Η Νούτικη Κωμωδία

Το θέατρο που γέννησε η Ευρώπη γύρω στον 8ο αιώνα μ.Χ., με πρώτη συγγραφέα και «θιασάρχη» τη μοναχή Χοσρίβα, όπως γεννήθηκε και έγινε αποδεκτό, είχε τις ίδιες θρησκευτικές ρίζες με τη γέννηση του θεάτρου στην αρχαία Αθήνα και την τυχαία πρωτοβουλία του Θέσπιδος, κάπου κοντά στη σημερινή Νέα Μάκρη, στη διάρκεια κάποιων θρησκευτικών λαϊκών δημόσιων θεαμάτων και ακροαμάτων προς τιμήν του Διονύσου (κάποιος εγγράμματος δημόσιος λειτουργός ονόμασε, εξάλλου, τον σημερινό εκεί οικισμό «Διόνυσο»!). Μετά την παρακμή και τη διάλυση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και την επέλαση στους έρημους από τη χολέρα ευρωπαϊκούς χώρους των ποικίλων φυλών βαρβάρων (Γότθων, Βησιγότθων, Ούνων, Φράγκων, Γερμανών κ.λπ.) και την επικράτηση, μετά τους διωγμούς, του Χριστιανισμού που, λόγω των εβραϊκών ριζών του, απαγόρευε τη μίμηση πράξεων («ου ποιήσεις σεαυτώ είδωλον ουδέ παντός ομοίωμα», από τις εντολές του Μωυσή) το θέατρο, σε Δύση και Ανατολή «κοιμήθηκε», παρόλο που, στις ρωγμές της ιστορίας, βρίσκουμε τεκμήρια περιοδευόντων μίμων. Εξάλλου, ήδη από τον Ιουστινιανό, τον αυτοκράτορα που εκκίνησε από τη Δύση και ίδρυσε την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (μέχρι τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο ονομαζόταν «ρωμαϊκή» – και οι κάτοικοι «Ρωμιοί»!) και στη νομοθεσία του στις «Νεαρές» υπάρχουν άρθρα που απαγορεύουν το θέατρο, στερούν από μίμους και μιμάδες τα περιουσιακά τους στοιχεία, δεν αναγνωρίζει η θρησκεία τα τέκνα τους και χαρακτηρίζει πόρνους και πόρνες τους περιοδεύοντες μίμους και τις πόρνες τις χαρακτηρίζει «θυμελικές», γυναίκες της θυμέλης του αρχαίου θεάτρου. Εξάλλου, το θρησκευτικό ανατολικό μας εορτολόγιο έχει πληθώρα αγίων που, μετά από βασανιστήρια «είδαν το φως το αληθινόν», μαρτύρησαν και έμειναν στο εορτολόγιο με το χαρακτηριστικό «εκ μίμων». Ενας τέτοιος Αγιος, ο Πορφύριος, μίμος και τέκνο μίμων, μαρτύρησε, όταν είδε την αλήθεια του Χριστού και έκτοτε είναι ο προστάτης των ελλήνων ηθοποιών!

ΣΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ. Αλλά και στη Δύση, στο μεσοδιάστημα μετά την κατάρρευση της Ρώμης και μετά την πλημμυρίδα στην Ευρώπη των βαρβαρικών φυλών και την επιφοίτηση του Χριστιανισμού, στα μοναστήρια που εκχριστιανίζονταν οι βάρβαροι χρησιμοποιούσαν τη μίμηση για τον προσηλυτισμό και την πρόσληψη των τελετουργιών. Εξάλλου, η Λειτουργία η ίδια ήταν μίμησις της δομής και της αρχιτεκτονικής του αρχαίου ελληνικού και ρωμαϊκού θεάτρου. Εχω αναφερθεί και παλιότερα σε αυτό, όταν η Ευρώπη δημιούργησε καθεστώτα και είχε πνευματικό ηγέτη κάθε κράτους του Πάπα, οι περιοδεύοντες μίμοι συχνά ανέβηκαν στη πυρά της Ιεράς Εξέτασης, διότι σατίριζαν χριστιανικές τελετές, λ.χ., τη βάπτιση, τον γάμο, τη μετάληψη. Ετσι δημιουργήθηκε μια άμυνα των θεατρίνων, η παντομίμα. Εκτελούσαν τη σάτιρά τους χωρίς λόγια στα πανηγύρια και στις αγορές της Ευρώπης. Στην Ανατολή οι μίμοι διέσχιζαν της Αυτοκρατορία και έστηναν την υπαίθρια σκηνή τους στα χριστιανικά πανηγύρια δίπλα στους ζογκλέρ που λύγιζαν σίδερα και κατάπιναν φωτιές. Μια μιμάδα κόρη ενός αρκουδιάρη πανηγυριώτη ήταν και η αυτοκράτειρα Θεοδώρα – εκεί την είδε και την παντρεύτηκε ο Ιουστινιανός που μεταμφιεζόταν σε απλό πολίτη – θεατή και σύχναζε στην αγορά για να πληροφορείται γνώμη και ήθη του λαού του.

