Ανάμεσα σε δύο κουλτούρες

Ως ένα σημείο το λογοτεχνικό ιδίωμα του Βασίλη Αλεξάκη ήταν το «ιδίωμα» της ζωής του. Ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Γαλλία, ανάμεσα σε δύο γλώσσες και δύο κουλτούρες, ανάμεσα σε αναμνήσεις – ακόμη και νοσηλείες. Οταν το 2015 αντιμετωπίζει τον διπλό καρκίνο που τρομάζει φίλους και αναγνώστες – γάγγλια στον αυχένα, όγκος στον πνεύμονα -, νοσηλεύεται για εννιάμισι μήνες στο Παρίσι, αλλά και στην Αθήνα, όπου τελικά επιστρέφει για να μείνει. Διόλου τυχαία, στο «Κλαρινέτο» (Μεταίχμιο, 2016), όπου περιγράφει την ίδια μοιραία ασθένεια του φίλου και εκδότη του Ζαν Μαρκ Ρομπέρτς, ο συγγραφέας πανικοβάλλεται όταν νιώθει ότι ξεχνάει λέξεις στα ελληνικά, γράφει στη μία γλώσσα και αυτομεταφράζεται στην άλλη, ταυτίζει τη γλώσσα με τη μνήμη και αναζητά γαλλικές λέξεις με ελληνικές ρίζες.

Στις ρίζες του θα επιστρέφει υπό τη διαρκή υπόμνηση της ματαιότητας, αλλά με χιούμορ που υπονομεύει τον συναισθηματισμό. Στα βιβλία του η αυτοβιογραφία διαχέεται στη μυθοπλασία αντλώντας πρώτες ύλες από τα «Κλασικά εικονογραφημένα», τους έρωτες, τα ταξίδια, την πρώτη γειτονιά της Καλλιθέας. Εκεί όπου έβλεπε τον πατέρα του – από τους πρώτους ηθοποιούς του Κάρολου Κουν, με αριθμό διπλώματος 6 – να μεταμορφώνεται με διαφορετικές αμφιέσεις, όπως γράφει στο «Μικρός Ελληνας» (εκδ. Εξάντας, 2013): «Ο κήπος της Καλλιθέας ήταν πράγματι ένα είδος σκηνής, και η αποθήκη κάτι σαν καμαρίνι. Παίζαμε και οι δύο, αλλά όχι στους ίδιους χώρους. Προτιμούσα σαφώς τους ριψοκίνδυνους νεαρούς που αποτελούσαν τη σπείρα μου από τον Αμλετ και τον Καλιγούλα, τον αρχοντοχωριάτη και τον αφέντη Πούντιλα. Οι μακροσκελείς μονόλογοι των θεατρικών προσώπων δεν ήταν καθόλου της αρεσκείας μου. Κι έπειτα, δεν γίνεται κανείς φίλος με τους φίλους των γονιών του. Ούτε η μητέρα μου, που λάτρευε το μυθιστόρημα, ούτε ο πατέρας μου, που δεν ζούσε παρά για το θέατρο, δεν καλοήξεραν πού τελείωνε η πραγματικότητα και πού άρχιζε ο κόσμος της φαντασίας, ούτε καν αν υπήρχε διαχωριστική γραμμή. Μπορεί να μη βλέπω πολλά όνειρα τη νύχτα επειδή απέκτησα από νωρίς τη συνήθεια να ονειρεύομαι τη μέρα».

Από την Ελλάδα και τη Λεόντειο θα φύγει για τη Λίλλη της Γαλλίας σε ηλικία 17 ετών, με υποτροφία, για να σπουδάσει Δημοσιογραφία. Το 1969 εγκαθίσταται στο Παρίσι και εργάζεται στη «Monde» επί 15 χρόνια. Στο πρώτο ραντεβού η υπεύθυνη βιβλίων τον ρωτά αν έχει διαβάσει τον «Δον Κιχώτη» και ο Αλεξάκης απαντάει καταφατικά. Με αυτό το ψέμα, όπως θα ομολογήσει αργότερα, παίρνει το διαβατήριο για να γίνει κριτικός λογοτεχνίας.

Τα πρώτα βιβλία. Εκείνη την περίοδο γνωρίζει και τον Ζαν Μαρκ Ρομπέρτς, νεαρό σύμβουλο τότε στον εκδοτικό οίκο Julliard. Ο τελευταίος πείθει τους επικεφαλής να εκδώσουν το «Σάντουιτς», το πρώτο βιβλίο του Αλεξάκη, γραμμένο στα γαλλικά. Εκτοτε οι δυο τους θα συνδεθούν μέχρι τον θάνατο του Ρομπέρτς το 2013. Ως πεζογράφος στη Γαλλία ο Β. Αλεξάκης θα τιμηθεί με τα βραβεία Αλμπέρ Καμί, Σαρλ Εσμπραγιά, Medicis (το 1995, για τη «Μητρική γλώσσα»), καθώς και με το Βραβείο Μυθιστορήματος της Γαλλικής Ακαδημίας (το 2007, για το «μ.Χ.»).

