Η απουσία της Ενωσης από την Ανατολική Μεσόγειο

Ανεξάρτητα από το πώς θα διαμορφωθεί η νέα σχέση μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ ιδιαίτερα στον τομέα της ασφάλειας με τη διακυβέρνηση Μπάιντεν, η Ευρωπαϊκή Ενωση φέρεται αποφασισμένη να ενισχύσει τη «στρατηγική της αυτονομία», κάτι που σημαίνει αυτονομία και από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αλλά αυτονομία με την Ενωση στρατηγικά απούσα από την άμεση περιφέρειά της και ιδιαίτερα την Ανατολική Μεσόγειο δεν νοείται. Απούσα ενώ διαπιστώνει ότι στην Ανατολική Μεσόγειο υπάρχει ένα επικίνδυνο «κενό ασφαλείας» και υφέρπει η απειλή της γενικευμένης ανάφλεξης. Το ίδιο διαπιστώνουν σχεδόν όλα τα κράτη-μέλη της. Η Γαλλία (πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν) επισημαίνει σχεδόν καθημερινά ότι απειλείται η ευρωπαϊκή κυριαρχία στην Ανατολική Μεσόγειο με την προσπάθεια χωρών όπως η Τουρκία να κυριαρχήσουν στην περιοχή αξιοποιώντας το κενό ασφαλείας. Και αυτό δεν θα πρέπει η Ενωση να το επιτρέψει. Το κενό ασφαλείας έχει βέβαια προκύψει για πολλούς λόγους, ένας από τους οποίους – και ίσως ο σημαντικότερος – είναι και η απόσυρση των Ηνωμένων Πολιτειών (ΗΠΑ) από την περιοχή (απόσυρση που θα συνεχισθεί και με τη διοίκηση Μπάιντεν). Αλλά παρά την καθολική σχεδόν αυτή διαπίστωση, είναι εντυπωσιακό ότι η Ενωση δεν κάνει τίποτα απολύτως για να καλύψει το κενό αυτό πέρα από τις ρητορικές τοποθετήσεις. Αξιοπερίεργο είναι επίσης ότι και η Ελλάδα δεν φαίνεται ότι έχει ζητήσει κάποια συγκεκριμένη δράση της Ενωσης προς την κατεύθυνση αυτή. Ετσι μόνο η Γαλλία δραστηριοποιείται μονομερώς στην περιοχή (όχι με τον πλέον επιτυχή τρόπο πάντοτε). Αλλά έτσι δεν δημιουργούνται συνθήκες εμπεδωμένης σταθερότητας και δεν καλύπτεται κανένα κενό ασφαλείας. Μάλλον το αντίθετο.

Το κρίσιμο ωστόσο ερώτημα είναι βέβαια τι ακριβώς θα μπορούσε να κάνει η Ενωση; Η απάντηση βρίσκεται στην αξιοποίηση της Συνθήκης και στα όσα σχετικά προβλέπει. Ειδικότερα, η Ενωση μπορεί πρώτα απ’ όλα να συγκροτήσει μια στρατιωτική αποστολή (military Mission) για την πρόληψη συγκρούσεων στην Ανατολική Μεσόγειο και τη σταθεροποίηση της περιοχής. Η Συνθήκη της Λισαβόνας (στο άρθρο 42,1) προβλέπει ότι «η Ενωση προκειμένου να διασφαλίσει τη διατήρηση της ειρήνης και την πρόληψη συγκρούσεων (Peace – keeping, conflict prevention) χρησιμοποιεί στρατιωτικά και μη στρατιωτικά μέσα σε αποστολές (missions) εκτός της Ενωσης». Μέχρι σήμερα έχει εγκαθιδρύσει συνολικά 36 αποστολές από τις οποίες 17 είναι σε ενεργό δράση (11 πολιτικές και 6 στρατιωτικές) σ’ όλα τα μήκη και πλάτη της υδρογείου. Οι αποστολές: (α) εγκαθιδρύονται με ομόφωνη απόφαση του Συμβουλίου μετά από πρόταση του Υπατου Εκπροσώπου για την Εξωτερική Πολιτική κατόπιν αιτήματος της ενδιαφερόμενης χώρας, (β) στις αποστολές μπορούν να συμμετάσχουν τρίτες χώρες μη μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης (όπως λ.χ. Αίγυπτος, Ισραήλ, ή και η Τουρκία εάν αποδεχτεί ορισμένες προϋποθέσεις).

Είναι απορίας άξιο το πώς και το γιατί η Ενωση δεν έχει προχωρήσει ακόμη στη συγκρότηση μιας τέτοιας αποστολής. Η αποστολή «Ειρήνη» στη Μεσόγειο έχει ως γνωστόν διαφορετική και περιορισμένη εμβέλεια – να επιτηρήσει την εφαρμογή του embargo αποστολής όπλων στη σπαρασσόμενη από τον εμφύλιο πόλεμο Λιβύη, κάτι που δεν κάνει και με ιδιαίτερη αποτελεσματικότητα. Αλλά είναι οξύμωρο η Ενωση να είναι – σε μικρή ή μεγάλη έκταση – πανταχού παρούσα και να απουσιάζει τόσο επιδεικτικά από τον άμεσο περίγυρό της, την Ανατολική Μεσόγειο όπου διακυβεύονται η σταθερότητα, η ειρήνη και η ασφάλειά της.

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του υπουργείου Εξωτερικών, μέλος της Συμβουλευτικής Επιτροπής στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)