Σέιμους Χίνι, ο ποιητής του Τζο Μπάιντεν

Οι άνθρωποι υποφέρουν

Βασανίζουν ο ένας τον άλλο,

Πληγώνονται και σκληραίνουν.

Ούτ’ έργο ούτε ποίημα ούτε τραγούδι

Μπορούν να διορθώσουν το κακό

Που επιβλήθηκε κι επέμεινε

Η Ιστορία λέει «Μην ελπίζετε

σ’ αυτή την πλευρά του τάφου…»

Αλλά μια φορά μες στη ζωή

Η πολυπόθητη παλίρροια της δικαιοσύνης

Μπορεί να σηκωθεί

Η ελπίδα και η Ιστορία να γίνουν ένα

Γι’ αυτό να ελπίζετε τη μεγάλη αλλαγή

Στο μακρινό τόπο της εκδίκησης

Πιστέψτε ότι θα φτάσετε από δω

Σε μια άλλη ακτή

Πείτε το θαύμα γιατρειά:

Η απλή, αποκαλυπτική

δεύτερη ματιά του αισθήματος

Αν η φωτιά είναι στο βουνό

Η αστραπή κι η θύελλα

Και ο Θεός μιλά απ’ τον ουρανό

Αυτό σημαίνει ότι κάποιος ακούει

Την κραυγή και το κλάμα της γέννας

Μιας νέας ζωής που ξεκινά.

Σημαίνει ότι για μια φορά

Η δικαιοσύνη ανασταίνεται

Η ελπίδα και η Ιστορία γίνονται ένα.

Εστω και σε πρόχειρη μετάφραση, έστω και χωρίς να πολυφαίνονται οι αναφορές του Σέιμους Χίνι – εκείνη η «μεγάλη αλλαγή» είναι το σαιξπηρικό «sea change» της «Τρικυμίας» -, αυτό είναι ένα απόσπασμα από τη «Θεραπεία στην Τροία» (The cure at Troy) του ιρλανδού νομπελίστα (1995). Ενα από τα αγαπημένα του Τζο Μπάιντεν. Με τη δική του φωνή μάλιστα ακούγεται στο βίντεο που του επιφύλαξε το ιρλανδικό δίκτυο RTE όταν το βράδυ του περασμένου Σαββάτου επισημοποιήθηκε η νίκη του. Το ποίημα είναι μια αλληγορία του Χίνι (1936-2013), εμπνευσμένη από τον «Φιλοκτήτη» του Σοφοκλή. Εδώ ο ήρωας είναι εγκαταλελειμμένος από τους συντρόφους του στη Λήμνο και έρχεται αντιμέτωπος μαζί τους όταν επιχειρούν με δόλο να του αποσπάσουν το ανίκητο τόξο του Ηρακλή για να κατακτήσουν την Τροία. «Φιλοκτήτης, Ηρακλής, Οδυσσέας. Ηρωες, θύματα, θεοί και άνθρωποι. Πρόσωπα συμπαγή, απόλυτα πεπεισμένα πως καθένα έχει το δίκιο με το μέρος του, πάντα πρόθυμα να επαναληφθούν και να επαναλάβουν τα λάθη τους. Ανθρωποι οχυρωμένοι πίσω από τον οίκτο για τον ίδιο τον εαυτό τους. Σπατάλησαν μια ολόκληρη ζωή καμαρώνοντας για όσα υπέφεραν και τώρα περιφέρουν τις παλιές πληγές τους σαν παράσημα…» γράφει ο Χίνι στο σχόλιό του.

Πληγές, εκδίκηση, λάθη, ελπίδα, θαύμα, οίκτος. Δεν είναι τυχαίο που ο Μπάιντεν επιστρέφει συχνά στον ποιητή, γράφει ο Τζόναθαν Τζόουνς στην «Γκάρντιαν». «Είναι ακριβώς αυτή η έκκληση για συμφιλίωση που αξιοποιεί ο Μπάιντεν όταν επικαλείται το σοφό φάντασμα του Χίνι. Και αυτό, με τον τρόπο του, είναι μια τρομακτική διαίσθηση για το πόσο σοβαρή θεωρεί την κρίση στη χώρα του ο νεοεκλεγείς πρόεδρος, παρά τους πανηγυρισμούς του Σαββατοκύριακου. Ξέρει ότι ο Χίνι έγραψε εξαιρετικά για το μίσος. Ηταν μέρος της «ανεξίθρησκης» ιδιοφυΐας του να ακούει τις φωνές άλλων ποιητών, να συναισθάνεται τα αλλότρια πάθη, να γίνεται υπέροχος μεταφραστής». Σύμφωνα με μια ανάλυση (Brendan Corcoran), η αναφορά στον Φιλοκτήτη και στην Τροία το 1991 – μία από τις πολλές στην αρχαία ελληνική μυθολογία – απηχούσε την επόμενη μέρα στη Νότια Αφρική και την απελευθέρωση του Νέλσον Μαντέλα από τη φυλακή ως την υπόσχεση της ομόνοιας χωρίς να έχει μεσολαβήσει πόλεμος.

Τους ίδιους στίχους είχε επιλέξει ο Μπάιντεν στην ομιλία του περασμένου Αυγούστου, όταν αποδεχόταν επισήμως το χρίσμα των Δημοκρατικών για τις προεδρικές εκλογές. Αλλά και στην επιμνημόσυνη δέηση για τον Sean Collier, πανεπιστημιακό αστυνομικό που έχασε τη ζωή του μετά την τρομοκρατική επίθεση στον Μαραθώνιο της Βοστώνης το 2013. Η αντίθεση με τον απερχόμενο πρόεδρο που αδιαφορούσε για τη λογοτεχνική παράδοση και αντιμαχόταν τις δημιουργικές ελίτ γινόταν ξεκάθαρη. Από την άλλη, η καταφυγή στην ποίηση υπενθύμιζε με διακριτικό τρόπο τις απώλειες που έχει βιώσει ο Μπάιντεν: της πρώτης συζύγου του, Νίλια, και της κόρης τους, Ναόμι, που σκοτώθηκαν το 1972 σε τροχαίο, του γιου του Μπο, που πέθανε το 2015 από καρκίνο. Ισως να διαβάζει με τον δικό του τρόπο τους στίχους ενός ποιητή που ταξιδεύει συχνά στον άλλο κόσμο για να μιλήσει με όσους έφυγαν. Ή προσπαθεί να μείνει όρθιος όταν όλα γύρω γκρεμίζονται.

Ω χώρα του συνθήματος, της χειραψίας, του νεύματος,

Των ανοιχτών μυαλών, που είναι ανοιγμένα σαν δόκανα,

Οπου οι γλώσσες κουλουριάζονται, σαν τα φιτίλια κάτω από φλόγες,

Οπου οι μισοί από εμάς, σαν μέσα σ’ ένα ξύλινο άλογο

Μαντρωμένοι κι έγκλειστοι σαν πολυμήχανοι Ελληνες,

Πολιορκημένοι και πολιορκητές συνάμα, ψιθυρίζαμε σήματα μορς

(Η μετάφραση του Μανόλη Σαββίδη, που έχει επιμεληθεί τη συλλογή «Αλφάδι» στον «Ερμή». Από το «Whatever you say, say nothing» – ο τίτλος προέρχεται από την εντολή που έδιναν οι ένοπλοι στους πολίτες όταν θα τους ανέκριναν οι Αρχές στον Ιρλανδικό Εμφύλιο).