Το πρώτο βιβλίο, από την άλλη, που γράφει στα ελληνικά είναι το «Τάλγκο» το 1982 στον Εξάντα της Μάγδας Κοτζιά, με την οποία επίσης συνδέεται μέχρι τον θάνατό της. Το βιβλίο, που έχει ξεπεράσει πλέον τα 200.000 αντίτυπα, διασκευάζεται το 1984 για τον κινηματογράφο από τον σκηνοθέτη Γιώργο Τσεμπερόπουλο με τον τίτλο «Ξαφνικός έρωτας» και πρωταγωνιστές τους Μπέττυ Λιβανού και Αντώνη Θεοδωρακόπουλο. Στα ελληνικά συνέχισε με τη «Μητρική γλώσσα» (Εξάντας, 1995) και την «Καρδιά της Μαργαρίτας» (Εξάντας, 1999). Το 2004 κέρδισε το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος για τις «Ξένες λέξεις», ενώ τον Μάρτιο του 2017 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας από το Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ο Βασίλης Αλεξάκης ασχολήθηκε επίσης με το χιουμοριστικό σκίτσο (πολλοί αναγνώστες του έχουν ιδιόχειρες αφιερώσεις που συνοδεύονται από ένα σχέδιο μιας χαμογελαστής φιγούρας που δακρύζει). Δημοσίευσε τις συλλογές «Mon amour» (Ιταλία, 1978), «Γδύσου» (Εξάντας, 1982) καθώς και έξι ιστορίες με εικόνες υπό τον γενικό τίτλο «Η σκιά του Λεωνίδα» (Αθήνα, Εξάντας, 1984) που έχουν κυκλοφορήσει και στα γερμανικά («Leonidas’ Schatten», Romiosini, μετάφραση του Klaus Eckhardt, 1986). Παράλληλα, σκηνοθέτησε τη μεγάλου μήκους ταινία «Αθηναίοι», που τιμήθηκε με το πρώτο βραβείο στο διεθνές φεστιβάλ κωμωδίας του Σανρούς (1990).

Εκτός από τον Εξάντα, βιβλία του έχουν κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Μίνωας (2006-2007), ενώ από το 2016 τα παλιότερα μυθιστορήματά του επανεκδίδονται από το Μεταίχμιο, όπου το 2018 κυκλοφόρησε και το «Γιατί κλαις;», σε εικονογράφηση του Νικόλα Ανδρικόπουλου: «ένα βιβλίο για ώριμα παιδιά και ανώριμους γονείς». Οπως και στο υπόλοιπο έργο του, κυριαρχούσε το συναίσθημα που αναζητούσε αποδέκτες, η καυστικότητα της ειρωνείας – εδώ για τη συμπεριφορά των μεγάλων -, η κωμική διάσταση ως ανατροπή μιας ολόκληρης ζωής. Είχε προϊδεάσει αρκετές φορές, όπως στο «Κλαρινέτο», με το οποίο ξεκινήσαμε.

«Υπάρχει άραγε κάτι που δεν διαγράφεται ποτέ από τη μνήμη μας; σε ρώτησα.

Δεν χρειάστηκε να σκεφτείς πολύ.

– Η θάλασσα, είπες. Μπορεί κανείς να ξεχάσει τα βουνά, τις κοιλάδες, τα δάση, τα ποτάμια, ακόμη και τους καταρράκτες παρά τον θόρυβο που κάνουν, όχι όμως τη θάλασσα. Περικλείει όλα τα μυστήρια και ξέρει όλα τα παιχνίδια, είναι παμπάλαιη κι απίστευτα νέα. Κανένα άλλο τοπίο δεν μοιάζει τόσο με τη ζωή, να γιατί δεν μπορούμε να την ξεχάσουμε, επειδή θυμάται την παιδική ηλικία του κόσμου. Πρέπει να τη σεβόμαστε όσο και τη ζωή, και να την ατενίζουμε όρθιοι. Με κάνουν έξαλλο οι παραθεριστές που ξαπλώνουν στην άμμο, θέλω να τους πλακώσω στις κλοτσιές για να τους αναγκάσω να σηκωθούν, οφείλουμε όλοι να στεκόμαστε όρθιοι στις ακρογιαλιές».