Αλλά το βάρος της επιρροής της Παλαιάς Διαθήκης στην Ανατολή που απέρριπτε, όπως είπα και πριν, τη μίμηση, δεν άφησε το θέατρο να γίνει θεσμός δημόσιος. Εμεινε στο απαγορευμένο περιθώριο. Βέβαια, υπήρχαν και πλούσια τέκνα της Καππαδοκίας, όπως ο αργότερα Μέγας Βασίλειος που, ως νέος φιλομαθής, εστάλη για σπουδές στην Αθήνα που ακόμη διέσωζε δημόσιες διδασκαλίες, όπου οι Στωικοί, δίπλα στους Πυθαγόρειους και οι Αριστοτελικοί πλάι στους Πλατωνικούς επιγόνους συνέχιζαν την αρχαία παράδοση στην Αγορά. Ετσι ο Βασίλειος, που μαθήτευσε σ’αυτή τη γνώση (η γλώσσα των έργων του είναι εξαίσιο ύφος αττικής διαλέκτου – εξάλλου, εκεί οι μελετητές οριοθετούν το τέλος της αρχαίας κληρονομιάς. Τα λεξικά της αρχαίας ελληνικής περιέχουν Μέγα Βασίλειο). Ο Βασίλειος έγραψε, μιμούμενος την αρχιτεκτονική και τη μορφολογία του αρχαίου θεάτρου, τη Θεία Λειτουργία που, αργότερα, συντόμευσε στη σημερινή μορφή της ο Χρυσόστομος!

Η ΜΙΜΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ. Χωρίς αυτή τη γνώση της περιπέτειας και της τραυματικής μοίρας του θεάτρου δεν μπορούμε να αντιληφθούμε θεατρικές μορφές που έφτασαν ως τις μέρες μας. Ο παντόμιμος, εξάλλου, ευδοκίμησε και στην αλεξανδρινή περίοδο, όταν οι περιοδεύοντες μίμοι, έχοντας ως θεατές και ακροατές Ελληνες, Ρωμαίους, Εβραίους και άλλες φυλές, κατέφευγαν στη μίμηση πράξεως χωρίς λόγια. Συχνά γινόταν ένας πρόλογος με την υπόθεση σε δυο και τρεις γλώσσες, ανάλογα με τη σύνθεση του ακροατηρίου, και αυτό ονομαζόταν «παρακαταλογή», λόγος που εξηγούσε παράπλευρα. Από αυτές τις παρακαταλογές πλουτίστηκε η ποίησή μας με τις «παραλογές», λ.χ., «Του νεκρού αδελφού» και του «Γιοφυριού της Αρτας»! Αυτή η μιμική παράδοση έφτασε μέσα από την ημιπαράνομη διαδρομή της έως και την Ελλάδα μετά την Επανάσταση του 1821. Οι Οθωμανοί ως μουσουλμάνοι σουνίτες απαγόρευαν το θέατρο (μόνο οι σιίτες είχαν δρώμενα θρησκευτικά).

Μετά την Επανάσταση ήταν λογικό να δανειστούν οι Ελληνες μορφές θεάτρου της Δύσης. Εξάλλου οι Ελληνες της διασποράς είχαν μυηθεί στη θεατρική εμπειρία. Οι πρώτοι θίασοι που ήρθαν στην Ελλάδα ήταν μουσικά θέατρα την εποχή των Βαυαρών και των Ελλήνων της διασποράς, όπως ο πρώτος θιασάρχης Κωνσταντίνος Κυριακός – Αριστίας και οι συγγραφείς Μ. Χουρμούζης και Δημ. Βυζάντιος. Για πολλά χρόνια μετά την Επανάσταση και ως το 1870 οι θίασοι αποτελούνταν από κοινωνικούς παρίες και συχνά αγράμματους. Συνήθως ήταν οικογενειακής σύνθεσης, σύζυγοι, αδέλφια, γαμπροί, νύφες και ερωμένοι. Η Μαρίκα Κοτοπούλη είχε πατέρα, μάνα και δυο αδελφές με τους συζύγους τους θεατρίνους.

ΑΥΤΟΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ. Αυτή την περίοδο και με αυτές τις συνθήκες και με αυτούς τους όρους ευδοκίμησε ένα θέατρο που ονομάστηκε «Νούτικη Κωμωδία» και η παράδοσή του έφτασε τουλάχιστον ως το 1950! Νούτικη Κωμωδία είναι ένα θέατρο που δεν διαθέτει γραπτό κείμενο θεατρικό, υπάρχει ένας καμβάς, μια υπόθεση αδρή με ευρέα περιθώρια μετασχηματισμού. Συνήθως παίζεται από λίγα πρόσωπα, το πολύ τέσσερα, που όμως πρέπει να έχουν επί χρόνια συμβιώσει και ο καθένας τους να γνωρίζει τα μιμητικά χούγια των άλλων. Εχουν μια ευρεία γκάμα από το λεξιλόγιο της Ιστορίας της μιμικής τέχνης και με τις παραλλαγές, κάθε φορά, των ερεθισμάτων απαντούν στον συμπαίκτη με ανάλογο μίμημα. Δεν είναι η Νούτικη Κωμωδία μιμητικό είδος χωρίς λόγια. Εχει λόγια, λίγα και καθοριστικά για τη σκηνική δράση, αλλά δεν είναι ποτέ σταθερά, αφήνονται στην αυτοσχεδιαστική ευφυία των υποκριτών. Βεβαίως είναι ανέντιμο να αιφνιδιάζει ο ένας με μιμικές πρωτοβουλίες εκτός συμφωνίας. Τότε ο παραβάτης κατηγορείται ότι «κρέμασε» τον συμπαίκτη του, όταν στη συμφωνημένη μιμική γλώσσα ο ένας προτείνει μια κατάσταση που την αντλεί από μια παρακαταθήκη έτοιμων μιμήσεων λεκτικών αντιδράσεων και ο άλλος ανασύρει από το υποκριτικό «γλωσσάριο» την ανάλογη αντίδραση.

Στην επαρχία που μεγάλωσα και φανατικό για θέατρο παιδί, μυημένο από τον φιλόλογο πατέρα μου που είχε δει στην Αθήνα, ως μετεκπαιδευόμενος, τη μεγάλη περίοδο του Εθνικού Θεάτρου επί Ροντήρη, με Βεάκη, Νέζερ, Παξινού, Παπαδάκη, Μινωτή, Γληνό, Μαμία, Ευθυμίου, Μανωλίδου, Κατράκη, Δενδραμή, έγινα ως μαθητής δημοτικού θαμώνας στα μπουλούκια που έρχονταν στην πόλη μας και αφομοίωσα τους κώδικες του Λουκά Μυλωνά (έξοχου κωμικού), του Γιώργου Χρέλια, της Μπέλα Τζέσκα, του Παλαιολόγου, του Μεσολογγίτη. Είδα ακόμη ως χορευτή τον Γιάννη Νταλ (Γιάννη Δαλιανίδη)! Ο Φωτόπουλος, ο Χατζηχρήστος, ο Μαυρέας, ο Αυλωνίτης, η Βρανά, η Ντορ, ο Λειβαδίτης, η Βασιλειάδου, ο Ρίζος έρχονταν στο θέατρο από μια τέτοια θητεία στην παράδοση αιώνων. Ευτύχησα να δω στη σκηνή ως καρατερίστα σε περιοδεύοντα θίασο και την αργότερα μεγάλη στιχουργό του λαϊκού τραγουδιού («Δυο πόρτες έχει η ζωή» κ.λπ.) Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου πλάι στον νάνο Αποστολάκη!

Προσωπικά οφείλω τις «βασικές μου τις αρχές» σε αυτό το σινάφι των μαστόρων που συνέχιζαν την παράδοση του Θέσπιδος. Νιώθω απέραντη ευγνωμοσύνη που προλόγισα τις αυτοβιογραφίες του Χρέλια, του Δαλιανίδη, του Μαλούχου, της Καλής Καλό και της μεγάλης Αννας Καλουτά.