η χρονιά
του θανάτου του Ρικάρντο Ρέις
Μτφ. Αθηνά Ψύλλια
Εκδ. Καστανιώτη, σελ. 495
Τιμή 18 ευρώ