«Ο άνθρωπος δεν πρέπει να είναι απάνθρωπος»

Στη διασταύρωση των οδών Αννης Κομνηνού και Γιοσέφ Ελιγιά, σε μια μικρή πολυκατοικία των Ιωαννίνων, η 96χρονη Εσθήρ Κοέν άφηνε τα ξημερώματα της Τρίτης την τελευταία της πνοή, παίρνοντας μαζί της για πάντα ένα βασανιστικό «γιατί» που καθόρισε ολόκληρη τη ζωή της. Η τρεμάμενη φωνή με την οποία συνήθιζε να διηγείται τη συγκλονιστική ιστορία της, ως η γηραιότερη ελληνίδα επιζήσασα του Αουσβιτς, έσβησε πια· όμως η μαρτυρία της θα παραμείνει μια από τις πιο ζωντανές αποδείξεις της φρίκης στην οποία οδήγησε την ανθρώπινη ύπαρξη ο ναζισμός.

Γεννημένη στην καρδιά της εβραϊκής γειτονιάς των Ιωαννίνων από τη Φλώρα και τον Μουρδεχάι, η Εσθήρ Κοέν ήταν μόλις 17 ετών το Σάββατο της 25ης Μαρτίου του 1944, όταν οι Εβραίοι της πόλης ξεκινούσαν τη μακάβρια πορεία τους προς τον θάνατο. «Εξω χιόνιζε. Ηταν σκοτάδι και κάποιος χτύπησε την πόρτα μας. Ανοίγω και βλέπω έναν χωροφύλακα» διηγούνταν η ίδια με δάκρυα στα μάτια. «Να τα μαζέψετε και να φύγετε» μου είπε. Τι να μαζέψουμε; Ενα μπογαλάκι και τρία ρούχα. Κι έτσι έγινε». Την ημέρα εκείνη στην πλατεία Μαβίλη των Ιωαννίνων οι Γερμανοί συγκέντρωσαν 1.850 Εβραίους, γυναίκες, άνδρες και παιδιά. Μόλις 163 θα επέστρεφαν ζωντανοί.

«Να μη σώσει άνθρωπος να ακούσει εκείνο το ξόδι» έλεγε η Εσθήρ Κοέν. «Τα μωρά ούρλιαζαν, οι γέροι δεν μπορούσαν να περπατήσουν, παιδιά που είχαν πάει στον πόλεμο του ’40 ήταν με κομμένα πόδια, κι εκείνοι με παρατεταμένα τα όπλα να μας ψάχνουν. Ηταν κάτι που ούτε η Κόλαση του Δάντη δεν μπορεί να περιγράψει». Η έφηβη Εσθήρ μαζί με τους υπόλοιπους Εβραίους ανέβηκαν σε φορτηγά και πήραν τον δρόμο για τη Λάρισα, όπου επιβιβάστηκαν στο τρένο. «Σε ένα βαγόνι όπου έβαζαν κανονικά δύο άλογα, μπαίναμε 75 άτομα» θυμόταν. Κι από εκεί έφτασαν στο Αουσβιτς-Μπίρκεναου. Στην πύλη του κολαστηρίου, αντίκρισε για τελευταία φορά τους γονείς και τα αδέλφια της. Οι μόνοι που θα επιζούσαν ήταν η ίδια και μία αδελφή της. «Οταν φτάσαμε, τους γονείς τούς έβαλαν όλους σε άλλα αυτοκίνητα. Εμάς μας έκοψαν τα μαλλιά και μας χάραξαν τον αριθμό. Ημουν το 77102. Δίπλα μου ήταν μια Ελληνίδα, στην οποία γυρίζω τότε και λέω: “Σε παρακαλώ πες μου πού είναι οι γονείς μας;”. “Κορίτσι μου” μού απάντησε “βλέπεις αυτήν την καμινάδα; Εκεί καίγεται η μάνα σου”. Και τότε λιποθύμησα…».

«Γιατί, Θεέ μου». Βίωσε την κόλαση του Αουσβιτς, με καταναγκαστικά έργα, πείνα και κακοποίηση, επί 12 μήνες. «Γιατί Θεέ μου» συνήθιζε να λέει. «Γιατί σκότωσαν τόσους ανθρώπους; Ενας Θεός είναι για όλους». Κατάφερε, όμως, να γλιτώσει από τα κρεματόρια, όταν μια εβραϊκής καταγωγής γερμανίδα γιατρός την έκρυψε στο αναρρωτήριο και τελικά το 1945 επέστρεψε στα Γιάννενα.

Μιλώντας τη γλώσσα της αλήθειας, η Εσθήρ Κοέν, δεν είχε διστάσει να περιγράψει τη σκληρότητα που συνάντησε ακόμη και μετά τον πόλεμο προσπαθώντας να ανακτήσει τη χαμένη της ζωή. Στιγμές όπως εκείνες που διαπίστωσε πως το σπίτι της στα Ιωάννινα είχε παραχωρηθεί από το κράτος σε άλλους ανθρώπους, πως οι ραπτομηχανές της μητέρας της είχαν καταλήξει στη Μητρόπολη Ιωαννίνων και πως βοήθεια δεν υπήρχε από πουθενά.

Με μεγάλο αγώνα κατάφερε να σταθεί στα πόδια της, παντρεύτηκε τον Σαμουήλ, έναν εβραίο γείτονα που είχε βγει αντάρτης στο βουνό, και έφτιαξε την οικογένειά της. «Ομως η ζωή υπήρξε σκληρή μαζί της και στη συνέχεια. Εχασε τον γιο της σε ηλικία 30 ετών και λίγο αργότερα έναν εγγονό. Η σκληρή της μοίρα διατηρήθηκε μέχρι την τελευταία ημέρα, καθώς δεν υπήρχε κανείς από τους δικούς της – βρίσκονται όλοι εκτός Ελλάδας – για να της κλείσει τα μάτια. Και αυτό το είχε προβλέψει» λέει στα «ΝΕΑ» ο δήμαρχος Ιωαννιτών Μωυσής Ελισάφ.

Παρακαταθήκη. «Η Εσθήρ Κοέν ήταν μια γυναίκα ιδιαίτερα κοινωνική που μπόρεσε να μετουσιώσει την τραγική εμπειρία της σε μάθημα ζωής και σε γνώση για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης» προσθέτει. Αποκορύφωμα αυτής της στάσης υπήρξε η συνάντησή της το 2014 με τον τότε πρόεδρο της Γερμανίας Γιόακιμ Γκάουκ στα Ιωάννινα ύστερα από επιθυμία του ιδίου. «Ζιίμπεν Ζίμπτσιχ τάουζεν χουντάτ τσβάι» τού είπε όταν τον είδε, δηλαδή αριθμός 77102. «Τη στιγμή εκείνη δεν είχα εικόνα ούτε του εαυτού μου, ούτε των γύρω μου. Νόμιζα ότι βρισκόμουν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης» εξήγησε αργότερα. Ο Γκάουκ τής ζήτησε συγγνώμη και την αγκάλιασε, σε μια εικόνα που έκανε τον γύρο του κόσμο. Κι εκείνη, κοιτάζοντάς τον, άφησε στον δημόσιο χώρο την παρακαταθήκη της: «Να υπάρξουν βιβλία ώστε να γνωρίζουν τα παιδιά τι έχει γίνει» είπε. «Μόνο έτσι οι ψυχές που χάθηκαν στα κρεματόρια θα βρουν ανάπαυση. Πεθαίνοντας εμείς, πρέπει ο κόσμος να μάθει ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει να είναι απάνθρωπος».