«Η κοινωνία μας είναι η κρεμασμένη μάσκα στον καθρέφτη του παρμπρίζ»

Στο τελευταίο του μυθιστόρημα με τίτλο «Πριν κοιμηθείς με τον διάβολο» (εκδ. Κριτική) μεταφερόμαστε στην Αθήνα του 1930. Μέσα στη δίνη του αμερικανικού κραχ και της οικονομικής κρίσης στην Ευρώπη, η Ελλάδα αναζητά ένα νέο δάνειο. Η πόλη προσπαθεί να αφομοιώσει τα κύματα των προσφύγων και να αντιμετωπίσει το καινούργιο έγκλημα. Με αυτό ασχολείται και ο Φιλότιμος Βάκχος, κοσμικογράφος στα «Αθηναϊκά Νέα». Η έρευνά του θα τον φέρει σε επαφή με τον μεθυστικό κόσμο της νεοσύστατης κινηματογραφικής παραγωγής στην Ελλάδα και τον χώρο του ρεμπέτικου και του περιθωρίου. Οπως λέει στη συνέντευξή μας ο Γιάννης Σκαραγκάς οι αναφορές αυτές: «Δραματοποιούν τα δύο επίπεδα συνδέσεων της τραυματισμένης αθηναϊκής ψυχής εκείνης της εποχής. Από τη μία ο κόσμος της φαντασίωσης και της επινόησης της νέας της ταυτότητας μέσα από τη νεοσύστατη κινηματογραφική παραγωγή, από την άλλη η μουσική έκφραση του περιθωρίου, που από τα γκέτο και τους τεκέδες μπαίνει στο αστικό κέντρο και τον κόσμο του».

Γράφοντας στα ελληνικά και τα αγγλικά, ο συγγραφέας έχει βραβευτεί το 2018 από το Πανεπιστήμιο του Κολοράντο για το διήγημα «How to draw human figures» (στο περιοδικό Copper Nickel) με το Editors’ Prize in Prose. Εχει επίσης γράψει οκτώ θεατρικά έργα, μεταξύ των οποίων το «Prime Numbers», που ανέβηκε στη Νέα Υόρκη το 2009, και το «Courage» στη Ζυρίχη το 2017. Το έργο του «Η κυρά της Ρω» παρουσιάστηκε στο Centre for the Art of Performance του UCLA των ΗΠΑ στις αρχές της χρονιάς.

Ποια χαρακτηριστικά από την εποχή του ελληνικού Μεσοπολέμου ήταν αυτά που θέλατε να κρατήσετε για το βιβλίο σας; Αυτά δηλαδή που ταίριαζαν με την ψυχολογία των ηρώων;

Το αίσθημα ότι δεν υπάρχει αισιόδοξη έκβαση, ότι ο κόσμος διαλύεται από τον έναν πόλεμο στον άλλο και από τη μία οικονομική κρίση στην επόμενη. Τη συνείδηση ότι ανεξάρτητα από αν στραφούμε λίγο πιο δυτικά ή λίγο πιο ανατολικά, η νέα Ελλάδα είναι ένα καζάνι από πληγές, φαντάσματα και «ξένους» (τουρκόσπορους, πρόσφυγες και περιθωριακούς). Την απόγνωσή μας να δανειστούμε για να μπορέσουν καταρχάς να συνεχιστούν τα δημόσια έργα σε μια Αθήνα που έχει διπλασιάσει τον πληθυσμό της και στοιβάζει ανθρώπους σε καταυλισμούς και ζώνες. Το οδυνηρό τέλος των μεγαλοϊδεατισμών και η αφύπνιση μιας νέας τάξης κυνικών και προνομιούχων.

Η Αθήνα και ο Πειραιάς είναι «χαρακτήρες» στο μυθιστόρημά σας. Ποιοι λογοτεχνικοί τόποι άλλων συγγραφέων σάς έχουν συγκινήσει με την ίδια έννοια;

Μεταξύ άλλων, η Βενετία του Τόμας Μαν, η Βιέννη του Γκράχαμ Γκριν, το Λος Αντζελες του Ρέιμοντ Τσάντλερ, η Αθήνα του Ντέιβιντ Πλαντ, η Μουμπάι του Σαλμάν Ρούσντι – αλλά και επινοημένες πόλεις, όπως το Κλάντον του Τζον Γκρίσαμ και το Μακόντο του Μάρκες. Στην ιστορική μυθοπλασία η Αθήνα για μένα δεν είναι απλώς ένας χαρακτήρας αλλά ο σιωπηλός μάρτυρας του αφηγητή. Πέρα από το πραγματολογικό περιβάλλον με ενδιαφέρει το πώς ζωντανεύει με λεπτομέρειες μια πόλη, πώς δραματοποιείς έναν βουβό χαρακτήρα, που κάποια στιγμή θα αποδειχθεί κρίσιμος. Αγαπάω την Αθήνα, γιατί της οφείλω την ενηλικίωσή μου, όπως έχω αγαπήσει τις πόλεις, στις οποίες έχω ζήσει στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Θεωρώ ότι οι ιστορίες οφείλουν την ψυχή τους στις πόλεις τους: είναι πλάνη να θεωρεί κανείς ότι έχουν ειπωθεί και αναδειχθεί όλα. Οι πόλεις κι οι ιστορίες ανανεώνονται διαρκώς ανάλογα με την οπτική εκδοχή όσων τις ζουν και τις αφηγούνται.

Μπήκατε στον «πειρασμό» να πειραματιστείτε μυθοπλαστικά με ένα θέμα που αφορά την πανδημία που ζούμε;

Πολύ, αλλά χρειάζομαι χρόνο, καταρχάς για να ξεπεράσω και να ξεπεράσουμε το σοκ. Τα διεθνή μέτρα για την πανδημία με βρήκαν ανάμεσα σε αεροδρόμια για τη διεθνή περιοδεία της παράστασής μου «Η κυρά της Ρω», και η αγωνία για το πού ήθελα να περάσω την καραντίνα, σε ποιον τόπο και με ποιους ανθρώπους, ήταν κάτι πολύ βασανιστικό για μένα. Πριν από λίγους μήνες το θρυλικό World Literature Today στις ΗΠΑ μού ζήτησε να παρουσιάσω σε ένα δοκίμιο τη δική μου διαδρομή στη διάρκεια της πανδημίας, και να φτιάξω το εξώφυλλο του καλοκαιρινού του τεύχους με το ίδιο θέμα. Ηταν λυτρωτικό για μένα, γιατί συμπεριέλαβα την κοινή πορεία ανθρώπων που έχασα, κυριολεκτικά και μεταφορικά, στη διάρκεια των περιορισμών σε όλο τον κόσμο.

Με δεδομένη την εμπειρία σας από τις ΗΠΑ πόσο δυνατό είναι το αίτημα για την ενίσχυση της διαφορετικότητας και πόσο αιτιολογημένες οι φωνές που διαβλέπουν την «πολιτική ορθότητα» σ’ αυτή την κατεύθυνση;

Είναι ένα πολύπλοκο ζήτημα με εργαλεία, που καλό είναι να ορίζονται από τις ομάδες που συμμετέχουν και την τραυματική τους εμπειρία. Κάποιες φορές η πολιτική ορθότητα είναι ο μοναδικός τρόπος να προστατευτούν με κοινούς όρους τελείως διαφορετικές φωνές και αιτήματα. Πιστεύω στην ορθότητα των διατυπώσεων: οι λέξεις δεν κάνουν τον κόσμο μας δικαιότερο, αλλά ασφαλέστερο και πιο ευκρινή.

Τι πιστεύετε ότι συγκίνησε τους υπεύθυνους στο Centre for the Art of Performance του UCLA όταν διάβασαν την «Κυρά της Ρω»;

Τους συγκίνησε το ίδιο πράγμα που συγκίνησε για παράδειγμα το περιοδικό του πανεπιστημίου του Κολοράντο όταν με βράβευσε για την ιστορία ενός Αραβα στο Παρίσι, ή τους παραγωγούς της παράστασής μου στη Ζυρίχη με θέμα την εμπειρία ενός νησιού στη διάρκεια της προσφυγικής κρίσης: το ιδίωμα μιας εγκάρδιας φωνής, που συνδέει τον κόσμο με τις ιστορίες των ανθρώπων που τον σώζουν. Αυτή είναι η δουλειά μου.

Ποιος είναι ένας συμβολισμός, μια εικόνα ή ένα στιγμιότυπο από την πρόσφατη επικαιρότητα που μπορεί να συμπυκνώνει για εσάς τη νεοελληνική πραγματικότητα;

Τα κλειστά θέατρα κι η κρεμασμένη μάσκα στον καθρέφτη του παρμπρίζ. Και η νευρικότητα όταν πας να διασταυρωθείς με κάποιον περαστικό στο πεζοδρόμιο – οι άγαρμπες χορογραφίες για να τον αποφύγεις.